Luyện đi luyện lại phần mình đã làm tốt là một trong những lý do phổ biến nhất khiến người tự học tập đều mà không lên trình. Mỗi buổi đều dễ chịu, đều thấy mình làm được, nhưng tháng này và tháng trước gần như không khác gì. Lý do đơn giản: phần đã giỏi không còn gì nhiều để học, còn phần chưa giỏi thì cứ nằm nguyên đó vì không được chạm tới.
Bài này giúp bạn nhận ra mình có đang rơi vào bẫy đó không, vì sao người lớn đặc biệt dễ mắc, cách tìm đúng điểm yếu khi không có thầy kèm, và cách chia thời gian luyện tập để vừa tiến bộ vừa không nản. Ví dụ lấy từ đàn, ngoại ngữ, bảng tính và nấu ăn, nhưng nguyên lý dùng được cho hầu hết kỹ năng.
Vì sao ai cũng thích quay về phần quen
Phần đã giỏi cho cảm giác thành thạo, và cảm giác thành thạo là phần thưởng. Một người học đàn sau giờ làm ngồi xuống chơi lại bài đã thuộc, tiếng đàn tròn trịa, tay không vấp, tâm trạng tốt lên. Ngồi tập đoạn chuyển hợp âm khó thì tiếng đàn rè, tay mỏi, thấy mình vụng. Sau một ngày làm việc mệt, lựa chọn thứ nhất gần như luôn thắng, và điều đó hoàn toàn dễ hiểu.
Người lớn còn có thêm một lý do: chúng ta quen được nhìn nhận là người có năng lực. Ở công ty, bạn là người được hỏi ý kiến; ở nhà, bạn là người lo liệu mọi việc. Đứng trước một kỹ năng mới và thấy mình lóng ngóng như người mới bắt đầu tạo ra sự khó chịu mà trẻ con ít khi cảm thấy. Quay về phần quen là cách tránh cảm giác đó mà không phải thừa nhận là đang tránh.
Thêm nữa, không có ai bên cạnh chỉ ra phần yếu. Học sinh có thầy cô, có bài kiểm tra chỉ đúng chỗ sai. Người tự học chỉ có cảm giác của chính mình, và cảm giác thì thường thiên về phía dễ chịu. Kết quả là sau một năm, bạn chơi bài quen hay hơn một chút, còn những bài chưa chơi được vẫn chưa chơi được.
Bẫy này trông như thế nào ở các kỹ năng khác nhau
Học đàn: chơi lại năm bài đã thuộc mỗi buổi, bỏ qua đoạn khó ở bài thứ sáu, hoặc luôn chơi ở tốc độ thoải mái chứ không bao giờ tập chậm từng ô nhịp vấp.
Ngoại ngữ: nói mãi về công việc và sở thích của mình, chủ đề đã có sẵn câu trả lời trong đầu; tránh những tình huống phải dùng thì quá khứ, phải phàn nàn, phải thương lượng, nơi mình hay bí.
Bảng tính: dùng thành thạo vài hàm cộng, lọc, tra cứu đơn giản và giải mọi bài bằng những công cụ đó, kể cả khi mất nhiều bước tay; chưa bao giờ ngồi học bảng tổng hợp hay hàm điều kiện nhiều tầng.
Nấu ăn: nấu thuần thục mười món quen, mỗi lần thử món mới thì chọn món giống món cũ; không bao giờ luyện riêng kỹ năng yếu như canh lửa khi chiên hay thái đều tay.
Chạy bộ: chạy cùng một quãng, cùng một tốc độ mỗi sáng; thể lực giữ được nhưng không tiến lên, vì cơ thể đã quen với mức đó. Thay đổi bài tập thể thao cần tăng dần và an toàn, nhất là khi có bệnh nền.
Viết: viết mãi một kiểu bài quen, như báo cáo tuần, mà chưa bao giờ thử viết đề xuất thuyết phục người khác, loại văn bản mình ngại.
Luyện tập có chủ đích khác luyện tập cho vui ở đâu
Nhà tâm lý học Anders Ericsson, người nghiên cứu nhiều năm về cách người ta đạt tới trình độ chuyên gia, dùng khái niệm luyện tập có chủ đích để chỉ kiểu luyện tập nhắm vào một điểm yếu cụ thể, ở mức hơi vượt khả năng hiện tại, có phản hồi ngay để biết đúng sai, và lặp lại có điều chỉnh. Ông phân biệt nó với việc đơn giản là làm một hoạt động nhiều lần. Một số luận điểm của ông, nhất là con số về số giờ cần để thành chuyên gia, đã bị hiểu sai và tranh luận nhiều, nhưng ý cốt lõi về việc nhắm vào điểm yếu thì được chấp nhận khá rộng.
