Muốn nhớ một quy trình nhiều bước, cần hiểu mỗi bước sinh ra để tránh điều gì, rồi chia quy trình thành vài cụm lớn, làm thử có người kèm và dùng danh sách kiểm tra cho đến khi làm thuần thục. Nhớ thứ tự suông giúp làm đúng khi mọi thứ bình thường, nhưng gặp tình huống lệch một chút là lúng túng, vì không biết bước nào được linh hoạt và bước nào không.
Ở chỗ làm mới, hay khi công ty đổi quy trình, ai cũng phải học những chuỗi việc như nhập hàng, xử lý hồ sơ, bàn giao ca, đóng sổ cuối tháng, tiếp nhận khách. Tài liệu quy trình thường viết khô, liệt kê từng bước mà không nói vì sao. Bài này hướng dẫn cách tự biến một bản quy trình như vậy thành thứ mình hiểu và nhớ được.
Vì sao nhớ thứ tự thôi là chưa đủ
Quy trình là kết tinh của những lần làm sai trước đó. Một bước kiểm tra lạ lùng thường tồn tại vì đã có lần ai đó bỏ qua nó và gây hậu quả. Khi không biết lý do, người mới dễ coi bước đó là thủ tục thừa, bỏ qua lúc vội, và lặp lại đúng cái lỗi mà quy trình được thiết kế để ngăn.
Ngược lại, khi hiểu lý do, người học có thể xử lý tình huống quy trình không viết tới. Nếu biết bước "đối chiếu số lượng với phiếu giao" tồn tại để phát hiện giao thiếu trước khi ký nhận, thì gặp một lô hàng không có phiếu giao, người đó biết phải dừng lại hỏi thay vì cứ ký.
Thêm một lợi ích ít được nhắc: người hiểu lý do có thể góp ý cải tiến quy trình. Khi một bước không còn ngăn được điều nó từng ngăn — vì công cụ đã đổi, vì rủi ro đã được xử lý ở khâu khác — chỉ người hiểu lý do mới nhận ra nó đã thành thừa. Người chỉ nhớ thứ tự thì sẽ tiếp tục làm bước đó mãi.
Về mặt ghi nhớ, một chuỗi bước có lý do nối với nhau dễ nhớ hơn nhiều so với một chuỗi bước rời. Lý do đóng vai trò như sợi dây: nhớ bước trước và lý do của nó thì bước sau gần như tự hiện ra. Đây là lý do những người giỏi việc thường giải thích quy trình bằng chuỗi "làm cái này để khỏi bị cái kia", chứ ít khi đọc làu làu thứ tự.
Tự giải phẫu một bản quy trình
Khi nhận một bản quy trình mới, dành một buổi để làm việc sau trước khi bắt tay vào làm thật:
- Đọc một lượt toàn bộ để biết quy trình bắt đầu từ đâu, kết thúc ở đâu, ai tham gia.
- Chia thành ba đến năm cụm lớn. Ví dụ quy trình nhập hàng có thể chia thành: chuẩn bị, nhận và kiểm, ghi sổ, xử lý chênh lệch. Đặt tên cho mỗi cụm.
- Với mỗi bước, ghi một dòng "để tránh…". Bước nào không đoán được lý do thì đánh dấu để hỏi.
- Khoanh những bước không được linh hoạt: bước liên quan an toàn, tiền, pháp lý, dữ liệu khách hàng. Những bước này phải làm đúng từng chữ.
- Ghi lại các điểm chuyển giao: chỗ việc đi từ người này sang người khác, từ phòng này sang phòng khác. Lỗi hay xảy ra ở đây nhất.
- Vẽ lại quy trình bằng tay trên một trang giấy, chỉ dùng tên cụm và các bước khoanh đỏ. Nếu vẽ lại được từ trí nhớ, đã nắm được khung.
Buổi giải phẫu này tốn thời gian hơn đọc qua một lần, nhưng đổi lại là ít phải hỏi lại trong những tuần sau. Danh sách các bước không đoán được lý do chính là bộ câu hỏi tốt nhất để mang đến người hướng dẫn.
Hỏi người hướng dẫn những câu đáng hỏi
Hỏi lý do, không chỉ hỏi cách. "Bước này để tránh chuyện gì ạ?" thường mở ra những câu chuyện về lần sai trước đây, thứ mà tài liệu không bao giờ ghi.
Hỏi về ngoại lệ. "Có trường hợp nào làm khác đi không?" Những ngoại lệ hay gặp nhất thường chỉ tồn tại trong đầu người làm lâu năm.
