Cảm giác đã hiểu là một cảm giác, không phải bằng chứng. Người lớn tự học thường tin vào cảm giác đó vì không có ai kiểm tra, và chỉ phát hiện mình chưa hiểu khi phải làm thật. Ba cái bẫy phổ biến nhất tạo ra cảm giác hiểu giả là quen mắt, trôi chảy và gật gù khi nghe người khác giảng.
Bài này giải thích từng cái bẫy, vì sao nó đánh lừa được cả người học có kinh nghiệm, và đặt cảm giác hiểu cạnh những bằng chứng hiểu thật. Phần cuối là năm phép thử nhanh, mỗi phép mất vài phút, để bạn biết mình đang hiểu thật hay chỉ đang thấy quen.
Cảm giác hiểu và việc hiểu là hai thứ khác nhau
Bộ não liên tục tự đánh giá mình biết đến đâu, và đánh giá này dựa vào những tín hiệu nhanh: thông tin có quen không, có dễ đọc không, có hợp lý không. Những tín hiệu này thường đúng trong đời sống, nhưng khi học, chúng hay lệch khỏi thực tế. Một trang sách đã đọc ba lần trông rất quen, và cảm giác quen ấy dễ bị đọc nhầm thành đã hiểu.
Các nhà tâm lý học nghiên cứu khả năng tự đánh giá việc học, thường gọi là siêu nhận thức, đã nhiều lần ghi nhận rằng người học hay đánh giá cao mức hiểu của mình, nhất là ngay sau khi đọc hay nghe. Khoảng cách giữa cảm giác và thực tế thường chỉ lộ ra khi người học phải tự làm một việc gì đó: giải thích, áp dụng, trả lời câu hỏi lạ.
Điều này không có nghĩa là bạn không thể tin vào chính mình. Nó chỉ có nghĩa là cảm giác hiểu cần được kiểm bằng hành động. Người tự học giỏi không phải người không bao giờ có cảm giác hiểu giả, mà là người có thói quen thử lại trước khi tin.
Với người lớn, cái giá của cảm giác hiểu giả thường đến muộn và đắt hơn ở trường. Học sinh phát hiện mình chưa hiểu khi làm bài kiểm tra; người đi làm phát hiện khi đã nộp báo cáo sai, đã tư vấn nhầm cho khách hay đã làm hỏng một mẻ hàng. Vì không có ai ra đề kiểm tra giữa chừng, người tự học phải tự đặt những bài kiểm tra nhỏ cho mình, và ba cái bẫy dưới đây là những chỗ đáng kiểm trước tiên.
Bẫy thứ nhất: quen mắt
Nhận ra và nhớ lại là hai việc khác nhau. Khi nhìn thấy lại một thông tin, bạn nhận ra nó ngay: đúng rồi, đã đọc cái này. Nhưng nhận ra dễ hơn nhớ lại rất nhiều. Bạn có thể nhận ra khuôn mặt một người hàng xóm ngay lập tức mà không thể tả lại họ đủ chi tiết cho người khác vẽ. Học cũng vậy: trang sách quen mắt không có nghĩa là bạn tự dựng lại được nội dung khi gấp sách.
Bẫy quen mắt mạnh nhất với người học bằng cách đọc lại. Mỗi lần đọc lại, trang sách càng quen, cảm giác nắm bài càng tăng, trong khi khả năng tự nhớ và tự giải thích có thể chẳng tăng bao nhiêu. Gạch chân và tô màu cũng góp phần, vì trang tô kín màu nhìn rất giống trang đã được học kỹ.
Cách thoát bẫy này đơn giản: đổi từ nhận ra sang nhớ lại. Gấp sách, tự viết hoặc nói ra những gì nhớ được, rồi mới mở ra so. Khoảng cách giữa cảm giác quen và những gì bạn thật sự dựng lại được thường khiến người lần đầu thử khá bất ngờ.
Bẫy thứ hai: trôi chảy
Thông tin được trình bày gọn gàng, chữ rõ, giọng đọc dễ nghe, lập luận mạch lạc tạo ra cảm giác trôi chảy. Cảm giác này dễ chịu và dễ bị hiểu nhầm thành “mình đang tiếp thu tốt”. Nhưng trôi chảy là đặc điểm của cách trình bày, không phải của hiểu biết trong đầu bạn. Một bài giảng hay có thể truyền đi rất ít nếu người nghe chỉ để nó chảy qua.
