TiepThu.comTiếp Thu
Học để hiểu sâu

Vẽ lại bằng tay để hiểu: phác sơ đồ nhân quả, quy trình và cơ chế từ trí nhớ

Vẽ lại một cơ chế từ trí nhớ lộ ra ngay chỗ bạn chưa hiểu. Bốn kiểu hình phác cho người lớn tự học, các bước vẽ lại, ví dụ chiếc tủ lạnh và lúc vẽ là phí công.

Overhead view of a Vietnamese man in his thirties sketching boxes and arrows with a pencil on blank paper at a cluttered workbench in a Can Tho workshop, tools nearby, warm light

Vẽ lại bằng tay một cơ chế, một quy trình hay một chuỗi nhân quả từ trí nhớ là cách nhanh để biết mình hiểu đến đâu, vì hình vẽ không cho phép nói vòng. Bạn phải quyết định hộp nào nối với hộp nào, mũi tên đi chiều nào, cái gì đứng trước cái gì. Chỗ nào bút dừng lại lưỡng lự, chỗ đó là chỗ chưa hiểu.

Bạn không cần biết vẽ. Hộp, mũi tên, vòng tròn và vài nét phác là đủ. Bài này phân biệt vẽ lại với chép lại hình trong sách, giới thiệu bốn kiểu hình phác hợp cho người lớn tự học, các bước vẽ lại từ trí nhớ, một ví dụ với cơ chế chiếc tủ lạnh và những lúc vẽ chỉ tốn thời gian mà không giúp hiểu thêm.

Vẽ lại khác chép lại hình

Nhiều người từng chép cẩn thận hình vẽ trong sách vào vở, tô màu đẹp đẽ, rồi vẫn không giải thích được hình đó nói gì. Chép hình là sao lại những đường nét đã có sẵn; tay làm việc nhưng đầu không phải quyết định gì. Vẽ lại từ trí nhớ thì khác: sách đóng lại, bạn phải tự dựng lại cấu trúc từ những gì mình hiểu, và mọi lựa chọn trên giấy đều là của bạn.

Sự khác biệt này giống khác biệt giữa đọc lại và tự nhớ lại. Đọc lại một trang quen cho cảm giác dễ chịu nhưng ít giúp nhớ; gấp sách lại và tự nhớ thì khó hơn nhưng giữ lại được nhiều hơn. Vẽ lại là một cách tự nhớ lại bằng hình, và nó có thêm một lợi thế: hình vẽ buộc bạn thể hiện quan hệ giữa các phần, điều mà một danh sách gạch đầu dòng có thể né.

Một số nghiên cứu về việc vẽ trong học tập cho thấy người học tự vẽ ra nội dung thường nhớ tốt hơn người chỉ đọc hoặc chỉ viết, dù mức độ khác nhau theo loại nội dung và cách vẽ. Điều đáng tin hơn mọi con số là trải nghiệm bạn tự kiểm được ngay: thử vẽ lại một thứ bạn tưởng đã biết rõ, bạn sẽ thấy bút dừng lại ở những chỗ không ngờ.

Bốn kiểu hình phác hợp cho người lớn tự học

Mỗi kiểu nội dung hợp với một kiểu hình. Chọn đúng kiểu giúp hình vẽ làm lộ đúng loại lỗ hổng bạn đang có.

Kiểu hìnhHợp với nội dungCâu hỏi hình buộc bạn trả lời
Sơ đồ nhân quả: các ý nối bằng mũi tênVì sao một hiện tượng xảy ra, hệ quả của một quyết địnhCái gì gây ra cái gì, chiều nào, có vòng lặp không
Sơ đồ quy trình: các hộp theo thứ tựCác bước làm việc, thủ tục, công thức nấu ănBước nào trước bước nào, chỗ nào rẽ nhánh, ai làm bước nào
Hình cơ chế: phác cấu tạo đơn giảnMáy móc, cơ thể, hệ thống vật lýBộ phận nào ở đâu, cái gì chuyển động, năng lượng hay vật chất đi đường nào
Hai cột đối chiếuHai khái niệm dễ nhầm, hai phương ánKhác nhau ở tiêu chí nào, giống nhau ở đâu

Sơ đồ tư duy dạng nhánh toả ra từ một chủ đề trung tâm cũng là một kiểu hình quen thuộc, hợp để gom ý và nhìn bố cục. Nhưng nó ít buộc bạn thể hiện quan hệ nhân quả hay trình tự, nên khi mục tiêu là hiểu cơ chế, bốn kiểu ở trên thường làm lộ lỗ hổng rõ hơn.

Các bước vẽ lại từ trí nhớ

Quy trình dưới đây dùng được cho hầu hết nội dung, từ cách hoạt động của một thiết bị trong nhà đến một quy trình ở chỗ làm.

