TiepThu.comTiếp Thu
Những sai lầm khi học

Đọc lại tài liệu nhiều lần vẫn quên: vì sao cảm giác quen mắt đánh lừa người tự học

Đọc đi đọc lại cho cảm giác đã nắm bài, gấp tài liệu lại thì trống trơn. Vì sao quen mắt không phải là nhớ, và cách người lớn đổi sang tự nhớ lại.

Office worker in Hà Nội sitting on a small balcony at dusk, closed notebook resting on her knees, gaze lifted while recalling, blank pages, seen from the side, teal evening light

Đọc lại một tài liệu nhiều lần làm bạn thấy quen mắt, và cảm giác quen mắt rất dễ bị nhầm với nhớ. Lúc nhìn trang giấy, mọi câu đều trôi chảy, ý nào cũng "à, cái này biết rồi". Nhưng quen mắt chỉ chứng minh bạn nhận ra được khi thông tin đang nằm trước mặt; còn nhớ là lấy được thông tin ra khi trang giấy đã gấp lại. Hai việc này dùng sức khác nhau, và người tự học thường chỉ luyện việc thứ nhất.

Bài này dành cho người lớn đang tự học: ôn quy định mới của ngành, học một kỹ năng phần mềm, đọc tài liệu chuẩn bị chứng chỉ. Bạn sẽ thấy vì sao đọc lại cho cảm giác an toàn giả, những dấu hiệu cho biết mình đang rơi vào bẫy đó, và một quy trình năm bước để biến chính thời gian đọc lại thành thời gian tự nhớ lại, không cần mua thêm công cụ nào.

Cảm giác "đã thuộc" đến từ đâu

Khi bạn đọc một đoạn văn lần thứ hai, bộ não xử lý nó nhanh hơn lần đầu: từ ngữ quen, cấu trúc câu quen, vị trí đoạn trên trang cũng quen. Sự trôi chảy đó tạo ra một tín hiệu dễ chịu, và người đọc diễn giải tín hiệu ấy thành "mình đã nắm được". Các nhà tâm lý học nhận thức gọi hiện tượng này bằng nhiều tên, phổ biến nhất là ảo giác trôi chảy hay ảo giác năng lực: cảm giác dễ khi xử lý thông tin bị lấy làm thước đo cho mức độ hiểu và nhớ.

Vấn đề là thước đo này đo sai thứ. Nó cho biết bạn nhận ra thông tin khi thấy lại, không cho biết bạn có tự gọi được thông tin ra khi cần. Trong công việc thật, hiếm khi tài liệu nằm sẵn trước mặt đúng lúc: khách hỏi, sếp hỏi, máy báo lỗi, bạn phải tự lấy ra từ đầu. Nhận ra và nhớ lại giống như nhận ra gương mặt người quen trong đám đông và gọi đúng tên người đó; ai cũng từng gặp cảnh nhìn mặt thì biết mà tên thì chịu.

Người lớn dễ dính bẫy này hơn học sinh ở một điểm: không có bài kiểm tra định kỳ nào bắt mình đối diện với chỗ hổng. Học sinh đọc lại rồi đi thi, điểm số báo ngay là chưa nhớ. Người tự học đọc lại rồi đóng tài liệu, cảm giác "ổn rồi" tồn tại nguyên vẹn cho tới lúc cần dùng mà không nhớ ra, thường là vào thời điểm tệ nhất.

Bốn dấu hiệu bạn đang đọc lại kiểu thụ động

Mắt chạy hết trang nhưng không dừng ở đâu. Lần đọc thứ ba nhanh hơn lần đầu nhiều, và bạn không nhớ đã dừng lại để tự hỏi điều gì. Tốc độ tăng là do quen mặt chữ, không phải do hiểu thêm. Nếu cả buổi không có lúc nào bạn ngẩng lên khỏi trang để nghĩ, gần như chắc chắn đó là đọc thụ động.

Không trả lời được câu hỏi ngắn khi gấp tài liệu. Thử gấp lại và tự hỏi: ý chính của phần vừa đọc là gì, có mấy bước, điều kiện nào là ngoại lệ. Nếu phản xạ đầu tiên là mở ra xem lại thay vì cố nghĩ, bạn đang dựa vào trang giấy chứ chưa dựa vào trí nhớ.

Đọc lại đúng những phần dễ chịu. Người đọc lại thường quay về các đoạn mình đã thấy dễ, vì đọc lại chúng cho cảm giác tiến bộ. Đoạn khó, đoạn có bảng số, đoạn phải suy luận thì lướt qua. Kết quả là phần đã ổn được ôn nhiều nhất, phần cần ôn lại ít được chạm tới nhất.

Tô màu, đánh dấu thay cho suy nghĩ. Bút dạ quang làm việc đọc trông chủ động hơn, nhưng nếu tiêu chí tô chỉ là "câu này có vẻ quan trọng" thì nó không khác đọc lại là bao. Một trang tô kín còn khiến lần đọc sau càng trôi chảy, càng củng cố cảm giác đã thuộc.

