Vừa học vừa làm một việc khác cần suy nghĩ thì phần lớn thời gian bạn không học song song, mà đang chuyển qua chuyển lại giữa hai việc, và mỗi lần chuyển đều mất một ít. Nghe bài giảng khi nấu một món quen tay có thể còn đọng lại được phần nào. Đọc tài liệu khi tivi đang chiếu phim, hay học từ vựng giữa những lần trả lời tin nhắn công việc, thì phần đọng lại thường ít hơn nhiều so với cảm giác "mình đã học được một tiếng".
Người lớn tự học hay ghép việc vì thiếu thời gian, và ghép việc không phải lúc nào cũng sai. Bài này giúp bạn phân biệt những việc ghép được với việc học, những việc làm hỏng việc học, cái giá ẩn của kiểu học nửa vời, và cách dùng thời gian vụn cho đúng loại việc. Có một phần riêng về an toàn khi nghe học trong lúc đi đường.
Bộ não không thật sự làm hai việc khó cùng một lúc
Cụm từ "đa nhiệm" làm nhiều người nghĩ bộ não giống chiếc máy tính chạy nhiều chương trình song song. Các nghiên cứu về chú ý vẽ ra bức tranh khác: với những việc cần xử lý ngôn ngữ, cần hiểu, cần quyết định, chúng ta chủ yếu luân phiên giữa các việc chứ không làm chúng đồng thời. Mỗi lần chuyển, bộ não phải bỏ ngữ cảnh của việc này, nạp lại ngữ cảnh của việc kia, và khoảng chuyển đó tốn thời gian, dễ sinh lỗi. Hiện tượng này thường được gọi là chi phí chuyển đổi.
Ngoại lệ là khi một trong hai việc đã gần như tự động: đi bộ trên con đường quen, gấp quần áo, rửa bát, nhặt rau. Những việc này dùng rất ít sự chú ý có ý thức, nên bạn còn dư sức để nghe. Nhưng chỉ cần việc tay chân đòi hỏi một chút suy nghĩ, như nêm nếm một món mới hay tìm đường ở khu lạ, phần chú ý dành cho bài nghe lập tức bị rút đi, và bạn thường không nhận ra mình vừa bỏ lỡ cả đoạn.
Hai việc cùng dùng ngôn ngữ thì gần như không ghép được. Đọc tài liệu trong khi có người nói chuyện bên cạnh, nghe bài giảng trong khi soạn tin nhắn, xem tivi có lời thoại trong khi học từ mới: hai dòng chữ, dòng lời tranh nhau cùng một chỗ trong đầu, và bên thua thường là bài học, vì nó khó hơn và kém hấp dẫn hơn.
Việc nào ghép được với học, việc nào không
Bảng dưới là hướng dẫn thô, dựa trên hai câu hỏi: việc kia có cần ngôn ngữ không, và nó đã quen tới mức tự động chưa. Mỗi người mỗi khác, nên hãy tự thử và tự kiểm bằng cách nhớ lại sau buổi.
| Việc đang làm | Ghép với nghe ôn bài cũ | Ghép với học nội dung mới, khó |
|---|---|---|
| Rửa bát, phơi đồ, quét nhà | Thường được | Tạm được nếu nội dung không quá dày |
| Đi bộ thể dục trên đường quen, nơi an toàn | Thường được | Hạn chế, khó ghi chú |
| Nấu món đã quen tay | Được | Hạn chế |
| Nấu món mới, làm theo công thức | Kém | Không nên |
| Xem phim, tivi có lời thoại | Kém | Không nên |
| Trả lời tin nhắn, email | Không nên | Không nên |
| Lái xe máy, ô tô | Chỉ nghe nhẹ, không thao tác máy | Không nên |
Cột giữa và cột phải khác nhau có lý do: nghe lại nội dung đã học là để gợi nhớ, mất vài câu vẫn không sao; còn nội dung mới cần bạn theo trọn mạch lập luận, sót một đoạn là phần sau trở nên khó hiểu.
Những kiểu "vừa học vừa…" hay gặp ở người lớn
Mở tivi cho đỡ trống nhà. Nhiều người quen có tiếng động nền khi làm việc nhà, rồi mang thói quen đó sang lúc học. Tiếng tivi có lời thoại, có tin tức là thứ dễ kéo chú ý nhất, vì bộ não nhạy với giọng người. Nếu cần tiếng nền, chọn âm thanh không lời và đều đều.
