Tự hỏi vì sao trong lúc học là cách đơn giản nhất để biến một câu thông tin rời rạc thành một mắt xích nối với những gì bạn đã biết. Khi bạn tự trả lời được vì sao một điều là đúng, nó không còn là câu cần thuộc nữa mà là kết luận bạn suy ra được, và kết luận suy ra được thì khó quên hơn nhiều.
Thói quen này nghe hiển nhiên nhưng ít người làm đều, vì hỏi vì sao làm việc học chậm lại và đôi khi dẫn tới câu hỏi không ai trả lời được. Bài này phân loại bốn kiểu câu hỏi vì sao hữu ích, chỉ cách hỏi trong lúc đọc mà không bị lạc, và nói rõ những lúc câu hỏi vì sao trở nên vô ích hoặc dẫn tới câu trả lời sai mà nghe rất hợp lý.
Câu hỏi vì sao làm gì cho việc hiểu và nhớ
Một câu thông tin đứng một mình giống một cái đinh đóng vào bức tường trơn: treo được một lúc rồi rơi. Câu hỏi vì sao buộc bạn tìm chỗ để nó bám. Khi đọc rằng nên tưới rau vào sáng sớm, bạn có thể ghi nhớ như một quy tắc. Nhưng khi hỏi vì sao, bạn phải gọi ra những gì đã biết về nắng, về bốc hơi, về lá ướt lâu dễ sinh nấm. Câu trả lời nối quy tắc mới vào ba bốn hiểu biết cũ, và từ đó quy tắc có nhiều đường để nhớ lại.
Các nghiên cứu tâm lý học về học tập đã thử nhiều lần cách cho người học tự hỏi và tự trả lời câu vì sao đối với từng thông tin. Kết quả chung thường được tổng kết là cách này giúp nhớ và hiểu tốt hơn đọc lại, nhất là khi người học đã có chút kiến thức nền về chủ đề. Khi hoàn toàn chưa biết gì, người học khó tự trả lời được, và lợi ích giảm đi rõ rệt. Đây là điểm quan trọng để dùng đúng: câu hỏi vì sao phát huy nhất khi bạn có vốn để trả lời.
Lợi ích thứ hai là phát hiện lỗ hổng. Khi không trả lời được vì sao, bạn biết ngay mình đang thuộc một kết luận mà không nắm nền móng của nó. Đó là chỗ đáng đầu tư thời gian hơn bất cứ việc đọc lại nào.
Bốn loại câu hỏi vì sao đáng hỏi
Không phải câu vì sao nào cũng giúp như nhau. Bốn loại dưới đây hay dùng nhất cho người lớn tự học, mỗi loại đào ở một hướng khác nhau.
| Loại câu hỏi | Mẫu câu | Đào ra được gì |
|---|---|---|
| Vì sao đúng | Vì sao điều này lại như vậy? | Cơ chế, nguyên nhân đứng sau một kết luận |
| Vì sao cần | Người ta làm thế này để giải quyết chuyện gì? | Mục đích, vấn đề mà kiến thức sinh ra để xử lý |
| Vì sao thế này mà không thế khác | Sao không làm cách kia cho đơn giản? | Ranh giới, đánh đổi, lý do loại bỏ phương án khác |
| Nếu khác đi thì sao | Nếu điều kiện này thay đổi thì kết quả đổi ra sao? | Mức độ phụ thuộc, điều kiện áp dụng của kiến thức |
Loại thứ ba và thứ tư thường bị bỏ qua nhưng lại đào sâu nhất. Biết vì sao người ta chọn cách này thay vì cách kia giúp bạn hiểu cả cách bị loại, và biết kết quả đổi ra sao khi điều kiện đổi giúp bạn không áp quy tắc sai chỗ.
Cách tự hỏi trong lúc đọc mà không bị lạc
Hỏi vì sao cho mọi câu sẽ khiến bạn đọc chẳng được trang nào. Cách làm dưới đây giữ nhịp đọc mà vẫn đào sâu đúng chỗ.
- Đọc trọn một đoạn hoặc một mục trước, không dừng giữa chừng. Hiểu đoạn đó nói gì đã.
- Chọn một hai câu quan trọng nhất của đoạn, thường là kết luận hoặc quy tắc, và gấp sách lại.
- Tự hỏi một câu vì sao cho mỗi câu đã chọn và trả lời bằng lời của bạn, dựa trên những gì đã biết. Viết vài chữ ra lề hoặc vào sổ.
- Mở sách xem tác giả có giải thích không. So câu trả lời của bạn với lời tác giả: trùng, khác hay bạn bỏ sót gì.
