TiepThu.comTiếp Thu
Học để hiểu sâu

Phương pháp Feynman bằng giấy bút: giải thích khái niệm như nói với người ngoài nghề

Phương pháp Feynman là giải thích lại một khái niệm bằng lời đơn giản để lộ ra chỗ mình chưa hiểu. Bốn bước làm với một tờ giấy, ví dụ và lỗi hay gặp.

Young Vietnamese man sitting on a low plastic stool at a sidewalk tea stall in Hue, sketching on a blank sheet of paper on his knee, side view, soft morning light

Phương pháp Feynman là cách học bằng việc giải thích lại một khái niệm bằng lời thật đơn giản, như đang nói với một người ngoài nghề, để lộ ra những chỗ chính mình chưa hiểu. Chỗ nào bạn phải dùng thuật ngữ để che, phải nói vòng vo hoặc đứng khựng lại, chỗ đó là lỗ hổng cần quay về tài liệu để lấp.

Cách học này mang tên nhà vật lý Richard Feynman, người nổi tiếng giảng những điều khó bằng ngôn ngữ dễ nghe. Quy trình bốn bước như hiện nay được người đời sau tổng kết lại từ cách ông học và dạy, không phải một phương pháp ông tự đặt tên. Bài này hướng dẫn làm với một tờ giấy và cây bút, không cần thiết bị gì, kèm ví dụ cụ thể và những lỗi khiến phương pháp mất tác dụng.

Vì sao giải thích lại bằng lời đơn giản lại giúp hiểu sâu

Khi đọc một đoạn giải thích hay, ta dễ có cảm giác đã hiểu, vì từng câu đều có nghĩa và mạch văn trôi đi êm. Nhưng cảm giác đó đến từ người viết, không đến từ ta. Chỉ khi phải tự dựng lại lời giải thích, không nhìn sách, ta mới biết trong đầu mình thật sự có gì. Phương pháp Feynman buộc bạn bước qua ranh giới đó: từ nghe hiểu sang tự nói được.

Yêu cầu dùng lời đơn giản là phần quan trọng nhất. Thuật ngữ chuyên môn là một cách nén thông tin rất tiện, nhưng cũng là chỗ để giấu sự mơ hồ. Bạn hoàn toàn nói được câu “cầu vượt cung nên giá tăng” mà không hình dung được người mua, người bán làm gì trong lúc đó. Khi buộc phải bỏ thuật ngữ, nói bằng chuyện chợ búa thường ngày, bạn phải hình dung được cơ chế. Không hình dung được thì câu nói bị kẹt ngay.

Nhiều nghiên cứu về việc tự giải thích trong khi học cho thấy người học tự diễn giải lại nội dung bằng lời của mình thường hiểu chắc hơn và vận dụng tốt hơn người chỉ đọc lại. Kết quả cụ thể khác nhau tuỳ đối tượng và môn học, nên không nên kỳ vọng một con số chính xác. Nhưng hướng chung khá nhất quán: tự nói ra tốt hơn chỉ nghe.

Bốn bước làm với một tờ giấy

Chuẩn bị một tờ giấy trắng, một cây bút và một khái niệm bạn muốn hiểu, càng cụ thể càng tốt. Chọn một khái niệm, không chọn cả một chương.

  1. Viết tên khái niệm lên đầu trang. Ví dụ “bảo hiểm”, “lực ma sát”, “khấu hao”, “nhịp phách trong âm nhạc”. Nếu khái niệm quá rộng, chia nhỏ ra và chọn một phần.
  2. Giải thích nó bằng lời đơn giản như đang nói với người ngoài nghề. Hình dung người nghe là một đứa cháu học lớp sáu hay một người hàng xóm làm nghề khác hẳn. Không dùng thuật ngữ; nếu buộc phải dùng thì giải thích luôn thuật ngữ đó. Viết liền một mạch, không mở tài liệu.
  3. Đánh dấu những chỗ bị kẹt. Đọc lại bản giải thích, khoanh tròn chỗ bạn nói vòng vo, chỗ phải dùng thuật ngữ mà không giải thích được, chỗ nhảy cóc từ ý này sang ý kia, chỗ không cho được ví dụ. Bây giờ mới mở tài liệu ra, học lại đúng những chỗ đã khoanh.
  4. Viết lại cho gọn và thêm một phép so sánh. Viết bản thứ hai ngắn hơn, mạch lạc hơn, kèm một hình ảnh so sánh quen thuộc. Đọc to lên. Nếu thấy còn vấp, lặp lại từ bước ba.

Một vòng như vậy thường mất mười lăm đến ba mươi phút cho một khái niệm vừa phải. Thời gian chủ yếu nằm ở bước ba, khi bạn quay về tài liệu với những câu hỏi rất cụ thể. Chính lúc đó việc đọc trở nên có mục đích: bạn tìm một câu trả lời, không phải đọc lướt cho hết trang.