Nghiên cứu về trí nhớ nói gì, nói cho đúng mức

Từ cuối thế kỷ 19, Hermann Ebbinghaus đã tự làm thí nghiệm học thuộc các âm tiết vô nghĩa và mô tả cái mà sau này gọi là đường cong quên: thông tin mới học rơi rụng nhanh nhất trong những giờ và ngày đầu, rồi chậm dần. Đường cong này không cho một con số cố định áp dụng cho mọi người, mọi loại kiến thức, nhưng hình dạng chung của nó đã được nhiều nghiên cứu sau ghi nhận lại.

Một nhóm kết luận khác được thừa nhận khá rộng trong tâm lý học nhận thức là hiệu ứng kiểm tra, hay gợi nhớ chủ động: việc cố lấy thông tin ra khỏi trí nhớ, kể cả khi lấy ra không trọn vẹn, thường giúp nhớ lâu hơn so với dành cùng khoảng thời gian để đọc lại. Nhiều thí nghiệm so sánh hai nhóm, một nhóm đọc lại, một nhóm đọc rồi tự nhớ lại, cho thấy nhóm đọc lại thường tự tin hơn ngay sau buổi học nhưng lại nhớ kém hơn khi được kiểm tra sau vài ngày.

Cần nói rõ giới hạn: phần lớn các thí nghiệm này làm với sinh viên và tài liệu tương đối ngắn, nên không thể suy ra một tỉ lệ chính xác cho việc bạn học luật thuế hay học dùng phần mềm kế toán. Điều đáng mang về là chiều hướng: cảm giác dễ khi học không phải là dấu hiệu tốt cho việc nhớ lâu, và nỗ lực nhớ lại, dù hơi khó chịu, thường đáng giá hơn một lượt đọc trơn tru.

Đọc lại và tự nhớ lại khác nhau ở đâu

Bảng dưới đặt hai cách dùng cùng một khoảng thời gian cạnh nhau, để bạn thấy chỗ khác biệt không nằm ở chăm hay lười, mà ở việc bộ não được yêu cầu làm gì.

Khía cạnhĐọc lạiTự nhớ lại
Bộ não làm gìNhận ra thông tin đang hiển thị trước mắtTự tìm và dựng lại thông tin khi không có gợi ý
Cảm giác trong lúc họcDễ chịu, trôi chảy, thấy tiến bộHơi khó, ngập ngừng, thấy mình kém
Cái được luyệnKhả năng nhận raKhả năng gọi ra khi cần dùng
Phát hiện chỗ hổngGần như không, vì đáp án luôn nằm trên trangRõ ngay ở chỗ bạn bí
Hợp với lúc nàoLần đầu làm quen, hoặc xem lại sau khi đã tự nhớTừ lần ôn thứ hai trở đi

Điểm đáng chú ý nhất là hàng thứ hai. Cách học hiệu quả hơn lại cho cảm giác tệ hơn trong lúc học, nên người tự học, vốn chỉ có cảm giác làm thước đo, rất dễ chọn sai. Biết trước điều này giúp bạn không bỏ cách tự nhớ lại chỉ vì thấy nó khó.

Biến buổi đọc lại thành buổi tự nhớ: quy trình năm bước

Bạn không cần bỏ hẳn việc đọc lại. Chỉ cần sắp xếp lại thứ tự, để mỗi lần mở tài liệu là một lần tự kiểm tra trước, xem lại sau.

  1. Trước khi mở tài liệu, lấy một tờ giấy trắng và viết ra mọi thứ bạn còn nhớ về phần sắp ôn, dù chỉ vài dòng lộn xộn. Đặt giới hạn năm phút cho bước này để khỏi nản.
  2. Đánh dấu những chỗ bạn nhớ mang máng nhưng không chắc, chẳng hạn một con số, một điều kiện, một thứ tự bước. Đây là danh sách việc của buổi ôn.
  3. Lúc này mới mở tài liệu, nhưng đọc có mục tiêu: tìm câu trả lời cho các chỗ đã đánh dấu, đối chiếu những gì đã viết, sửa bằng mực khác màu để lần sau thấy rõ chỗ mình từng sai.
  4. Gấp tài liệu lại lần nữa và nói thành lời, hoặc viết ngắn, ý chính của phần vừa ôn như đang giải thích cho một đồng nghiệp mới vào làm.
  5. Ghi một dòng vào sổ: ngày ôn, phần ôn, chỗ còn bí. Lần ôn sau bắt đầu từ chính dòng ghi đó, cách vài ngày thay vì ôn tiếp ngay trong tối.

Quy trình này dài hơn một lượt đọc trơn khoảng vài phút, nhưng mỗi phút đều làm việc thật. Lần đầu làm, tờ giấy trắng ở bước một thường gây hoảng vì quá ít chữ; đó chính là bằng chứng các lượt đọc trước chưa để lại nhiều như bạn tưởng.

Khi nào đọc lại vẫn có ích

Nói đọc lại kém hiệu quả không có nghĩa là đọc lại vô dụng. Lần đọc đầu tiên, và đôi khi lần thứ hai, là cần thiết để hiểu tài liệu nói gì. Với văn bản dài và khó như một quy định có nhiều điều khoản dẫn chiếu nhau, đọc lần hai để thấy cấu trúc tổng thể là hợp lý. Sai lầm nằm ở chỗ dừng lại ở đó, coi lần thứ ba, thứ tư, thứ năm vẫn là "ôn".