Cần lưu ý: luyện tập có chủ đích không vui. Nó đòi hỏi sự tập trung cao, dễ mệt, và mỗi buổi chỉ duy trì được một khoảng ngắn. Đó là lý do người ta tự nhiên tránh nó, và cũng là lý do không nên biến toàn bộ thời gian học thành luyện tập có chủ đích. Mục tiêu thực tế cho người tự học là dành một phần mỗi buổi cho nó, phần còn lại vẫn được chơi, được làm cái mình thích.
Phần cách luyện một kỹ năng thực hành từ đầu, như chia nhỏ động tác hay tập chậm rồi nhanh, có ở danh mục học kỹ năng thực hành của trang. Ở đây chỉ bàn về một sai lầm: để phần dễ chịu chiếm hết thời gian, không chừa chỗ cho phần cần sửa.
Tìm điểm yếu khi không có thầy kèm
Điểm yếu khó thấy nhất là điểm yếu của chính mình. Các cách dưới đây giúp bạn có thứ gần giống phản hồi của thầy mà không cần thuê ai.
- Ghi lại chính mình: thu âm khi tập đàn, quay video khi nấu hay khi tập thể thao, ghi âm khi nói ngoại ngữ. Nghe xem lại sau một ngày, lúc đã bớt cảm giác chủ quan, và ghi ra ba chỗ chưa ổn.
- Làm một bài kiểm tra thật thay vì tự đánh giá: chơi một bài mới chưa tập, viết một đoạn về chủ đề lạ, giải một bài toán bảng tính người khác đưa ra. Chỗ bạn khựng lại là điểm yếu.
- Đếm lỗi lặp lại: giữ một trang sổ ghi lỗi theo loại trong hai tuần. Loại lỗi nào xuất hiện nhiều nhất là việc cần luyện trước.
- Nhờ một người giỏi hơn xem mười phút: không cần học cả khoá, chỉ cần một buổi người có nghề nhìn và chỉ ra hai ba điểm. Hỏi cụ thể "nếu chỉ sửa một thứ thì nên sửa gì".
- Để ý những gì bạn né: bài nào luôn để cuối, chủ đề nào luôn đổi hướng, thao tác nào luôn tìm cách đi đường vòng. Thứ bạn né thường chính là thứ đang kìm trình độ.
Lần đầu nhìn danh sách điểm yếu có thể thấy nản. Hãy chọn đúng một mục để luyện trong hai tuần tới, không phải cả danh sách.
Chia thời gian một buổi luyện: một gợi ý để bắt đầu
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một buổi bốn mươi lăm phút. Tỉ lệ có thể điều chỉnh, ý chính là phần luyện điểm yếu có chỗ cố định thay vì chỉ làm khi còn hứng.
| Phần | Thời lượng gợi ý | Làm gì | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Khởi động bằng phần quen | 5–10 phút | Chơi bài đã thuộc, nói về chủ đề quen, làm món sở trường | Vào tâm trạng, nhắc lại nền đã có |
| Luyện điểm yếu | 15–20 phút | Tập chậm đoạn khó, nói về chủ đề hay bí, làm một dạng bài chưa quen | Phần thật sự tạo ra tiến bộ |
| Áp dụng | 10 phút | Đưa đoạn vừa tập vào cả bài, dùng cấu trúc vừa luyện trong đoạn hội thoại | Nối điểm vừa sửa vào kỹ năng chung |
| Kết thúc vui | 5–10 phút | Tự do làm điều mình thích | Rời buổi với cảm giác tốt, buổi sau dễ bắt đầu hơn |
Đặt phần luyện điểm yếu ở giữa buổi, khi đã khởi động mà chưa mệt, thường dễ duy trì hơn đặt ở đầu hay cuối. Ghi lại thời gian thực tế của phần này mỗi buổi; nếu nó cứ co lại dần, đó là dấu hiệu bạn đang trượt về phần quen.
Ví dụ giả định: một nhân viên văn phòng học bảng tính
Anh Quân làm điều phối kho ở một công ty phân phối tại Bắc Ninh (ví dụ giả định). Anh dùng bảng tính mỗi ngày, tự nhận là khá, và mỗi tối dành nửa tiếng "luyện thêm". Nhìn lại ba tháng, anh nhận ra nửa tiếng đó chủ yếu là làm lại những báo cáo quen bằng đúng những thao tác quen: lọc, sao chép, dán, cộng tổng. Báo cáo nào cần gộp số liệu từ nhiều sheet, anh vẫn làm tay mất cả buổi chiều, và vẫn né.
