Học thuộc là giữ được câu chữ của kiến thức; học hiểu là giữ được lý do vì sao kiến thức đó đúng, nó nối với điều gì và dùng vào đâu. Người học thuộc trả lời trôi chảy khi câu hỏi giống hệt lúc học. Người học hiểu vẫn trả lời được khi câu hỏi bị đổi cách nói, đổi bối cảnh hay bị đặt ngược lại.
Hai cách học không loại trừ nhau. Có những thứ cần thuộc lòng, như bảng cửu chương hay quy tắc an toàn khi làm điện. Vấn đề chỉ nảy sinh khi bạn tưởng mình đã hiểu trong khi mới thuộc. Bài này giúp bạn nhận ra sáu dấu hiệu của tình trạng đó, biết lúc nào thuộc là đủ và chuyển dần sang hiểu bằng những thao tác làm được ngay với giấy bút.
Thuộc là giữ câu chữ, hiểu là giữ được lý do
Thử nghĩ về một câu nhiều người lớn từng thuộc từ thời đi học: nước sôi ở một trăm độ C. Hầu như ai cũng đọc vanh vách câu đó. Nhưng nếu hỏi thêm vì sao nấu cơm trên vùng núi cao lại lâu chín hơn, phần đông sẽ ngập ngừng. Câu thuộc lòng vẫn nằm nguyên trong đầu, chỉ có điều nó đứng một mình, không bám vào điều gì khác: không có áp suất không khí, không có lý do nước cần bao nhiêu năng lượng để sôi. Khi câu hỏi đi lệch khỏi đúng câu đã học, câu thuộc lòng không giúp được gì.
Hiểu, theo nghĩa đời thường, là nắm được ba thứ: kiến thức này nói gì, vì sao nó như vậy, và nó nối với những gì bạn đã biết. Một người hiểu chuyện nước sôi sẽ tự suy ra được rằng lên cao áp suất giảm, nước sôi ở nhiệt độ thấp hơn, nên đồ ăn chín chậm hơn dù nồi vẫn sủi tăm. Họ không cần học thêm câu mới; họ suy ra từ cái đã có.
Nói cách khác, thuộc lòng lưu trữ đáp án, còn hiểu lưu trữ cách đi tới đáp án. Đáp án dùng được cho đúng câu hỏi cũ. Cách đi tới đáp án dùng được cho cả những câu hỏi bạn chưa từng gặp. Với người lớn tự học, điều này quan trọng hơn ở trường, vì ngoài đời không ai ra đề giống hệt sách.
Sáu dấu hiệu bạn mới thuộc mà chưa hiểu
Chỉ nói lại được đúng câu trong sách. Bạn trình bày trôi chảy bằng nguyên văn tài liệu, nhưng khi tự diễn đạt bằng lời của mình thì lúng túng, hoặc phải quay về đúng câu chữ cũ mới nói tiếp được. Câu chữ đang làm thay việc của ý.
Đổi thứ tự câu hỏi là bí. Hỏi theo chiều thuận thì trả lời được, hỏi theo chiều ngược thì không. Ví dụ biết lãi kép làm tiền tăng nhanh, nhưng không trả lời được muốn có số tiền nhất định sau năm năm thì cần gửi bao nhiêu từ đầu.
Không cho được ví dụ của riêng mình. Bạn chỉ nhắc lại được đúng ví dụ tác giả đã dùng. Khi được yêu cầu nghĩ một ví dụ khác, trong đời sống hay trong nghề của mình, đầu óc trống trơn. Người hiểu thường nghĩ ra ví dụ mới khá dễ.
Không trả lời được câu hỏi vì sao. Bạn biết quy tắc nhưng không biết quy tắc đó sinh ra để giải quyết chuyện gì. Gặp tình huống quy tắc không áp dụng được, bạn không biết nên làm gì tiếp.