Một số nghiên cứu đã so sánh người học nghe cùng một nội dung do hai người giảng: một người giảng lưu loát, tự tin, một người giảng ngập ngừng. Người nghe thường đánh giá mình học được nhiều hơn với người giảng lưu loát, trong khi kết quả kiểm tra thực tế không chênh lệch đáng kể. Kết quả cụ thể khác nhau giữa các nghiên cứu, nhưng hướng chung đáng để lưu ý: thấy dễ hiểu chưa chắc là đã hiểu.
Ngược lại, học hiểu thật thường có cảm giác hơi khó chịu: phải dừng lại, phải nghĩ, phải tự trả lời. Các nhà nghiên cứu học tập dùng cụm từ khó khăn đáng có để chỉ những khó khăn vừa sức giúp học sâu hơn. Nếu buổi học nào cũng trôi êm từ đầu đến cuối, có thể bạn đang nhận nhiều mà xử lý ít.
Bẫy thứ ba: gật gù khi nghe giảng và xem video
Khi nghe người khác giảng giải hay xem một video hướng dẫn, bạn theo được từng bước. Mỗi bước đều hợp lý, mỗi chuyển ý đều tự nhiên, và đầu bạn gật gù theo. Đến lúc tự làm, bạn mới nhận ra mình hiểu từng bước khi có người dẫn, nhưng không tự đi được từ đầu đến cuối. Theo được một lập luận và tự dựng được lập luận đó là hai mức hiểu khác nhau.
Bẫy này đặc biệt phổ biến khi học qua video, vì video cho phép xem hết bài này đến bài khác mà không phải làm gì. Một buổi tối xem năm video về sửa điện nước hay về đọc báo cáo tài chính để lại cảm giác đã học rất nhiều. Nhưng nếu không dừng lại tự làm hay tự giải thích, phần lớn chỉ là đã xem.
Có một biến thể khác: ta thường nghĩ mình hiểu những đồ vật quen thuộc như khoá kéo, bồn cầu xả nước hay chiếc xe đạp hoạt động thế nào. Khi được yêu cầu giải thích chi tiết từng bước, nhiều người nhận ra hiểu biết của mình nông hơn họ tưởng. Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là ảo tưởng về chiều sâu giải thích. Cách thoát bẫy gật gù là xen giữa các đoạn nghe xem bằng việc tự làm: dừng video, tự đoán bước tiếp theo, tự giải thích lại.
Cảm giác hiểu và bằng chứng hiểu
Bảng dưới đặt những cảm giác hay khiến người học tưởng mình đã hiểu cạnh những việc làm được mới là bằng chứng thật. Dùng cột phải để tự kiểm.
| Cảm giác dễ nhầm là hiểu | Bằng chứng hiểu thật |
|---|---|
| Trang sách trông quen | Gấp sách lại vẫn viết ra được ý chính bằng lời mình |
| Bài giảng nghe dễ hiểu | Giải thích lại được cho người khác mà họ hiểu |
| Theo được lời giải mẫu | Tự giải được một bài tương tự mà không nhìn mẫu |
| Gật gù khi xem video hướng dẫn | Tự làm lại được các bước, kể cả khi điều kiện hơi khác |
| Thấy định nghĩa hợp lý | Cho được ví dụ mới và phản ví dụ của khái niệm |
| Nhớ được từ khoá | Trả lời được câu hỏi vì sao và nếu khác đi thì sao |
Cột trái không vô ích: quen mắt, dễ hiểu, theo được là bước đầu cần có. Chỉ là chúng chưa phải đích đến. Khi thấy mình đang ở cột trái, đó là lúc chuyển sang làm một việc ở cột phải.
Năm phép thử nhanh xem mình hiểu thật chưa
Mỗi phép thử mất từ hai đến mười phút. Không cần làm đủ năm; chọn một hai phép hợp với nội dung đang học.
- Phép thử trang trắng: gấp tài liệu, viết ra mọi thứ nhớ được về chủ đề trong năm phút, rồi mở ra so. Chỗ trống trên giấy là chỗ chưa nắm.
- Phép thử người ngoài nghề: giải thích chủ đề bằng lời đơn giản cho một người không biết gì về nó, hoặc tưởng tượng như vậy và nói to.
- Phép thử đổi đề: lấy một bài tập hay một tình huống đã học, thay đổi một điều kiện và tự giải lại.
- Phép thử dự đoán: khi xem video hay đọc lời giải, dừng lại trước mỗi bước và đoán bước tiếp theo. Đoán sai nhiều là chưa tự đi được.
