TiepThu.comTiếp Thu
Học để hiểu sâu

Ví dụ và phản ví dụ khi tự học: cách vạch ranh giới một khái niệm để không hiểu nhầm

Một ví dụ chỉ cho thấy khái niệm trông thế nào; phản ví dụ cho thấy nó dừng ở đâu. Cách tự dựng bộ ví dụ ba loại để hiểu đúng và không áp nhầm chỗ.

Vietnamese grandfather and granddaughter at a fish market stall in Nha Trang, both leaning over a tray of seafood, seen from behind, bright morning light, wet tiled floor

Một ví dụ cho bạn biết khái niệm trông như thế nào; một phản ví dụ cho bạn biết khái niệm dừng lại ở đâu. Hiểu một khái niệm thật sự là biết cả hai: nhận ra nó trong những hình dạng lạ, và không nhận nhầm nó ở những thứ chỉ trông giống bề ngoài.

Người tự học thường chỉ có ví dụ, vì sách và bài giảng hay đưa một hai trường hợp điển hình rồi đi tiếp. Kết quả là ta nhớ hình dạng của ví dụ chứ không nhớ đặc điểm của khái niệm. Bài này chỉ cách tự dựng một bộ ví dụ ba loại cho bất kỳ khái niệm nào, dùng phản ví dụ để kiểm một quy tắc, và tránh những bẫy hay gặp khi học qua ví dụ.

Vì sao một ví dụ chưa đủ để hiểu

Hỏi một đứa trẻ cá là gì, nhiều em sẽ tả một con vật sống dưới nước, có vây, bơi được. Theo mô tả đó, cá voi là cá, cá heo cũng là cá. Đứa trẻ không sai vì thiếu thông minh mà vì chỉ được xem những ví dụ có chung đặc điểm bề ngoài. Đặc điểm thật sự quyết định một con vật thuộc nhóm cá, như cách thở bằng mang, chưa bao giờ được làm nổi bật, vì mọi ví dụ em gặp đều có cả hai thứ cùng lúc.

Người lớn mắc đúng lỗi này khi học khái niệm mới. Gặp một ví dụ, ta vô thức ghi nhớ mọi thứ đi kèm ví dụ ấy, kể cả những chi tiết không liên quan. Học về lạm phát qua ví dụ giá xăng tăng, nhiều người bắt đầu gọi mọi đợt tăng giá một mặt hàng là lạm phát. Học về chi phí cố định qua ví dụ tiền thuê nhà, nhiều người nghĩ chi phí cố định là thứ không bao giờ thay đổi.

Phản ví dụ giải quyết vấn đề này bằng cách giữ nguyên bề ngoài và bỏ đi đặc điểm cốt lõi. Cá voi sống dưới nước, có vây, nhưng thở bằng phổi và nuôi con bằng sữa. Đặt nó cạnh một con cá thật, đặc điểm quyết định hiện ra ngay. Đây là lý do các nhà giáo dục hay khuyên dạy khái niệm bằng cả ví dụ và phản ví dụ đặt cạnh nhau.

Bộ ví dụ ba loại cho một khái niệm

Một bộ ví dụ đủ dùng gồm ba nhóm. Mỗi nhóm trả lời một câu hỏi khác nhau về khái niệm. Bảng dưới lấy khái niệm lạm phát làm mẫu.

Loại ví dụTrả lời câu hỏiMẫu với khái niệm lạm phát
Ví dụ điển hìnhKhái niệm thường trông thế nào?Trong một năm, giá phần lớn hàng hoá, dịch vụ cùng tăng, cùng số tiền mua được ít hơn
Ví dụ lạKhái niệm còn xuất hiện ở hình dạng nào khó nhận ra?Giá niêm yết không đổi nhưng gói hàng nhỏ đi, thực chất là trả nhiều hơn cho mỗi đơn vị
Phản ví dụ sát nútThứ gì trông giống nhưng không phải?Giá thịt heo tăng mạnh vì dịch bệnh trong khi giá phần lớn hàng khác đứng yên: đó là biến động giá một mặt hàng, chưa phải lạm phát

Ví dụ lạ và phản ví dụ sát nút là hai loại người tự học hay thiếu nhất. Sách thường có ví dụ điển hình, nhưng hiếm khi chủ động chỉ ra khái niệm ở hình dạng lạ hay ở những trường hợp suýt giống. Tự tìm ra hai loại này là phần việc làm nên sự hiểu sâu.

Phản ví dụ sát nút: những thứ trông giống mà không phải

Cá voi không phải cá. Sống dưới nước, có hình dáng như cá, nhưng là động vật có vú: thở bằng phổi, nuôi con bằng sữa. Phản ví dụ này làm rõ rằng nhóm cá được xác định bởi cấu tạo và cách sống, không bởi môi trường sống.