Không thấy chỗ nối với kiến thức khác. Mỗi phần học nằm riêng một ngăn. Bạn học xong chương về lãi suất và chương về lạm phát nhưng không thấy hai chương liên quan gì nhau, dù thật ra chúng nói về cùng một chuyện giá trị đồng tiền theo thời gian.
Quên rất nhanh sau khi thôi ôn. Kiến thức thuộc lòng không có điểm bám nên rơi rụng nhanh khi không còn được nhắc lại. Kiến thức đã hiểu cũng quên dần, nhưng thường để lại phần khung, đủ để bạn dựng lại khi cần.
Thuộc không có lỗi: khi nào học thuộc là đúng việc
Có một kiểu lời khuyên phổ biến coi học thuộc là xấu, học hiểu là tốt. Thực tế không đơn giản như thế. Rất nhiều thứ trong đời cần được thuộc đến mức phản xạ: bảng cửu chương, các bước sơ cứu cơ bản, quy tắc đi đường, công thức nấu nước dùng của quán mình, những thao tác an toàn khi dùng máy cắt. Lúc cần dùng, bạn không có thời gian suy luận lại từ đầu.
Thuộc lòng còn là nền cho việc hiểu. Bạn khó suy nghĩ về một lĩnh vực khi chưa nhớ được những từ cơ bản của nó. Một người học kế toán phải thuộc tên các nhóm tài khoản trước khi hiểu được vì sao một nghiệp vụ ghi bên Nợ chỗ này, bên Có chỗ kia. Một người học nhạc phải thuộc tên nốt trước khi hiểu được vì sao hợp âm này nghe sáng, hợp âm kia nghe buồn. Trí nhớ và hiểu biết đi cùng nhau, cái này đỡ cái kia.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải là nên thuộc hay nên hiểu, mà là phần nào cần thuộc, phần nào cần hiểu. Một cách phân chia dễ dùng: những gì bạn cần lấy ra ngay, không suy nghĩ, thì luyện cho thuộc; những gì bạn phải vận dụng vào tình huống mới, phải giải thích cho người khác hay phải phán đoán, thì đầu tư cho hiểu. Đa số kiến thức nghề nghiệp nằm ở nhóm thứ hai, nên người đi làm thường cần hiểu nhiều hơn cần thuộc.
So sánh hai cách học trên cùng một nội dung
Bảng dưới đặt hai cách học cạnh nhau trên những tiêu chí người tự học hay gặp. Không cột nào luôn thắng; mục đích là để bạn nhìn ra mình đang ở cột nào với từng phần kiến thức.
| Tiêu chí | Học thuộc | Học hiểu |
|---|---|---|
| Cái được giữ lại | Câu chữ, con số, trình tự | Lý do, mối liên hệ, cách suy ra |
| Câu hỏi giống lúc học | Trả lời nhanh, chính xác | Trả lời được, có khi chậm hơn |
| Câu hỏi đổi bối cảnh | Thường bí | Thường suy ra được |
| Thời gian bỏ ra lúc đầu | Ít hơn | Nhiều hơn, phải dừng lại nghĩ |
| Sau vài tháng không ôn | Rơi rụng nhiều | Còn phần khung để dựng lại |
| Hợp nhất với | Thông tin cần lấy ra tức thì | Kiến thức phải vận dụng, giải thích, phán đoán |
| Cảm giác khi học | Trôi chảy, dễ chịu | Chậm, đôi lúc khó chịu vì phải nghĩ |
Dòng cuối của bảng đáng để ý. Học hiểu thường cho cảm giác chậm và vướng, nên nhiều người tưởng mình đang học kém đi. Thật ra cảm giác vướng đó thường là dấu hiệu bộ não đang làm việc thật: so sánh, nối, thử. Cảm giác trôi chảy dễ chịu khi đọc lại một trang quen thì ngược lại, hay đánh lừa người học rằng mình đã nắm.