- Câu nào không tự trả lời được và sách cũng không giải thích, ghi vào danh sách câu hỏi treo ở cuối sổ, rồi đọc tiếp.
Danh sách câu hỏi treo là phần quý nhất. Sau mỗi tuần, đọc lại danh sách: nhiều câu sẽ tự có lời giải nhờ những chương sau, số còn lại là chỗ bạn cần tìm thêm nguồn hoặc hỏi người có chuyên môn.
Khi không tự trả lời được thì làm gì
Không trả lời được câu vì sao là chuyện bình thường, nhất là khi bạn mới vào một lĩnh vực. Điều cần tránh là hai phản ứng cực đoan: bỏ qua ngay như thể câu hỏi không quan trọng, hoặc sa đà tìm kiếm cả buổi mà quên mất việc đang học. Cách cân bằng là cho mỗi câu hỏi một khoảng thời gian ngắn, chẳng hạn năm phút, để thử suy luận từ những gì đã biết.
Nếu hết năm phút vẫn chưa ra, ghi câu hỏi vào danh sách treo cùng lý do bạn nghĩ mình chưa trả lời được: thiếu kiến thức nền nào, hay tài liệu trình bày chưa rõ. Câu hỏi treo có ghi lý do dễ giải quyết hơn câu hỏi trần, vì bạn biết phải tìm ở đâu.
Cũng nên chấp nhận rằng có những câu vì sao khoa học chưa có lời đáp chắc chắn, hoặc câu trả lời đòi kiến thức vượt xa nhu cầu của bạn. Người học về dinh dưỡng không cần hiểu đến tận mức phân tử mới nấu ăn lành mạnh được. Biết dừng ở độ sâu vừa đủ cho mục đích của mình là một phần của học để hiểu, không phải là học hời hợt.
Hỏi vì sao trong kỹ năng thực hành và công việc
Câu hỏi vì sao không chỉ dành cho sách vở. Trong kỹ năng thực hành và công việc hằng ngày, nó giúp bạn chuyển từ làm theo sang làm chủ.
- Nấu ăn: vì sao phải để thịt ráo nước trước khi áp chảo. Câu trả lời liên quan đến nhiệt độ mặt chảo và hơi nước, từ đó bạn tự xử lý được nhiều món khác.
- Làm vườn: vì sao cây này cần tỉa nhánh còn cây kia không. Câu trả lời dẫn về cách cây phân bổ dinh dưỡng, giúp bạn quyết đoán hơn khi gặp cây lạ.
- Văn phòng: vì sao quy trình duyệt chi cần hai chữ ký. Hiểu mục đích kiểm soát giúp bạn biết lúc nào linh hoạt được, lúc nào tuyệt đối không.
- Bán hàng: vì sao khách hàng quen lại hay mua vào cuối tháng. Câu hỏi này có thể dẫn tới hiểu biết về chu kỳ lương hoặc thói quen nhập hàng của khách.
- Thể thao: vì sao chạy chậm lại hay được khuyên cho người mới tập. Hiểu lý do giúp bạn kiên nhẫn với giai đoạn đầu. Với những gì liên quan sức khoẻ, nên hỏi thêm người hướng dẫn có chuyên môn.
Trong công việc, câu hỏi vì sao còn có giá trị giao tiếp. Hỏi người hướng dẫn “vì sao làm thế này” một cách tò mò, không mang ý thách thức, thường nhận được những giải thích mà tài liệu không bao giờ ghi, vì đó là kinh nghiệm người làm lâu mới có.
Khi câu hỏi vì sao trở nên vô ích hoặc dẫn sai
Hỏi về những điều là quy ước. Vì sao trong tiếng Việt chữ này viết thế này, vì sao ô tô ở nước ta đi bên phải đường. Nhiều điều chỉ là quy ước được chọn theo lịch sử, đào mãi không ra lý lẽ tự nhiên nào. Nhận ra đó là quy ước rồi thuộc nó là đủ.
Tự trả lời bằng câu nghe hợp lý nhưng sai. Đây là bẫy nguy hiểm nhất. Bộ não rất giỏi bịa ra lý do nghe xuôi tai. Nếu không kiểm câu trả lời của mình với nguồn đáng tin, bạn có thể gắn chặt một hiểu biết sai vào trí nhớ. Với kiến thức có hệ quả, luôn đối chiếu.
Hỏi khi chưa có chút nền nào. Chưa biết gì về điện mà hỏi vì sao dòng điện xoay chiều lại phổ biến thì khó tự trả lời, và dễ đoán bừa. Lúc đó nên đọc thêm phần nền trước, quay lại câu hỏi sau.