Học xen giữa tin nhắn công việc. Điện thoại để trên bàn, mỗi lần rung là liếc. Ngay cả khi không trả lời, việc liếc xem ai nhắn đã đủ cắt ngang mạch suy nghĩ. Người đi làm thường không tắt được hẳn điện thoại, nhưng có thể đặt khung hai mươi phút úp máy, báo trước với người cần liên lạc.
Nghe khoá học trong cuộc họp trực tuyến. Tắt camera, bật bài giảng ở tab khác, nghĩ rằng cuộc họp không liên quan. Kết quả hay gặp là không nhớ gì ở cả hai bên và giật mình khi bị gọi tên. Đây là kiểu ghép tệ nhất vì cả hai việc đều cần ngôn ngữ.
Mở mạng xã hội ở tab bên cạnh. Học trên máy tính mà có một tab mạng xã hội đang mở thì "chỉ xem một chút" rất dễ thành mười lăm phút. Đóng hẳn tab trong lúc học, mở lại khi nghỉ, đơn giản nhưng hiệu quả hơn nhiều lời tự hứa.
Cái giá ẩn: cảm giác đã học và thời gian quay lại
Học trong lúc làm việc khác để lại một ảo giác khó chịu: đồng hồ ghi nhận một tiếng học, ứng dụng ghi nhận bài giảng đã nghe xong, nên bạn đánh dấu là xong. Khi cần dùng, bạn phát hiện mình chỉ nhớ lờ mờ vài ý đầu. Lúc đó phải học lại từ đầu, tức là thời gian thật bỏ ra cho nội dung đó là gấp đôi, chưa kể cảm giác nản vì "học rồi mà như chưa học".
Có thêm một chi phí ít ai tính: thời gian quay lại sau mỗi lần bị cắt ngang. Một số nghiên cứu về công việc trí óc cho thấy sau khi chuyển sang việc khác rồi quay về, phải mất một khoảng mới vào lại được độ sâu cũ, và một phần chú ý vẫn còn vương ở việc vừa bỏ dở. Con số cụ thể khác nhau tuỳ nghiên cứu và tuỳ việc, nhưng ai từng bị gọi giữa lúc đang tính một bảng số đều biết cảm giác mất mạch.
Vì vậy, hai mươi phút học trọn vẹn thường đáng hơn một tiếng học xen kẽ. Không phải vì hai mươi phút có gì kỳ diệu, mà vì trong một tiếng xen kẽ, phần thời gian bạn thật sự đang học có thể ít hơn hai mươi phút, cộng thêm mệt vì phải chuyển liên tục.
Tách hai loại thời gian học
Thay vì cố biến mọi khoảng rảnh thành giờ học, chia thời gian của bạn làm hai loại và giao đúng việc cho từng loại.
- Xác định "thời gian học thật": những khoảng ít nhất hai mươi phút bạn có thể ngồi một chỗ, úp điện thoại, không ai gọi. Với nhiều người, đó là sáng sớm hoặc sau khi con ngủ. Một tuần có ba bốn khoảng như vậy đã đủ để tiến bộ đều.
- Dành thời gian học thật cho việc nặng: học nội dung mới, làm bài tập, tự viết lại những gì nhớ, sửa lỗi.
- Xác định "thời gian vụn": lúc rửa bát, đi bộ, chờ con tan học, ngồi xe buýt. Đây là lúc dành cho việc nhẹ.
- Giao cho thời gian vụn những việc chịu được đứt quãng: nghe lại bài đã học, tự hỏi lại câu hỏi của buổi trước trong đầu, nghe phát âm của từ vựng đã biết.
- Cuối tuần, kiểm xem nội dung nào chỉ mới được học trong thời gian vụn; chuyển phần quan trọng trong đó sang thời gian học thật của tuần sau.
Cách chia này giữ lại ưu điểm của việc tận dụng thời gian vụn mà không để nó thay thế cho phần học cần tập trung. Người bận thường thấy mình có nhiều thời gian vụn hơn thời gian học thật, và đó là lý do càng phải bảo vệ phần thời gian học thật ít ỏi kia.
An toàn khi nghe học trong lúc đi đường
Nghe bài học khi đi xe máy, lái ô tô hay đạp xe là thói quen phổ biến của người đi làm ở các thành phố lớn. An toàn phải đặt trước việc học: tai nghe cả hai bên khi đi xe máy làm bạn khó nghe còi, tiếng xe phía sau, và quy định giao thông về việc dùng thiết bị âm thanh khi điều khiển xe cần được kiểm theo văn bản hiện hành. Đừng thao tác điện thoại để tua, ghi chú hay chuyển bài khi đang chạy xe.