- Phép thử độ chắc: trước khi xem đáp án, ghi mức tự tin của mình cho từng câu trả lời. Sau đó so với kết quả. Những câu tự tin cao mà sai là nơi cảm giác hiểu đang lừa bạn.
Phép thử cuối cùng có giá trị lâu dài: sau vài lần, bạn sẽ biết cảm giác tự tin của mình đáng tin đến đâu với từng loại nội dung. Có người hay tự tin quá mức với phần tính toán, có người lại với phần lý thuyết. Biết điểm lệch của chính mình giúp bạn kiểm đúng chỗ.
Ví dụ giả định: xem video về đọc báo cáo tài chính
Ví dụ giả định: chị Mai, trưởng nhóm bán hàng ở Hà Nội, được giao thêm việc theo dõi chi phí của nhóm. Chị dành ba buổi tối xem một loạt video về cách đọc báo cáo kết quả kinh doanh. Video giảng rất dễ hiểu, chị theo được hết và thấy tự tin. Sáng thứ hai, mở báo cáo thật của công ty, chị bối rối: các dòng không giống hệt video, có những khoản chị không biết xếp vào đâu.
Chị thử phép thử trang trắng: viết ra những gì nhớ được về cấu trúc báo cáo. Chị viết được tên các dòng chính nhưng không giải thích được vì sao chi phí bán hàng và chi phí quản lý lại tách riêng, cũng không biết lợi nhuận gộp khác lợi nhuận thuần ở những khoản nào. Chị nhận ra mình đã ở cột trái của bảng suốt ba buổi tối.
Chị đổi cách học: mỗi video chỉ xem một đoạn ngắn, dừng lại tự giải thích bằng lời, rồi mở báo cáo thật của công ty để tìm dòng tương ứng. Tiến độ chậm hơn nhiều, nhưng sau một tuần chị tự đọc được báo cáo và chỉ ra được khoản chi nào đang tăng bất thường. Ba buổi tối đầu không phí hoàn toàn; chúng cho chị khung để bám. Chỉ là khung đó cần được lấp bằng việc tự làm.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình đang tưởng hiểu hay hiểu thật?
Đừng hỏi cảm giác, hãy làm một việc: gấp tài liệu và tự viết ra ý chính, giải thích cho người khác, hoặc tự giải một bài đã đổi điều kiện. Nếu làm được trôi chảy thì hiểu thật; nếu bí hoặc phải nhìn lại tài liệu, phần đó mới là cảm giác quen.
Học qua video có phải là cách học kém không?
Không. Video rất tốt để thấy thao tác, nghe giải thích và có cái khung ban đầu. Vấn đề chỉ nảy sinh khi xem liên tục mà không dừng lại tự làm. Xen việc xem với việc dừng, đoán bước tiếp, tự làm lại thì video trở thành công cụ học rất tốt.
Có phải càng thấy khó thì càng học tốt?
Không hẳn. Khó khăn vừa sức, như phải tự nhớ lại hay tự giải thích, thường giúp học sâu. Nhưng khó vì tài liệu quá sức, thiếu kiến thức nền hay đang quá mệt thì không giúp gì. Nếu khó đến mức không làm được gì, nên lùi về phần nền trước.
Người có kinh nghiệm có bị ảo tưởng hiểu không?
Có, đôi khi còn dễ hơn, vì quen thuộc với lĩnh vực khiến họ cảm thấy hiểu cả những phần mới chỉ nghe qua. Người có kinh nghiệm cũng hay bỏ qua việc tự kiểm vì tin vào cảm giác của mình. Thói quen thử lại có ích ở mọi trình độ.
Đọc lại có còn giá trị gì không?
Có, đọc lại giúp nắm lại bố cục và ôn những chi tiết đã quên. Nó chỉ không nên là cách duy nhất để kiểm xem mình đã hiểu. Một cách dùng tốt là đọc lại sau khi đã tự viết ra những gì nhớ được, để sửa và bổ sung.
Khó tập trung và hay quên lúc học có phải dấu hiệu bệnh không?
Phần lớn trường hợp là do mệt, thiếu ngủ, căng thẳng hoặc cách học chưa hợp. Nhưng nếu tình trạng kéo dài, ngày càng nặng và ảnh hưởng rõ tới công việc, sinh hoạt, bạn nên đi khám bác sĩ để được đánh giá thay vì tự kết luận.