Đọc lại cũng có ích sau khi đã tự nhớ lại, như bước ba của quy trình ở trên: lúc này bạn đọc với câu hỏi trong đầu, mắt tự tìm tới chỗ mình hổng, và việc đọc không còn thụ động nữa. Một trường hợp khác là tài liệu bạn chỉ cần tra cứu chứ không cần nhớ, ví dụ bảng mã, danh mục, biểu mẫu. Với những thứ đó, mục tiêu đúng là biết nó nằm ở đâu, chứ không phải thuộc lòng.

Nguyên tắc dễ nhớ: đọc để hiểu, nhớ lại để nhớ, đọc lại để sửa. Nếu một buổi học chỉ toàn đọc, bạn mới làm xong phần thứ nhất.

Ví dụ giả định: một kế toán ôn quy định mới

Chị Hạnh, kế toán ở một công ty nhỏ tại Cần Thơ (ví dụ giả định), cần nắm một thông tư mới về hoá đơn trước kỳ quyết toán. Ba tuần đầu chị đọc lại văn bản mỗi tối và thấy rất quen. Khi đồng nghiệp hỏi một trường hợp cụ thể, chị phải mở lại văn bản mới trả lời được. Chị đổi cách như sau:

  • Mỗi tối trước khi mở văn bản, chị viết ra năm tình huống hay gặp ở công ty và tự trả lời từng tình huống theo những gì còn nhớ.
  • Chỗ nào không chắc, chị đánh dấu hỏi, rồi mới mở văn bản tìm điều khoản tương ứng, chép số điều vào bên cạnh.
  • Cuối tuần, chị nhờ một đồng nghiệp hỏi ngẫu nhiên ba câu và trả lời không nhìn tài liệu.
  • Sau hai tuần, số dấu hỏi trên giấy giảm dần, và những chỗ còn lại là những điểm văn bản thật sự rắc rối, đáng để hỏi thêm chuyên gia.

Thời gian chị bỏ ra mỗi tối gần như không đổi. Thứ thay đổi là chị biết chính xác mình đang không nhớ gì, thay vì một cảm giác chung chung là đã nắm khá rồi.

Câu hỏi thường gặp

Đọc lại nhiều lần có phải hoàn toàn vô ích không?

Không. Đọc lại giúp hiểu cấu trúc và nội dung ở những lần đầu, và có ích khi dùng để kiểm lại sau khi đã tự nhớ. Vấn đề chỉ xuất hiện khi đọc lại trở thành cách ôn duy nhất, vì nó luyện khả năng nhận ra chứ không luyện khả năng gọi thông tin ra khi cần.

Tự nhớ lại mà không nhớ được gì thì có tác dụng không?

Nhiều nghiên cứu cho thấy ngay cả nỗ lực nhớ lại không thành công, nếu ngay sau đó được xem đáp án, vẫn giúp ghi nhớ tốt hơn so với chỉ đọc. Lần đầu bạn sẽ thấy trống rỗng, nhưng chính khoảng trống đó chỉ ra chỗ cần học, và lần sau thường đỡ hơn rõ.

Nên đợi bao lâu sau khi đọc mới tự nhớ lại?

Không có con số đúng cho mọi người. Cách dễ áp dụng là tự nhớ lại một lần ngay cuối buổi, một lần sau một đến hai ngày, rồi giãn dần khi thấy nhớ chắc. Cách nhau đủ lâu để hơi khó nhớ, nhưng chưa lâu tới mức quên sạch, thường là khoảng có ích nhất.

Nghe lại bài giảng nhiều lần có bị giống đọc lại không?

Có, nghe lại bài giảng hay xem lại video cũng tạo cảm giác quen tai, quen mắt y như đọc lại. Cách sửa tương tự: trước khi bấm nghe lại, tự nói ra những gì còn nhớ, ghi lại chỗ bí, rồi mới nghe để tìm đúng chỗ đó thay vì nghe từ đầu đến cuối.

Người lớn tuổi có nên dùng cách tự nhớ lại không, hay đọc lại sẽ dễ hơn?

Tự nhớ lại phù hợp với mọi lứa tuổi, chỉ cần điều chỉnh mức khó: bắt đầu với phần nhỏ, cho phép mình nhìn gợi ý một chữ đầu nếu bí lâu. Cảm giác khó là bình thường, không phải dấu hiệu trí nhớ có vấn đề. Nếu quên nhiều tới mức ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày thì nên đi khám.

Có cần làm flashcard mới tự nhớ lại được không?

Không bắt buộc. Một tờ giấy trắng, một câu hỏi tự đặt, hay việc giải thích cho người khác đều là tự nhớ lại. Thẻ ghi nhớ tiện cho kiến thức rời rạc như thuật ngữ, con số; với quy trình hay lập luận dài, viết lại dàn ý từ trí nhớ thường hợp hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138