Chuyển từ thuộc sang hiểu: năm thao tác đơn giản
Bạn không cần bỏ hết những gì đã thuộc để học lại từ đầu. Chỉ cần đặt thêm vài câu hỏi lên trên phần đã thuộc, theo thứ tự dưới đây.
- Viết lại ý chính bằng lời của bạn, không nhìn tài liệu, rồi mới mở tài liệu ra so. Chỗ nào bạn phải chép lại nguyên văn mới diễn đạt được là chỗ chưa hiểu.
- Hỏi một câu vì sao cho mỗi ý chính: vì sao điều này đúng, vì sao người ta phải làm như vậy. Không trả lời được thì đánh dấu để tìm hiểu, đừng bỏ qua.
- Tự nghĩ một ví dụ mới, lấy từ đời sống hay công việc của bạn, khác với ví dụ trong tài liệu. Sau đó nghĩ thêm một trường hợp trông giống nhưng không thuộc khái niệm đó.
- Đặt câu hỏi ngược: nếu biết kết quả thì có tìm lại được nguyên nhân không; nếu điều kiện thay đổi thì kết luận đổi thế nào.
- Nối với một điều bạn đã biết từ trước: khái niệm này giống cái gì, khác cái gì, nằm ở đâu trong bức tranh lớn của lĩnh vực.
Mỗi thao tác chỉ mất vài phút cho một ý. Bạn không cần làm đủ năm bước cho mọi dòng trong sách; chọn những ý quan trọng nhất, những ý bạn sẽ phải dùng, rồi làm kỹ với chúng.
Ví dụ giả định: học lại khái niệm lãi kép
Ví dụ giả định: chị Hạnh, nhân viên văn phòng ở Đà Nẵng, từng học về lãi kép trong một khoá quản lý tài chính cá nhân. Chị thuộc định nghĩa: lãi kép là lãi được tính trên cả tiền gốc lẫn tiền lãi của các kỳ trước. Chị cũng nhớ câu “lãi kép là kỳ quan thứ tám”. Nhưng khi đồng nghiệp hỏi vì sao gửi sớm năm năm lại khác nhiều đến thế so với gửi muộn, chị không giải thích được.
Chị thử năm thao tác ở trên. Viết lại bằng lời mình: tiền lãi kỳ này trở thành tiền gốc của kỳ sau, nên khoản tiền lớn dần như quả cầu tuyết lăn. Hỏi vì sao gửi sớm khác nhiều: vì quả cầu lăn càng lâu càng to, và phần to ra ở những năm cuối lớn hơn hẳn những năm đầu. Tự nghĩ ví dụ mới: một khoản nợ thẻ tín dụng không trả cũng lớn dần theo đúng cơ chế ấy, chỉ là theo chiều bất lợi cho mình. Nghĩ trường hợp trông giống mà không phải: một khoản tiết kiệm rút lãi ra tiêu mỗi tháng thì không có lãi kép, dù vẫn có lãi.
Đặt câu hỏi ngược: muốn có một khoản nhất định sau mười năm thì nên gửi bao nhiêu từ đầu. Câu này buộc chị lật công thức lại, và chỉ làm được khi hiểu tiền lớn lên theo cách nào. Cuối cùng, nối với điều đã biết: lạm phát cũng vận hành theo kiểu lãi kép, chỉ là ăn mòn sức mua thay vì làm tiền lớn lên. Từ một định nghĩa đứng riêng, chị có được một ý nối vào ba chuyện khác trong đời mình.
Người lớn có lợi thế gì khi học để hiểu
Nhiều người lớn nghĩ mình học kém hơn hồi còn trẻ, nhất là khi phải nhớ những thứ rời rạc. Điều đó có phần đúng với việc học thuộc những chi tiết không liên quan gì đến nhau. Nhưng khi học để hiểu, người lớn lại có một lợi thế lớn: vốn sống và vốn nghề. Mỗi khái niệm mới có nhiều chỗ để bám hơn, vì bạn đã gặp hàng trăm tình huống thật mà người trẻ chưa gặp.