Anh thử ghi lại trong hai tuần mọi lần phải làm tay một việc lặp đi lặp lại quá mười phút. Danh sách cho thấy ba nhóm: gộp số liệu theo mã hàng, đối chiếu hai danh sách, và tô màu dòng theo điều kiện. Anh chọn đúng nhóm đầu, dành hai mươi phút mỗi tối trong hai tuần chỉ để luyện bảng tổng hợp trên một bản sao dữ liệu đã xoá thông tin khách hàng, mười phút còn lại vẫn làm báo cáo quen cho đỡ chán.
Tuần đầu anh thấy chậm và khó chịu, nhiều lần muốn quay về cách cũ cho nhanh. Sang tuần thứ hai, báo cáo gộp số liệu từ một buổi chiều rút xuống còn chưa tới một giờ. Điều đáng nói là trước đó anh không hề thiếu chăm chỉ; anh chỉ đổ sự chăm chỉ vào phần không còn gì để học.
Đừng sang cực đoan: những điều cần giữ
Nhận ra bẫy "chỉ luyện phần quen" rồi chuyển hẳn sang "chỉ luyện phần yếu" cũng là một sai lầm, và nó làm nhiều người bỏ cuộc sớm hơn.
- Giữ phần vui trong mỗi buổi. Người lớn tự học không ai ép, nên niềm vui là thứ giữ bạn quay lại ngày mai.
- Giữ độ khó vừa phải: điểm yếu nên luyện ở mức hơi khó, làm được khoảng một nửa đến hai phần ba, không phải mức làm gì cũng hỏng.
- Không cần sửa mọi điểm yếu. Có những điểm yếu không ảnh hưởng tới mục tiêu của bạn; một người học đàn để chơi cho gia đình nghe không cần luyện tốc độ như người đi biểu diễn.
- Ôn phần đã giỏi vẫn cần, chỉ là với liều lượng nhỏ, để kỹ năng không mai một.
- Ghi nhận tiến bộ ở phần yếu, kể cả nhỏ: đoạn vấp từ năm lần xuống ba lần cũng là tiến bộ thật.
Cân bằng này khác nhau theo từng người và từng giai đoạn. Khi đang chán, tăng phần vui; khi đang hăng, tăng phần khó. Miễn là phần luyện điểm yếu không biến mất hẳn trong nhiều tuần liền.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình đang luyện phần đã giỏi hay đang ôn cho chắc?
Hỏi lại: lần gần nhất bạn mắc lỗi ở phần này là khi nào. Nếu đã nhiều tuần làm không sai, thời gian dành cho nó nên giảm xuống mức duy trì. Ôn cho chắc là khi phần đó vẫn còn lúc đúng lúc sai, chưa làm được ổn định.
Không có thầy thì luyện tập có chủ đích được không?
Được, dù khó hơn. Thay phản hồi của thầy bằng cách tự ghi âm, quay video, so với bản mẫu, đếm lỗi, và thỉnh thoảng nhờ người giỏi xem một buổi ngắn. Phản hồi chậm vẫn tốt hơn không có phản hồi, miễn là bạn chịu nhìn vào nó.
Luyện điểm yếu mãi không tiến thì có nên bỏ không?
Trước khi bỏ, kiểm hai việc: độ khó có quá cao so với trình độ hiện tại không, và bạn có đang nhận phản hồi để biết mình sai ở đâu không. Nhiều khi chỉ cần lùi xuống một nấc dễ hơn hoặc chia nhỏ điểm yếu ra là thấy tiến. Nếu điểm yếu đó không quan trọng cho mục tiêu, bỏ cũng không sao.
Có phải người giỏi chỉ luyện phần khó không?
Không hẳn. Người có trình độ cao thường vẫn ôn nền tảng, vẫn có lúc chơi cho vui. Điểm khác là phần luyện có chủ đích của họ được dành chỗ cố định và đều đặn, không phụ thuộc vào tâm trạng, và họ thường có người cho phản hồi thường xuyên.
Tập thể thao nặng hơn để thoát vùng quen có rủi ro gì?
Tăng cường độ đột ngột dễ gây chấn thương, nhất là với người lớn tuổi hoặc có bệnh nền. Nên tăng từ từ từng chút, nghe cơ thể, khởi động kỹ. Nếu có bệnh tim mạch, xương khớp hay bệnh mạn tính, hãy hỏi bác sĩ trước khi đổi chế độ tập.
Học ngoại ngữ thì điểm yếu thường nằm ở đâu?
Rất khác nhau giữa người học, nhưng người lớn hay né kỹ năng nói và nghe tốc độ thật, hay né các cấu trúc khó như câu điều kiện, câu bị động trong hội thoại. Ghi âm mình nói về một chủ đề lạ trong hai phút là cách nhanh để thấy chỗ bí của riêng bạn.