Hỏi lan man không có điểm dừng. Mỗi câu trả lời lại mở ra một câu vì sao mới. Nếu không đặt giới hạn, bạn trôi từ việc học nấu nước dùng sang hoá học protein mà quên mất mục đích ban đầu. Đặt một mức sâu vừa đủ cho mục tiêu của mình.
Ví dụ giả định: một người trồng rau tự hỏi vì sao
Ví dụ giả định: bà Lan nghỉ hưu, về Lâm Đồng trồng một vườn rau nhỏ và tự học qua sách cùng lời khuyên của hàng xóm. Một lời khuyên bà nghe nhiều lần là nên tưới rau vào sáng sớm, tránh tưới buổi trưa và hạn chế tưới tối muộn. Thay vì chỉ làm theo, bà tự hỏi ba câu: vì sao sáng sớm tốt, vì sao trưa không nên, vì sao tối không nên.
Câu thứ nhất bà tự trả lời được khá dễ: sáng sớm trời mát, nước ít bốc hơi, cây có nước cho cả ngày nắng. Câu thứ ba bà đoán là vì lá ướt qua đêm dễ sinh nấm bệnh, và khi tra sách thì thấy đúng là lý do thường được nêu. Câu thứ hai bà nhớ lời hàng xóm: giọt nước đọng trên lá như thấu kính hội tụ, làm cháy lá. Nghe rất hợp lý. Nhưng khi tìm hiểu kỹ hơn, bà thấy lời giải thích này được bàn cãi nhiều và không ít ý kiến chuyên môn cho rằng chuyện giọt nước làm cháy lá rau hiếm khi xảy ra. Lý do chắc chắn hơn để tránh tưới buổi trưa là nước bốc hơi nhanh, tưới nhiều mà cây nhận được ít.
Từ ba câu hỏi, bà có được thứ quý hơn một quy tắc: biết điều kiện nào làm quy tắc đúng. Những ngày trời âm u cả buổi, bà không còn lo lắng nếu lỡ tưới muộn hơn; những đợt nắng gắt kéo dài, bà biết nên tưới kỹ hơn vào sáng sớm. Bà cũng nhận ra một bài học về chính câu hỏi vì sao: lời giải thích nghe hợp lý nhất chưa chắc là lời giải thích đúng.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi vì sao có làm chậm việc học không?
Có, mỗi đoạn sẽ mất thêm thời gian. Nhưng bạn không cần hỏi cho mọi câu, chỉ cho một hai câu quan trọng nhất của mỗi mục. Thời gian bỏ thêm thường được bù lại vì kiến thức hiểu được ít phải học lại và dùng được trong nhiều tình huống hơn.
Tự trả lời sai thì có hại không?
Có thể có hại nếu bạn không kiểm lại. Câu trả lời tự nghĩ ra dễ được nhớ rất lâu, kể cả khi sai. Vì vậy sau khi tự trả lời, hãy so với lời giải thích trong tài liệu hoặc nguồn đáng tin. Câu nào không kiểm được thì ghi rõ là đang đoán.
Câu hỏi vì sao có hợp với người mới học hoàn toàn không?
Phần lớn nghiên cứu cho thấy lợi ích lớn hơn khi người học đã có chút kiến thức nền. Người mới hoàn toàn nên đọc qua phần cơ bản trước, tập trung vào loại câu hỏi vì sao cần, tức là kiến thức này giải quyết vấn đề gì, vì loại này dễ trả lời từ kinh nghiệm đời thường.
Nên ghi câu hỏi vì sao ở đâu?
Lề sách, góc sổ tay hay một trang riêng đều được. Điều quan trọng là có một danh sách câu hỏi treo, những câu chưa trả lời được, để quay lại sau. Danh sách đó cho bạn biết chính xác mình cần học thêm gì.
Có nên hỏi vì sao khi học thuộc từ vựng ngoại ngữ không?
Với từng từ đơn lẻ thì ít khi có câu trả lời hữu ích, vì phần lớn là quy ước. Nhưng hỏi vì sao hai từ gần nghĩa lại dùng trong hai hoàn cảnh khác nhau, hay vì sao một cấu trúc câu đi với thì này mà không đi với thì kia, thì rất đáng hỏi.
Làm sao để con cái cũng có thói quen hỏi vì sao?
Cách tự nhiên nhất là chính cha mẹ hỏi vì sao trong những chuyện thường ngày và cùng con tìm câu trả lời, kể cả khi người lớn chưa biết. Đón nhận câu hỏi của con một cách vui vẻ, không chê câu hỏi ngớ ngẩn, và không biến chuyện đó thành bài kiểm tra.