Hỏi chỗ người mới hay sai. Người hướng dẫn đã thấy nhiều người mới; họ biết rõ bước nào hay bị quên, bước nào hay bị làm ngược.
Hỏi cách tự kiểm. "Làm xong thì nhìn vào đâu để biết mình làm đúng?" Câu trả lời cho mình một dấu hiệu tự kiểm, không phải chờ người khác phát hiện.
Hỏi khi nào phải dừng lại hỏi. Biết ranh giới giữa việc được tự quyết và việc phải báo lên là điều quan trọng nhất trong tuần đầu.
Hỏi bước nào hay bị làm tắt. Trong nhiều nơi làm việc, cách làm thật và cách viết trên giấy lệch nhau ở vài chỗ. Biết những chỗ đó và lý do của chúng giúp mình không ngạc nhiên, đồng thời biết chỗ nào làm tắt là chấp nhận được và chỗ nào tuyệt đối không.
Ba giai đoạn từ làm theo đến làm thuần thục
Học một quy trình thường đi qua ba giai đoạn. Mỗi giai đoạn cần một kiểu hỗ trợ khác nhau:
| Giai đoạn | Dấu hiệu | Cách học hợp | Công cụ |
|---|---|---|---|
| Làm theo | Phải nhìn tài liệu từng bước, chậm, dễ quên bước | Quan sát người làm, rồi làm có người đứng cạnh | Bản quy trình đầy đủ, ghi chú "để tránh…" |
| Làm được | Nhớ khung, đôi lúc phải tra, lúng túng với ngoại lệ | Tự làm, người hướng dẫn kiểm sau | Danh sách kiểm tra rút gọn chỉ còn các bước dễ quên |
| Làm thuần thục | Làm trôi, xử lý được ngoại lệ thường gặp | Tự kiểm, góp ý cải tiến | Danh sách kiểm tra cho các bước rủi ro cao |
Một điều đáng chú ý: ngay cả ở giai đoạn thuần thục, nhiều ngành nghề vẫn dùng danh sách kiểm tra cho những bước rủi ro cao. Phi công, nhân viên y tế, kỹ thuật viên bảo trì dùng danh sách kiểm tra không phải vì họ kém, mà vì trí nhớ con người không đáng tin khi mệt hoặc bị cắt ngang. Dùng danh sách kiểm tra là dấu hiệu chuyên nghiệp, không phải dấu hiệu chưa thuộc bài.
Ví dụ: giải phẫu quy trình bàn giao ca
Ví dụ giả định: một nhân viên mới ở quầy lễ tân khách sạn tại Khánh Hoà nhận bản quy trình bàn giao ca gồm mười hai bước. Sau buổi giải phẫu, bản ghi của chị gọn lại thành bốn cụm:
| Cụm | Các bước chính | Để tránh… | Không được linh hoạt? |
|---|---|---|---|
| Đếm và ký | Đếm tiền quầy, đối chiếu sổ thu, hai bên ký | Tranh cãi về tiền thiếu sau khi người ca trước đã về | Có — liên quan tiền |
| Khách đang lưu trú | Rà phòng sắp trả, phòng có yêu cầu đặc biệt | Khách bị bỏ quên yêu cầu đã hứa | Một phần |
| Việc dở dang | Ghi việc chưa xong, ai đang chờ phản hồi | Ca sau không biết có việc treo | Không |
| Chìa khoá, thiết bị | Đếm thẻ phòng dự phòng, kiểm máy quẹt thẻ | Mất thẻ phòng không rõ ca nào | Có — liên quan an ninh |
Từ mười hai bước rời, chị chỉ cần nhớ bốn cụm và lý do của mỗi cụm; các bước bên trong gần như tự hiện ra khi nghĩ tới lý do. Hai cụm khoanh "không được linh hoạt" là chỗ chị luôn dùng danh sách kiểm tra, kể cả sau khi đã làm quen.
Chị cũng phát hiện bản quy trình không nói gì về khách đến muộn sau nửa đêm. Đó trở thành câu hỏi đầu tiên mang tới quản lý ca, và câu trả lời được chị ghi bổ sung vào bản của mình.
Làm thử an toàn trong những lần đầu
Không phải quy trình nào cũng cho phép làm thử thoải mái. Với những việc chạm đến tiền, hàng hoá giá trị, an toàn con người hay dữ liệu khách hàng, những lần đầu nên làm khi có người kiểm lại trước khi kết quả đi ra ngoài. Nếu công ty có môi trường thử, hồ sơ mẫu hay bản sao dữ liệu dùng để đào tạo, hãy dùng chúng thay vì làm thử trên việc thật.