Một người từng quản lý quầy hàng sẽ hiểu khái niệm dòng tiền nhanh hơn một sinh viên chưa đi làm, vì họ đã từng có tháng lãi trên sổ mà vẫn không đủ tiền trả nhà cung cấp. Một người từng nấu ăn nhiều năm sẽ hiểu phản ứng hoá học khi rán thịt nhanh hơn, vì họ đã nhìn thấy, ngửi thấy nó hàng ngàn lần. Lợi thế này chỉ phát huy khi bạn chủ động nối kiến thức mới với kinh nghiệm cũ, thay vì chép nó vào một ngăn riêng như hồi đi học.
Điểm yếu thường gặp của người lớn là thiếu thời gian và hay sốt ruột. Học để hiểu đòi dừng lại nghĩ, nên mỗi buổi học tiến chậm hơn. Cách xử lý là học ít ý hơn trong một buổi nhưng làm kỹ, rồi kiểm lại bằng cách giải thích cho chính mình. Tiến chậm mà chắc vẫn nhanh hơn tiến nhanh rồi phải học lại từ đầu sau vài tháng.
Câu hỏi thường gặp
Học thuộc lòng có làm giảm khả năng tư duy không?
Không có cơ sở để nói học thuộc làm hại tư duy. Vấn đề chỉ là dừng lại ở mức thuộc. Thuộc những thông tin nền như thuật ngữ, con số hay trình tự còn giúp bạn có chất liệu để suy nghĩ. Cái cần tránh là tưởng thuộc tức là đã hiểu và không đặt thêm câu hỏi nào.
Làm sao biết một phần kiến thức nên thuộc hay nên hiểu?
Hỏi xem bạn sẽ dùng nó thế nào. Nếu cần lấy ra tức thì, không có thời gian nghĩ, như quy tắc an toàn hay bảng tra thường dùng, thì luyện cho thuộc. Nếu phải vận dụng vào tình huống mới, giải thích cho người khác hay phán đoán, thì đầu tư để hiểu. Nhiều phần cần cả hai.
Học hiểu có tốn thời gian hơn học thuộc không?
Lúc đầu thường tốn hơn, vì bạn phải dừng lại hỏi vì sao, nghĩ ví dụ và nối với điều đã biết. Nhưng tính cả quãng dài thì nhiều người thấy đỡ tốn hơn, vì kiến thức đã hiểu ít phải học lại từ đầu và dùng được cho nhiều tình huống mà không phải học thêm.
Người lớn tuổi có học hiểu tốt được không?
Được, và thường có lợi thế nhờ vốn sống phong phú, giúp kiến thức mới có nhiều chỗ để bám. Tốc độ ghi nhớ chi tiết rời rạc có thể chậm đi theo tuổi, nhưng khả năng hiểu và nối kiến thức vẫn phát triển được. Nếu trí nhớ giảm rõ rệt, ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày, nên đi khám bác sĩ.
Thuộc rồi mà vẫn làm bài sai thì có phải do chưa hiểu?
Rất có thể. Khi bạn thuộc công thức nhưng không biết lúc nào dùng, hoặc áp sai vào tình huống không hợp, đó là dấu hiệu chưa nắm được điều kiện và lý do của công thức. Cách sửa là xem lại vì sao công thức đúng và nó không áp dụng được trong những trường hợp nào.
Có cách nào kiểm tra nhanh xem mình đã hiểu chưa?
Cách nhanh nhất là gấp tài liệu lại và giải thích ý chính bằng lời của bạn cho một người không biết gì về chủ đề đó, hoặc viết ra giấy. Nếu phải dùng lại nguyên câu chữ trong sách, không tự cho được ví dụ khác hoặc bị hỏi vì sao là bí, bạn chưa hiểu phần đó.