Cây tre thuộc họ cỏ. Thân cao, cứng, sống nhiều năm, ai cũng nghĩ là cây gỗ. Về phân loại thực vật, tre thuộc họ Hoà thảo, cùng họ với lúa và cỏ. Trường hợp này cho thấy kích thước và độ cứng không phải tiêu chí phân loại cây.

Cà chua là quả theo nghĩa thực vật. Trong bếp ta coi là rau, nhưng về thực vật học, cà chua phát triển từ hoa và chứa hạt nên được xếp là quả. Ví dụ này chỉ ra rằng cùng một từ có thể mang hai định nghĩa khác nhau tuỳ lĩnh vực.

Doanh thu tăng chưa chắc là làm ăn tốt hơn. Bán được nhiều hàng hơn nhưng phải giảm giá sâu, hoặc chi phí tăng nhanh hơn doanh thu, thì lợi nhuận có thể giảm. Đặt cạnh nhau, hai khái niệm doanh thu và lợi nhuận tách bạch rõ ràng.

Nhớ được không có nghĩa là hiểu. Đọc vanh vách một định nghĩa trông giống hiểu, nhưng không cho được ví dụ mới hay không trả lời được câu vì sao. Phản ví dụ này chính là chủ đề của cả danh mục học để hiểu sâu.

Các bước tự dựng bộ ví dụ cho một khái niệm

Bạn có thể làm bài tập này trên một trang giấy chia ba cột, mất khoảng hai mươi phút cho một khái niệm vừa phải.

  1. Viết định nghĩa khái niệm bằng lời của bạn, rồi gạch dưới những đặc điểm bạn cho là bắt buộc phải có.
  2. Ghi hai ba ví dụ điển hình, ưu tiên ví dụ lấy từ đời sống hoặc công việc của bạn thay vì chép từ sách.
  3. Tìm một hai ví dụ lạ: trường hợp vẫn đủ các đặc điểm bắt buộc nhưng bề ngoài khác hẳn ví dụ điển hình.
  4. Tìm một hai phản ví dụ sát nút: giữ gần như mọi đặc điểm bề ngoài, bỏ đi đúng một đặc điểm bắt buộc. Ghi rõ đặc điểm nào bị thiếu.
  5. Đọc lại định nghĩa ban đầu. Nếu phản ví dụ của bạn vẫn lọt qua định nghĩa, định nghĩa còn thiếu; sửa lại cho chặt hơn.
  6. Đối chiếu bộ ví dụ với tài liệu hoặc người có chuyên môn, nhất là với các phản ví dụ, vì đây là chỗ dễ tự nhận định sai nhất.

Bước năm là phần thú vị nhất. Rất nhiều lần, chính việc cố tìm phản ví dụ làm lộ ra rằng định nghĩa ta đang mang trong đầu lỏng hơn ta tưởng. Sửa định nghĩa sau bước này là lúc hiểu biết thật sự dịch chuyển.

Ví dụ giả định: học khái niệm chi phí cố định

Ví dụ giả định: anh Phong mở quán cà phê nhỏ ở TP Hồ Chí Minh và tự học quản lý chi phí. Định nghĩa đầu tiên anh ghi: chi phí cố định là chi phí không thay đổi. Ví dụ điển hình anh nghĩ ra: tiền thuê mặt bằng, lương nhân viên toàn thời gian, tiền trả góp máy pha.

Khi tìm phản ví dụ, anh gặp rắc rối. Tiền thuê mặt bằng của anh vừa tăng khi gia hạn hợp đồng, vậy nó có còn là chi phí cố định không. Quay lại tài liệu, anh nhận ra định nghĩa của mình thiếu một vế quan trọng: chi phí cố định là chi phí không thay đổi theo số lượng hàng bán ra, trong một khoảng thời gian và quy mô nhất định. Tiền thuê vẫn cố định vì dù bán mười ly hay một trăm ly, tháng đó anh trả cùng một khoản; việc nó tăng khi ký hợp đồng mới không làm nó thành chi phí biến đổi.

Anh tìm tiếp một phản ví dụ sát nút: tiền điện. Có vẻ cố định vì tháng nào cũng phải trả, nhưng thật ra một phần tăng theo số giờ máy pha chạy, tức là theo lượng hàng bán. Anh xếp nó vào nhóm hỗn hợp. Từ một định nghĩa sơ sài, anh có được một hiểu biết đủ chắc để tự tính điểm hoà vốn cho quán mà không áp nhầm khái niệm.

