TiepThu.comTiếp Thu
Học để hiểu sâu

Học bằng cách dạy lại người khác: vì sao giảng cho người khác giúp bạn hiểu sâu hơn

Dạy lại cho người khác buộc bạn sắp xếp kiến thức, lường trước câu hỏi và lộ chỗ chưa hiểu. Cách dạy lại ở chỗ làm, trong nhà và những bẫy cần tránh.

Two Vietnamese mechanics in a small motorbike repair shop in Hai Phong, the older one pointing at an engine part while the younger watches closely, faces turned away, midday light

Dạy lại một điều cho người khác là một trong những cách học sâu nhất mà người lớn có sẵn trong tay, vì nó buộc bạn sắp xếp kiến thức thành trình tự, lường trước câu hỏi và lộ ra những chỗ mình tưởng đã hiểu. Người dạy thường hiểu bài hơn người được dạy, nhất là ở những phần bị hỏi vặn.

Bạn không cần đứng lớp mới dạy lại được. Kèm một đồng nghiệp mới, giải thích cho con, viết một trang hướng dẫn cho tổ, kể lại một cuốn sách trong buổi cà phê với bạn bè đều là dạy lại. Bài này giải thích vì sao cách học này có tác dụng, cách tổ chức một buổi dạy lại nhỏ và những cái bẫy khiến người dạy học được ít hơn mình tưởng.

Vì sao người dạy lại hiểu sâu hơn

Khi học cho riêng mình, bạn có thể dừng ở mức “đại khái là hiểu”. Đến lúc phải dạy, mức đó không còn đủ. Bạn phải quyết định nói gì trước, nói gì sau, ví dụ nào dễ hình dung, phần nào người nghe hay nhầm. Mỗi quyết định đó là một lần bạn phải nhìn kiến thức từ góc khác, và chính việc nhìn đi nhìn lại ấy làm kiến thức chắc lên.

Các nhà nghiên cứu giáo dục đã nhiều lần ghi nhận rằng người học chuẩn bị để dạy lại, hoặc thực sự dạy lại, thường nắm bài chắc hơn người chỉ học để tự kiểm tra. Hiện tượng này đôi khi được gọi là hiệu ứng người dạy. Mức độ khác nhau giữa các nghiên cứu, và có ý kiến cho rằng phần lớn tác dụng đến từ việc phải tự nhớ lại và tự giải thích trong lúc dạy, hơn là từ bản thân việc có người nghe. Dù cơ chế nào đúng, hướng thực hành vẫn như nhau: nói ra cho người khác hiểu tốt hơn đọc thầm một mình.

Có thêm một lực đẩy ít được nhắc: trách nhiệm. Khi biết sẽ phải giảng cho người khác, ta học cẩn thận hơn, không muốn nói sai trước mặt người nghe. Sự cẩn thận đó là thứ khó tạo ra khi học một mình không ai kiểm.

Chuẩn bị để dạy khác chuẩn bị để thi

Khi chuẩn bị để thi, người ta thường tập trung vào những gì có khả năng bị hỏi và học sao cho trả lời được. Khi chuẩn bị để dạy, câu hỏi đổi hẳn: người nghe cần biết gì trước để hiểu được phần này, họ sẽ thắc mắc chỗ nào, ví dụ nào làm họ thấy ngay. Bạn chuyển từ vai người trả lời sang vai người dựng cầu, và người dựng cầu phải biết rõ hai bờ.

Sự khác biệt này buộc bạn tìm kiến thức nền. Ví dụ bạn định giải thích cho đồng nghiệp cách đọc báo cáo kết quả kinh doanh. Chuẩn bị để thi, bạn sẽ học thuộc các dòng doanh thu, giá vốn, lợi nhuận gộp. Chuẩn bị để dạy, bạn sẽ nhận ra đồng nghiệp chưa phân biệt được doanh thu với tiền thu về, và nếu không giảng phần đó trước thì mọi thứ phía sau đều mơ hồ. Muốn giảng phần đó, chính bạn phải hiểu rõ nó.

Chuẩn bị để dạy cũng buộc bạn chọn lọc. Không ai giảng được mọi thứ trong một buổi, nên bạn phải xác định đâu là ý cốt lõi, đâu là chi tiết có thể tra sau. Biết chọn lọc như vậy là một dấu hiệu rõ của việc đã hiểu cấu trúc kiến thức, không chỉ nhớ từng mảnh.

Năm cách dạy lại không cần lớp học

Người lớn ít khi có lớp để đứng giảng, nhưng cơ hội dạy lại có mặt khắp nơi nếu bạn để ý. Dưới đây là những hình thức dễ bắt đầu, xếp từ ít áp lực đến nhiều áp lực.