  1. Đọc hoặc nghe nội dung một lượt cho hiểu ý chung. Không chép hình trong sách.
  2. Gấp tài liệu lại. Chọn kiểu hình phù hợp và vẽ lại mọi thứ bạn nhớ, dùng bút chì hoặc bút một màu.
  3. Mỗi khi bút dừng lại vì không chắc, vẽ một dấu hỏi tại chỗ đó và đi tiếp. Đừng mở tài liệu giữa chừng.
  4. Khi đã vẽ hết những gì có thể, mở tài liệu ra, dùng bút màu khác sửa và bổ sung những chỗ sai hoặc thiếu.
  5. Nhìn những chỗ có màu bút thứ hai: đó là danh sách chính xác những gì bạn chưa hiểu hoặc chưa nhớ. Đọc kỹ lại đúng những phần đó.
  6. Vài ngày sau, vẽ lại lần nữa trên tờ giấy mới mà không nhìn hình cũ, rồi so sánh hai lần vẽ.

Hai màu bút là chi tiết nhỏ nhưng quan trọng. Nhìn vào tờ giấy, bạn thấy ngay tỉ lệ giữa phần tự dựng được và phần phải sửa. Lần vẽ sau, phần màu thứ hai thường thu hẹp lại, và đó là bằng chứng hữu hình rằng bạn đã hiểu thêm.

Ví dụ giả định: vẽ lại cơ chế chiếc tủ lạnh

Ví dụ giả định: anh Khoa làm thợ điện dân dụng ở Cần Thơ, muốn hiểu kỹ hơn cách tủ lạnh làm lạnh để tư vấn cho khách. Anh đọc tài liệu một lượt, thấy dễ hiểu: chất làm lạnh được máy nén nén lại, đi qua dàn nóng toả nhiệt ra ngoài, qua chỗ tiết lưu giảm áp, rồi vào dàn lạnh bên trong tủ hút nhiệt. Anh gấp tài liệu và vẽ lại.

Bút dừng lại ở ba chỗ. Thứ nhất, anh không chắc chất làm lạnh ở dạng lỏng hay hơi khi ra khỏi máy nén. Thứ hai, anh vẽ mũi tên nhiệt từ trong tủ ra dàn nóng một cách trực tiếp, rồi nhận ra mình không giải thích được nhiệt đi bằng đường nào. Thứ ba, anh không biết vì sao phải giảm áp trước khi vào dàn lạnh. Ba dấu hỏi trên giấy.

Mở tài liệu ra, anh sửa bằng bút đỏ. Nhiệt không đi thẳng; nó được chất làm lạnh mang theo, hấp thụ ở dàn lạnh khi bay hơi và nhả ra ở dàn nóng khi ngưng tụ. Giảm áp làm chất làm lạnh bay hơi được ở nhiệt độ thấp, nhờ đó hút nhiệt từ trong tủ. Từ hình vẽ đã sửa, anh tự giải thích được cho khách vì sao không nên kê tủ sát tường: dàn nóng cần chỗ thoáng để nhả nhiệt. Một điều anh đã biết theo kinh nghiệm, giờ có lý do rõ ràng.

Không cần biết vẽ: bộ ký hiệu tối giản

Hộp cho sự vật, vòng tròn cho trạng thái. Một hộp chữ nhật là một bộ phận, một bước hay một khái niệm. Một vòng tròn là một trạng thái, như nóng, lạnh, lỏng, hơi. Chỉ cần nhất quán trong một hình.

Mũi tên liền cho nguyên nhân, mũi tên đứt cho ảnh hưởng yếu. Phân biệt hai loại mũi tên giúp bạn thấy quan hệ nào chắc, quan hệ nào còn mơ hồ. Mũi tên hai chiều nghĩa là hai bên tác động lẫn nhau.

Dấu cộng, dấu trừ cạnh mũi tên. Cộng nghĩa là cái này tăng thì cái kia tăng, trừ nghĩa là cái này tăng thì cái kia giảm. Với sơ đồ nhân quả, hai dấu này giúp bạn phát hiện vòng lặp tự khuếch đại hay tự cân bằng.

Người que cho vai trò. Trong sơ đồ quy trình có nhiều người tham gia, một người que nhỏ cạnh mỗi bước cho biết ai làm bước đó. Rất hữu ích khi học quy trình ở chỗ làm.

Ít chữ, chỉ từ khoá. Chữ trên hình chỉ nên là nhãn ngắn. Nếu bạn phải viết cả câu dài vào hộp, có thể bạn đang chép lại tài liệu thay vì vẽ lại hiểu biết của mình.

Khi vẽ chỉ tốn thời gian

Vẽ không phải lúc nào cũng có ích. Lúc dễ phí công nhất là khi việc vẽ biến thành trang trí: chọn màu, kẻ thước, viết chữ đẹp. Hình đẹp cho cảm giác đã làm được nhiều, nhưng phần lớn công sức đổ vào thẩm mỹ chứ không vào suy nghĩ. Một hình phác xấu mà phải dừng lại nghĩ ở mỗi mũi tên giá trị hơn một hình đẹp chép từ sách.