Ngay cả khi được phép nghe, nội dung học khó tranh chú ý với việc quan sát đường. Lúc đường đông, ngã tư phức tạp, trời mưa, sự chú ý dành cho bài học tự động bị rút đi, và như vậy là đúng. Nếu thấy mình đang cố nghe cho kịp mà lơ là quan sát, hãy tắt bài.
Cách dùng thời gian đi đường an toàn hơn là nghe lại thứ đã học, nhẹ nhàng, không cần ghi chú, hoặc dùng loa ngoài nhỏ khi đi ô tô một mình. Với xe buýt, tàu điện hay khi là người ngồi sau, bạn có nhiều lựa chọn hơn, kể cả đọc lại sổ ghi chép.
Ví dụ giả định: học tiếng Anh giữa lúc đóng hàng
Chị Ngân bán hàng trực tuyến tại nhà ở Đồng Nai (ví dụ giả định), mỗi tối đóng hàng hai tiếng và muốn tận dụng để học tiếng Anh giao tiếp. Ba tháng đầu chị mở bài học mới trong lúc đóng hàng, cảm giác đã nghe rất nhiều nhưng khi gặp khách nước ngoài vẫn không nói được câu nào. Chị đổi lại như sau:
- Mỗi sáng, trước khi mở cửa hàng, chị ngồi hai mươi lăm phút học bài mới: nghe, chép lại câu mẫu, tự nói to.
- Tối đóng hàng, chị chỉ nghe lại đúng bài buổi sáng, thỉnh thoảng dừng tay nói theo một câu.
- Trong lúc dán nhãn, chị tự hỏi trong đầu: nếu khách hỏi giá thì trả lời thế nào, nếu khách hỏi giao hàng thì nói ra sao.
- Chủ nhật, chị ghi âm mình nói năm câu đã học trong tuần, nghe lại để sửa phát âm.
Thời gian nghe trong tuần không đổi, nhưng giờ mỗi câu được gặp ba lần trong ngày, một lần trong lúc tập trung. Chị bắt đầu dùng được những câu đơn giản với khách sau khoảng một tháng, chậm mà chắc hơn ba tháng trước đó.
Câu hỏi thường gặp
Nghe nhạc không lời khi học có bị tính là đa nhiệm không?
Nhạc không lời, âm lượng vừa phải, ít khi tranh chú ý mạnh như lời nói. Phản ứng mỗi người khác nhau: có người thấy dễ chịu và tập trung hơn, có người bị phân tâm. Cách kiểm đơn giản là thử học cùng một loại bài có nhạc và không nhạc, rồi so phần nhớ lại được.
Có người nói phụ nữ đa nhiệm giỏi hơn, điều đó có đúng không?
Các nghiên cứu về chủ đề này cho kết quả không thống nhất và khác biệt nếu có thì nhỏ so với khác biệt giữa từng người. Quan trọng hơn là ai cũng chịu chi phí chuyển đổi khi phải làm hai việc cần suy nghĩ cùng lúc, nên quy tắc tách thời gian học thật vẫn áp dụng cho mọi người.
Nghe sách nói trong lúc làm việc nhà có phí không?
Không phí nếu mục đích phù hợp. Sách nói thư giãn hay sách đã đọc rồi nghe lại rất hợp với việc nhà quen tay. Sách cần nhớ chi tiết, nhiều số liệu, lập luận dày thì nên nghe lại phần quan trọng vào lúc ngồi yên, có thể kèm ghi chú vài dòng.
Làm sao biết một buổi học kiểu ghép việc có hiệu quả hay không?
Sau buổi, tắt mọi thứ và tự nói ra ba ý chính vừa nghe. Nếu nói được rõ ràng, việc ghép đó hợp với bạn và với loại nội dung đó. Nếu chỉ nhớ tên bài và cảm giác "nghe hay", buổi đó chủ yếu là làm quen, chưa phải học.
Trẻ con hay vừa học vừa xem điện thoại, người lớn có nên làm gương không?
Trẻ học thói quen qua những gì thấy người lớn làm hằng ngày. Khi bạn học thì úp máy, tắt tivi, con sẽ thấy đó là cách học bình thường. Cách nói chuyện với con về điện thoại khi học có bài riêng ở danh mục dạy con cách học của trang.
Khó tập trung kéo dài dù đã tắt hết thứ gây xao nhãng thì sao?
Nếu bạn đã giảm xao nhãng, ngủ đủ, mà vẫn khó tập trung kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới công việc và sinh hoạt, nên đi khám để được đánh giá. Căng thẳng, thiếu ngủ, một số vấn đề sức khoẻ đều có thể gây ra tình trạng này, và bài viết không thay được bác sĩ.