  • Dạy cho một người tưởng tượng. Nói to một mình như đang giảng cho người mới, hoặc ghi âm bằng điện thoại rồi nghe lại. Cách này không có ai hỏi vặn, nhưng vẫn buộc bạn nói thành câu hoàn chỉnh.
  • Giải thích cho người trong nhà. Kể cho vợ chồng, con cái hay bố mẹ điều bạn vừa học, bằng lời của bữa cơm. Người nhà thường hỏi những câu rất thật, không ngại nói “chẳng hiểu gì cả”.
  • Kèm một đồng nghiệp mới. Nhận hướng dẫn người mới vào một phần việc bạn đang làm. Câu hỏi của người mới thường đúng vào những chỗ bạn làm theo thói quen mà chưa từng nghĩ vì sao.
  • Viết một trang hướng dẫn. Viết lại một quy trình hoặc một khái niệm cho người khác đọc mà không có bạn ở bên cạnh. Văn viết khắt khe hơn lời nói, vì không có cơ hội giải thích thêm.
  • Trình bày trong nhóm. Đề nghị chia sẻ mười lăm phút trong buổi họp tổ hay buổi gặp nhóm đọc sách. Áp lực cao hơn, nhưng cũng là lúc bạn nhận được nhiều câu hỏi nhất.

Không cần đi đủ năm bước. Nhiều người chỉ dùng hai cách đầu suốt quá trình tự học và vẫn thấy hiểu chắc hơn hẳn. Điều quan trọng là có thói quen nói ra, không chỉ đọc vào.

Một buổi dạy lại nhỏ gồm những gì

Nếu bạn định giảng một chủ đề trong khoảng hai mươi phút cho một hai người, có thể theo khung dưới đây. Khung này cũng dùng được khi bạn tự giảng cho chính mình.

  1. Viết ra một câu duy nhất nói điều người nghe sẽ hiểu được sau buổi này. Nếu không viết được một câu, chủ đề còn quá rộng hoặc bạn chưa rõ mình định dạy gì.
  2. Liệt kê những gì người nghe cần biết trước. Hỏi họ nhanh vài câu để biết họ đang ở đâu, thay vì đoán.
  3. Chọn một ví dụ cụ thể gần với đời sống hoặc công việc của người nghe, và dẫn dắt từ ví dụ đến khái niệm, không làm ngược lại.
  4. Giảng không nhìn tài liệu, chỉ dùng vài từ khoá ghi trên giấy. Chỗ nào phải nhìn tài liệu mới nói tiếp được, ghi lại sau buổi.
  5. Mời người nghe giải thích lại bằng lời của họ. Lời họ nói lại là thước đo chính xác cho cách bạn giảng.
  6. Sau buổi, viết ra ba câu hỏi bạn chưa trả lời được trọn vẹn và tìm câu trả lời trong tuần đó.

Bước năm thường bị bỏ qua vì người dạy ngại làm người nghe lúng túng. Hãy nói rõ rằng bạn đang kiểm cách mình giảng chứ không kiểm họ; nếu họ không nói lại được, lỗi nằm ở bài giảng trước.

Những bẫy khiến người dạy học được ít hơn mình tưởng

Lời nguyền hiểu biết. Khi đã biết một điều, ta rất khó hình dung lại cảm giác lúc chưa biết. Người dạy vì thế hay nhảy bước, dùng từ chuyên môn mà không giải thích, rồi ngạc nhiên vì người nghe không theo kịp. Cách chữa là hỏi người nghe thường xuyên và để họ nói lại.

Dạy những gì mình đã giỏi. Dạy lại phần đã thạo thì dễ chịu nhưng ít học thêm được gì. Cách học này phát huy nhất ở phần bạn mới nắm được khoảng sáu bảy phần, đủ để giảng nhưng còn chỗ để bị hỏi vặn.

Né câu hỏi khó. Khi bị hỏi điều chưa biết, phản xạ tự nhiên là nói vòng hoặc lảng sang ý khác. Nói thẳng “chỗ này chưa chắc, để tìm hiểu rồi trả lời lại” vừa trung thực vừa cho bạn một câu hỏi học tập rất cụ thể.

Dạy sai mà không biết. Dạy lại khi chính mình hiểu sai thì cái sai được nói ra trôi chảy hơn và bám chặt hơn. Với kiến thức có hệ quả, như an toàn, sức khoẻ, tiền bạc hay pháp lý, hãy đối chiếu với nguồn đáng tin hoặc người có chuyên môn trước khi giảng cho người khác.

Biến buổi dạy thành buổi khoe. Khi mục tiêu là cho người khác thấy mình giỏi, bạn sẽ chọn những phần hào nhoáng thay vì những phần cốt lõi. Người nghe ít hiểu thêm, và bạn cũng không bị hỏi đúng chỗ yếu.

Ví dụ giả định: kèm thợ mới ở một tiệm sửa xe

Ví dụ giả định: anh Bình làm thợ sửa xe máy ở Hải Phòng gần mười năm, lâu nay chẩn đoán bệnh xe chủ yếu bằng tai và tay. Tiệm nhận một thợ trẻ, chủ tiệm giao anh kèm. Ngày đầu, cậu thợ hỏi vì sao anh nghe tiếng máy là biết ngay cần chỉnh ga hay vệ sinh chế hoà khí. Anh trả lời “nghe nhiều thì biết” và nhận ra câu đó chẳng giúp ai học được gì.