Ví dụ giả định: giải thích khấu hao tài sản

Ví dụ giả định: anh Tuấn mở một xưởng in nhỏ ở Cần Thơ và đang tự học kế toán để đọc được sổ sách. Anh chọn khái niệm khấu hao. Bản giải thích đầu tiên anh viết là: khấu hao là việc phân bổ giá trị tài sản cố định vào chi phí theo thời gian sử dụng hữu ích. Đọc lại, anh nhận ra mình chỉ chép lại định nghĩa, và không trả lời được vì sao phải phân bổ, tại sao không ghi hết vào chi phí ngay lúc mua máy.

Anh khoanh câu đó lại và quay về tài liệu. Lần này anh đọc với một câu hỏi cụ thể trong đầu. Bản thứ hai anh viết như nói với em gái đang bán quần áo online: giả sử em mua cái máy may giá một khoản lớn, dùng được năm năm. Nếu tính hết tiền máy vào tháng mua, tháng đó em lỗ nặng, bốn năm mười một tháng sau lại lãi ảo vì có máy mà chẳng tốn đồng nào. Chia giá máy ra năm năm thì mỗi tháng gánh một phần, nhìn sổ mới thấy đúng mỗi tháng thật sự làm ăn ra sao.

Bản thứ hai có ba thứ mà bản đầu không có: lý do tồn tại của khái niệm, một tình huống cụ thể và một hệ quả nếu làm khác đi. Anh còn phát hiện thêm một lỗ hổng: không biết máy hết năm năm mà vẫn chạy tốt thì sổ sách xử lý ra sao. Đó là câu hỏi cho vòng tiếp theo. Phương pháp Feynman không cho bạn hiểu ngay mọi thứ, nó chỉ đúng chỗ cần học.

Năm lỗi khiến phương pháp Feynman mất tác dụng

Giải thích trong đầu thay vì viết hay nói ra. Nghĩ thầm rất dễ tự lừa mình, vì đầu óc tự lấp những đoạn đứt mà ta không hay biết. Viết ra giấy hoặc nói thành tiếng buộc từng câu phải hoàn chỉnh, lỗ hổng lộ ra rõ hơn.

Mở tài liệu ngay khi bị kẹt. Chỗ kẹt là thông tin quý nhất của cả quá trình. Nếu vừa vướng đã nhìn sách, bạn không biết mình kẹt ở đâu và vì sao. Viết hết lượt đầu, đánh dấu chỗ vướng, rồi mới mở tài liệu.

Đơn giản hoá đến mức sai. Lời đơn giản không có nghĩa là lời sai. Nếu phép so sánh của bạn khiến người nghe hiểu ngược bản chất, nó gây hại hơn có ích. Mỗi phép so sánh cần đi kèm một câu nói rõ nó sai ở đâu.

Chọn khái niệm quá rộng. “Giải thích kinh tế học” là không làm được. “Giải thích vì sao giá rau tăng sau mưa lũ” thì làm được. Khái niệm càng hẹp, chỗ hổng càng dễ thấy.

Làm một lần rồi thôi. Bản giải thích đầu tiên hầu như luôn có lỗ hổng. Giá trị nằm ở vòng thứ hai, thứ ba, khi bạn quay lại sau vài ngày và thử giải thích lại mà không nhìn bản cũ.

Phương pháp Feynman khác gì đọc lại và tóm tắt

Ba cách học dưới đây thường được dùng cùng mục đích là nắm bài, nhưng tác động khác nhau. Bảng giúp bạn chọn đúng việc cho đúng lúc.

Cách họcBạn làm gìLộ ra chỗ chưa hiểu?Hợp nhất khi
Đọc lạiĐọc lại tài liệu, gạch chân ý chínhHầu như không, vì tài liệu luôn trước mắtCần nhớ lại bố cục trước khi đi sâu
Tóm tắtRút gọn tài liệu thành ý chínhMột phần, nếu bạn tóm bằng lời mìnhCần cái nhìn tổng thể một chương
Giải thích theo FeynmanTự dựng lại cơ chế bằng lời đơn giản, không nhìn sáchRất rõ, vì mọi chỗ đứt phải tự lấpCần hiểu một khái niệm then chốt

Ba cách không thay thế nhau. Bạn có thể đọc lướt để nắm bố cục, tóm tắt để thấy chương nói gì, rồi chọn hai ba khái niệm then chốt để làm theo cách Feynman. Làm Feynman cho mọi dòng trong sách là quá sức và không cần thiết.

Dùng phương pháp Feynman cho kỹ năng và công việc thường ngày

Phương pháp này không chỉ dành cho kiến thức sách vở. Người đi làm, người học nghề và người học sở thích đều dùng được, miễn là có một điều cần hiểu chứ không chỉ cần làm theo.