Khi làm thử, nói to từng bước mình đang làm, hoặc nói thầm nếu ở chỗ đông người. Việc nói ra buộc mình phải biết đang ở bước nào, và giúp người kèm phát hiện chỗ hiểu sai sớm hơn. Ngay sau mỗi lần làm, ghi lại bước nào phải tra tài liệu, bước nào vấp. Đó là danh sách ôn cho lần sau.
Nên tách những lần làm thử theo cụm thay vì luôn làm trọn cả quy trình. Ví dụ, một buổi chỉ tập kỹ cụm kiểm tra, buổi sau tập cụm ghi sổ. Tập riêng phần khó giúp nó nhanh thuần thục, sau đó ghép lại thành chuỗi hoàn chỉnh.
Người mới thường muốn làm nhanh để chứng tỏ mình được việc. Trong những lần đầu, làm chậm và đúng quan trọng hơn làm nhanh. Tốc độ tự đến khi các bước đã thành phản xạ; làm nhanh khi chưa thuộc thường dẫn đến phải làm lại, rốt cuộc còn chậm hơn.
Khi quy trình thay đổi
Học lại một quy trình đã thuộc khó hơn học quy trình mới hoàn toàn, vì thói quen cũ liên tục chen vào. Trong tâm lý học, hiện tượng kiến thức cũ cản trở việc học kiến thức mới gần giống nó được gọi là giao thoa. Người đã làm cách cũ nhiều năm dễ "tự động" làm theo cách cũ khi mệt hoặc vội.
Cách xử lý là đánh dấu thật rõ những điểm thay đổi, thay vì học lại toàn bộ. Viết riêng một danh sách ngắn: "trước đây làm X, giờ làm Y, vì Z". Đặt danh sách này ở chỗ dễ thấy trong vài tuần đầu. Những bước không đổi thì cứ để thói quen lo; chỉ tập trung sức chú ý vào chỗ đã đổi.
Nếu thấy một bước trong quy trình mới có vẻ gây rủi ro hoặc mâu thuẫn với bước khác, ghi lại và báo với người phụ trách, thay vì tự ý làm theo cách mình cho là đúng. Quy trình có thể sai, nhưng sửa quy trình là việc cần thống nhất, không phải việc cá nhân tự quyết.
Câu hỏi thường gặp
Công ty không có tài liệu quy trình thì học thế nào?
Tự viết lại trong lúc học: quan sát người làm, ghi từng bước kèm lý do họ giải thích, rồi đưa bản ghi cho người đó xem lại. Bản viết tay này vừa giúp mình nhớ, vừa có thể trở thành tài liệu cho người sau nếu nhóm thấy hữu ích.
Có nên ghi âm hay quay video lúc người khác hướng dẫn không?
Chỉ khi được người hướng dẫn đồng ý và quy định công ty cho phép, đặc biệt nếu có thông tin khách hàng hay nội bộ. Bản ghi tiện để xem lại, nhưng đừng để nó thay cho việc tự ghi chép, vì ghi chép buộc mình phải xử lý thông tin.
Thuộc rồi có cần dùng danh sách kiểm tra nữa không?
Với các bước rủi ro cao như an toàn, tiền, dữ liệu khách hàng thì vẫn nên dùng, vì trí nhớ dễ hụt khi mệt hay bị cắt ngang. Với các bước bình thường, khi đã làm trôi có thể bỏ danh sách và chỉ giữ lại vài điểm dễ quên.
Người hướng dẫn chỉ cách làm khác với tài liệu thì nghe ai?
Hỏi lại cho rõ: có thể tài liệu đã cũ, cũng có thể người hướng dẫn đang dùng cách tắt chưa được chấp thuận. Với bước liên quan an toàn, tiền hay pháp lý, nên xác nhận với người phụ trách quy trình trước khi làm theo.
Học bao nhiêu quy trình cùng lúc là vừa?
Trong những tuần đầu ở chỗ làm mới, nên tập trung thành thạo một hai quy trình dùng nhiều nhất trước, rồi mới mở rộng. Học quá nhiều quy trình song song dễ khiến các bước của chúng lẫn vào nhau.
Làm sai một bước trong lúc học thì nên làm gì?
Báo ngay cho người hướng dẫn hoặc người phụ trách, kể rõ đã làm gì, rồi cùng sửa. Giấu lỗi để tự xử lý thường làm hậu quả lớn hơn. Sau đó ghi bước đã sai vào danh sách kiểm tra cá nhân để không lặp lại.