Anh bắt đầu tự hỏi mình đang nghe thấy gì cụ thể. Tối về, anh ghi ra những kiểu tiếng máy hay gặp và nguyên nhân thường đi kèm, rồi tra lại tài liệu kỹ thuật để kiểm những gì mình tin. Vài điều anh làm theo thói quen hoá ra có lý do rõ ràng; vài điều khác anh nhận ra mình hiểu chưa đúng, chỉ là trước nay cách sửa vẫn tình cờ có kết quả.

Sau vài tuần, anh không chỉ kèm được thợ mới mà còn chẩn đoán nhanh hơn những ca lạ, vì giờ anh nghĩ theo cơ chế chứ không chỉ theo trí nhớ về những chiếc xe đã gặp. Đây là điều người kèm cặp có kinh nghiệm hay kể lại: dạy người khác là lúc biến kinh nghiệm ngầm thành hiểu biết nói ra được, và hiểu biết nói ra được thì dùng được ở chỗ mới.

Viết hướng dẫn cho người mới: dạng dạy lại khắt khe nhất

Trong các cách dạy lại, viết hướng dẫn cho người đọc vắng mặt là cách khó nhất và cũng dạy người viết nhiều nhất. Khi giảng trực tiếp, bạn nhìn nét mặt người nghe, thấy họ nhíu mày là giải thích thêm. Khi viết, người đọc không thể hỏi lại; mọi chỗ mơ hồ trong đầu bạn sẽ hiện nguyên trên trang giấy. Đó là lý do nhiều người làm nghề lâu năm chỉ thật sự hiểu quy trình của mình khi lần đầu phải viết nó ra cho người mới.

Một cách thử đơn giản: viết hướng dẫn một việc bạn làm hằng ngày, như nhập một đơn hàng vào sổ, pha một mẻ nước dùng, hay cân chỉnh một chiếc máy. Đưa cho một người chưa từng làm và đứng xem họ làm theo, không nhắc gì. Mỗi lần họ dừng lại, làm sai hoặc hỏi, đánh dấu chỗ đó trên bản viết. Lần đầu thử, phần lớn người viết ngạc nhiên vì số chỗ mình bỏ sót, những bước làm theo phản xạ mà chưa bao giờ gọi thành tên.

Sửa bản hướng dẫn theo những chỗ đã đánh dấu, bạn vừa có một tài liệu dùng được cho tổ, vừa hiểu chính công việc của mình rõ hơn. Ở nhiều chỗ làm, những bản hướng dẫn kiểu này còn giúp người viết được tin tưởng giao việc kèm cặp, và vòng dạy lại cứ thế tiếp tục.

Câu hỏi thường gặp

Chưa giỏi thì có nên dạy lại người khác không?

Nên, miễn là bạn nói rõ mình cũng đang học và với kiến thức có hệ quả về an toàn, sức khoẻ, tiền bạc thì phải đối chiếu nguồn đáng tin trước. Thật ra lúc bạn mới nắm được phần lớn kiến thức là lúc dạy lại có ích nhất cho chính bạn, vì còn nhiều chỗ để bị hỏi vặn.

Không có ai để dạy thì làm thế nào?

Bạn có thể giảng to cho một người tưởng tượng, ghi âm rồi nghe lại, hoặc viết một trang hướng dẫn như cho người mới đọc. Các cách này không có người hỏi vặn, nhưng vẫn giữ được phần quan trọng nhất là buộc bạn tự nhớ lại và tự sắp xếp thành lời.

Dạy lại khác gì học nhóm?

Học nhóm có thể chỉ là ngồi cùng nhau làm bài, mỗi người lo phần mình. Dạy lại đòi một người phải chịu trách nhiệm giảng một phần cho người khác hiểu. Học nhóm có tác dụng tốt nhất khi các thành viên lần lượt dạy lại cho nhau thay vì chỉ ngồi cạnh nhau.

Làm sao biết mình giảng có dễ hiểu không?

Mời người nghe nói lại ý chính bằng lời của họ. Nếu họ lặp lại nguyên văn câu bạn dùng hoặc nói sai ý, bài giảng chưa rõ. Một dấu hiệu khác là câu hỏi của họ: hỏi những câu đi xa hơn bài là tốt, hỏi lại những điều bạn vừa nói là chưa ổn.

Bị hỏi câu không trả lời được thì nên xử lý thế nào?

Nói thẳng là chưa chắc, ghi câu hỏi lại và hẹn trả lời sau khi tìm hiểu. Người nghe thường đánh giá cao sự trung thực hơn một câu trả lời vòng vo. Còn với bạn, đó là một câu hỏi học tập rất cụ thể, đáng giá hơn nhiều so với đọc lại cả chương.

Cha mẹ giảng bài cho con có giúp chính cha mẹ học không?

Có, nếu cha mẹ chịu tìm hiểu lại thay vì chỉ đọc đáp án. Nhiều người lớn nhận ra mình quên hoặc chưa từng hiểu thật một khái niệm khi phải giải thích cho con. Điều cần giữ là đừng biến buổi giảng thành buổi chấm điểm hay so sánh con với bạn bè.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138