  • Người học nấu ăn: giải thích vì sao phải chần xương trước khi ninh nước dùng, chứ không chỉ nhớ là phải chần.
  • Người làm bán hàng: giải thích cho đồng nghiệp mới vì sao chương trình giảm giá cuối tháng có thể làm doanh thu tăng mà lợi nhuận giảm.
  • Người học lái xe: giải thích vì sao xuống dốc dài nên về số thấp thay vì đạp phanh liên tục. Phần an toàn này cần đối chiếu với người hướng dẫn có chuyên môn.
  • Người học đàn: giải thích vì sao một hợp âm nghe căng và muốn chuyển sang hợp âm khác, thay vì chỉ nhớ thế bấm.
  • Người làm văn phòng: giải thích một quy trình nội bộ cho người mới mà không dùng tên viết tắt của phòng ban.
  • Cha mẹ: giải thích cho con vì sao trời mưa thì có sấm chớp, rồi tự thấy chỗ mình cũng chưa rõ.

Điểm chung của các ví dụ trên là đều có một câu hỏi vì sao đứng sau một việc làm. Khi bạn giải thích được câu vì sao đó bằng lời đơn giản, bạn sẽ tự xử lý được những tình huống lệch khỏi quy trình quen thuộc, điều mà người chỉ nhớ các bước thường lúng túng.

Một buổi học theo cách Feynman trong ba mươi phút

Một buổi gợi ý cho người bận rộn: năm phút đầu chọn một khái niệm và đọc lướt phần tài liệu về nó một lượt. Mười phút tiếp theo gấp tài liệu lại, viết lời giải thích bằng lời đơn giản ra giấy, không dừng lại sửa. Năm phút sau đó đọc lại, khoanh những chỗ vướng và ghi câu hỏi cụ thể cho từng chỗ.

Mười phút cuối mở tài liệu, chỉ đọc những đoạn trả lời câu hỏi đã ghi, rồi viết bản thứ hai ngắn hơn ở mặt sau tờ giấy. Kẹp tờ giấy vào sổ. Vài ngày sau, lấy một tờ mới, giải thích lại mà không nhìn tờ cũ, rồi so sánh. Những chỗ lần này vẫn vướng chính là phần cần đầu tư thêm.

Không cần làm mỗi ngày. Hai ba buổi một tuần, mỗi buổi một khái niệm then chốt, đủ để sau vài tháng bạn có một tập giấy ghi lại những thứ mình hiểu thật, viết bằng chính lời mình. Tập giấy đó có ích khi ôn lại hơn nhiều so với một cuốn sách gạch chân kín trang.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp Feynman có phải do Richard Feynman tự đặt ra không?

Không hẳn. Tên gọi và quy trình bốn bước được người đời sau tổng kết lại từ cách ông học, ghi chép và giảng bài, nổi tiếng nhất là khả năng nói điều khó bằng lời dễ hiểu. Vì vậy nên coi đây là một cách học được đặt theo tên ông, không phải một học thuyết ông công bố.

Không có ai để giải thích thì làm thế nào?

Viết ra giấy là đủ. Bạn có thể hình dung một người nghe cụ thể, như một người thân làm nghề khác, rồi viết như đang nói với họ. Nói to một mình cũng có tác dụng tốt. Điều quan trọng là lời giải thích phải thành câu hoàn chỉnh, không chỉ nghĩ thầm.

Giải thích cho trẻ con nghe có làm sai lệch kiến thức không?

Có thể, nếu bạn đơn giản hoá quá tay. Cách an toàn là sau mỗi phép so sánh, tự hỏi nó sai ở đâu và ghi chú lại. Lời giải thích đơn giản nhưng đúng hướng tốt hơn nhiều so với lời giải thích đầy đủ thuật ngữ mà bạn không hiểu nổi.

Phương pháp Feynman có hợp với môn cần nhớ nhiều như ngoại ngữ không?

Phần từ vựng cần ghi nhớ thì phương pháp này không giúp nhiều. Nhưng với ngữ pháp, cách dùng thì, sắc thái của từ, nó rất có ích: thử giải thích vì sao câu này dùng thì quá khứ còn câu kia không, bạn sẽ thấy ngay mình đã hiểu quy tắc hay chỉ thuộc ví dụ.

Mất bao lâu thì thấy hiệu quả?

Thường ngay từ buổi đầu bạn đã thấy rõ những chỗ mình chưa hiểu, đó là hiệu quả trực tiếp nhất. Việc hiểu chắc và nhớ lâu cần vài vòng giải thích lại cách nhau vài ngày. Không có mốc thời gian chung cho mọi người, vì phụ thuộc độ khó và vốn nền của bạn.

Có nên dùng phương pháp này để chuẩn bị thuyết trình ở chỗ làm?

Rất nên. Trước khi làm bản trình chiếu, thử giải thích nội dung chính bằng lời đơn giản cho một đồng nghiệp ở phòng khác. Những chỗ họ hỏi lại hay ngơ ngác chính là chỗ bạn cần làm rõ trước khi đứng trước cả phòng họp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138