Vẽ cũng ít giúp với nội dung không có cấu trúc rõ, như danh sách từ vựng rời rạc hay những quy ước không có quan hệ nhân quả. Với những nội dung đó, tự nhớ lại bằng thẻ hỏi đáp thường hiệu quả hơn. Cố vẽ một sơ đồ cho thứ vốn không có cấu trúc sẽ tạo ra những mũi tên giả, và những mũi tên giả đó có thể khiến bạn tin vào những quan hệ không có thật.

Cuối cùng, vẽ lại không thay được việc kiểm tra với nguồn đáng tin. Một hình vẽ tự tin nhưng sai sẽ được nhớ rất lâu. Bước mở tài liệu và sửa bằng màu bút thứ hai là phần không được bỏ qua.

Một cách tự hỏi trước khi cầm bút: hình này sẽ trả lời câu hỏi nào. Nếu câu trả lời là “để có ghi chép đẹp” hay “để đủ bài”, có lẽ nên dùng thời gian đó cho việc khác. Nếu câu trả lời là “để xem mình có nối được nguyên nhân với hệ quả không” hay “để biết bước nào mình hay quên”, hình vẽ đó đáng làm, dù chỉ là vài nét nguệch ngoạc trên mặt sau tờ giấy nháp.

Giữ một cuốn sổ hình phác

Nhiều người tự học thấy có ích khi dành riêng một cuốn sổ cho các hình vẽ lại, tách khỏi sổ ghi chép thông thường. Một vài cách tổ chức:

  • Mỗi trang một khái niệm hoặc một cơ chế, ghi tên ở góc trên và ngày vẽ.
  • Giữ cả lần vẽ đầu có nhiều dấu hỏi và màu sửa, không xé đi để vẽ lại cho đẹp. Lần vẽ đầu là bằng chứng bạn đã học được gì.
  • Lần vẽ lại sau vài ngày đặt ở trang đối diện, để so sánh hai lần nhìn một cái là thấy.
  • Đánh số trang và có một mục lục ở đầu sổ, ghi tên khái niệm cùng số trang, để tìm lại khi cần.
  • Thỉnh thoảng lật lại những trang cũ, che hình và thử vẽ lại một hình bất kỳ. Đây là cách ôn tập rất nhanh.

Sau vài tháng, cuốn sổ trở thành bản đồ những gì bạn thực sự hiểu trong lĩnh vực đang học, viết bằng chính nét bút của bạn. Khi cần giải thích cho người khác, bạn chỉ cần lật đúng trang, vì hình vẽ của chính mình luôn dễ giảng lại hơn hình trong sách.

Câu hỏi thường gặp

Vẽ xấu thì có tác dụng không?

Có. Tác dụng của việc vẽ lại đến từ chỗ bạn phải tự quyết định cấu trúc và quan hệ giữa các phần, không đến từ nét vẽ đẹp. Hộp, mũi tên, vòng tròn và vài chữ nhãn là đủ. Thậm chí hình quá đẹp có khi là dấu hiệu bạn đang trang trí hơn là suy nghĩ.

Vẽ trên giấy hay trên máy tính tốt hơn?

Với mục đích hiểu, giấy bút thường thuận tay hơn vì bạn vẽ nhanh, không bị phân tâm bởi tuỳ chọn định dạng. Vẽ trên máy hợp khi cần chỉnh sửa nhiều hoặc chia sẻ cho người khác. Điều quan trọng là vẽ từ trí nhớ, không phải công cụ nào.

Sơ đồ tư duy có giống vẽ lại để hiểu không?

Có điểm chung nhưng không giống hẳn. Sơ đồ tư duy hợp để gom ý và nhìn bố cục một chủ đề. Vẽ lại để hiểu nhấn vào quan hệ nhân quả, trình tự và cơ chế. Bạn có thể vẽ sơ đồ tư duy từ trí nhớ để kiểm bố cục, rồi vẽ sơ đồ nhân quả cho phần then chốt.

Nên vẽ lại sau khi học bao lâu?

Một lần ngay sau khi đọc để tìm lỗ hổng, và một lần sau vài ngày để kiểm xem mình còn giữ được bao nhiêu. Khoảng cách chính xác không quan trọng bằng việc có lần vẽ thứ hai mà không nhìn hình cũ.

Có nên vẽ lại khi học kỹ năng thực hành như nấu ăn hay sửa chữa?

Rất hợp. Vẽ lại sơ đồ quy trình một món ăn hay sơ đồ cấu tạo một thiết bị giúp bạn thấy trình tự và lý do của từng bước. Riêng các thiết bị điện, gas, máy móc có nguy hiểm, hình vẽ chỉ để hiểu, việc sửa chữa thật nên để người có chuyên môn làm.

Con nhỏ có học được bằng cách vẽ lại không?

Trẻ thường rất thích vẽ, nên đây là cách tự nhiên để con kể lại điều đã học, như vòng đời con bướm hay đường đi của nước mưa. Cha mẹ nên hỏi con giải thích hình vẽ thay vì khen chê nét vẽ, và không chấm điểm hay so sánh với bạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138