Dùng phản ví dụ để kiểm một quy tắc ở chỗ làm

Phản ví dụ không chỉ dùng để học khái niệm trong sách. Ở chỗ làm, nó là công cụ kiểm những quy tắc kinh nghiệm mà ai cũng nói nhưng ít ai thử. Một vài cách dùng:

  • Khi nghe một quy tắc kiểu “khách hàng lớn tuổi thường thích mua tại quầy”, hỏi ngay: có trường hợp nào trái ngược không, và nếu có thì điều gì khác biệt.
  • Khi đọc một quy trình, thử nghĩ một tình huống quy trình không lường trước. Nếu quy trình vẫn xử lý được, nó vững; nếu không, đó là chỗ cần ghi thêm ngoại lệ.
  • Khi tổng kết bài học từ một dự án thành công, tìm một dự án làm giống hệt mà thất bại. Điểm khác giữa hai dự án thường là điều thực sự quyết định.
  • Khi đào tạo người mới, đừng chỉ cho xem các ca làm đúng; cho xem thêm vài ca trông đúng mà sai, kèm giải thích vì sao sai.
  • Khi tự tin vào một nhận định, tự hỏi điều gì sẽ khiến mình đổi ý. Nếu không nghĩ ra được gì, có thể bạn đang bám vào niềm tin hơn là hiểu biết.

Thói quen tìm phản ví dụ giúp người đi làm tránh được một lỗi phổ biến: khái quát quá nhanh từ một vài trường hợp đã gặp. Người làm nghề lâu năm giỏi thường là người đã gặp đủ nhiều phản ví dụ để biết quy tắc của mình dừng ở đâu.

Bẫy khi học qua ví dụ

Bẫy đầu tiên là khái quát từ một ví dụ duy nhất. Chỉ học một trường hợp, ta dễ nhầm những đặc điểm tình cờ của trường hợp đó thành đặc điểm của khái niệm. Cách tránh đơn giản: với khái niệm quan trọng, luôn có ít nhất hai ví dụ khác nhau rõ rệt về bề ngoài.

Bẫy thứ hai là ví dụ quá đẹp. Sách hay chọn những trường hợp rõ ràng, gọn gàng để minh hoạ, trong khi đời thật đầy những ca lưng chừng. Người chỉ học qua ví dụ đẹp sẽ lúng túng khi gặp ca lẫn lộn. Hãy chủ động tìm những ví dụ nằm gần ranh giới, nơi khái niệm bắt đầu mờ đi.

Bẫy thứ ba là tự tạo phản ví dụ sai. Khi tự nghĩ ra một trường hợp “không phải”, bạn có thể nhầm vì chính hiểu biết của mình còn lỏng. Đây là lúc cần đối chiếu: tra lại tài liệu, hỏi người có chuyên môn, hoặc ít nhất ghi chú là chưa chắc. Một phản ví dụ sai được tin chắc còn gây hại hơn không có phản ví dụ nào.

Câu hỏi thường gặp

Phản ví dụ khác ví dụ sai như thế nào?

Phản ví dụ là một trường hợp có chủ ý, trông giống khái niệm nhưng thiếu một đặc điểm bắt buộc, dùng để làm rõ ranh giới. Ví dụ sai là khi người học tưởng một trường hợp thuộc khái niệm trong khi thật ra không. Phản ví dụ tốt chính là thuốc chữa cho ví dụ sai.

Mỗi khái niệm cần bao nhiêu ví dụ là đủ?

Không có con số chung. Một mốc hợp lý cho khái niệm quan trọng là hai ba ví dụ điển hình, một hai ví dụ lạ và một hai phản ví dụ sát nút. Khi bạn tự nghĩ ra được ví dụ mới mà không cần tra, thường là đã đủ.

Tự nghĩ phản ví dụ khó quá thì làm sao?

Bắt đầu từ ví dụ điển hình, rồi thay đổi từng đặc điểm một và hỏi: thay đặc điểm này thì còn thuộc khái niệm không. Đặc điểm nào bỏ đi mà khái niệm mất, đó là đặc điểm bắt buộc, và trường hợp vừa tạo ra chính là phản ví dụ.

Có nên dùng phản ví dụ khi học kỹ năng thực hành không?

Rất nên. Người học nấu ăn, học đàn hay học nghề thường tiến nhanh khi được xem cả cách làm đúng và những cách làm trông gần đúng mà hỏng, kèm giải thích vì sao hỏng. Nhận ra lỗi sát nút là bước quan trọng để tự sửa khi không có thầy bên cạnh.

Ví dụ trong sách có đủ tin cậy không?

Thường tin cậy được với sách có uy tín, nhưng ví dụ trong sách hay được chọn cho gọn và dễ hiểu. Nên bổ sung bằng ví dụ từ đời sống và công việc của chính bạn, và với các phản ví dụ tự nghĩ ra, nên đối chiếu lại với tài liệu hoặc người có chuyên môn.

Dạy con bằng ví dụ và phản ví dụ thế nào cho nhẹ nhàng?

Biến nó thành trò chơi đoán: đưa ra một vật và hỏi con có phải là thứ đang tìm hiểu không, vì sao. Khi con đoán nhầm, cùng con tìm ra điểm khác biệt thay vì chấm đúng sai. Không biến trò chơi thành bài kiểm tra hay so con với anh chị em.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138