Phần lớn những gì một người đi làm giỏi biết được không đến từ lớp học, mà từ chính những việc họ làm đi làm lại mỗi ngày. Nhưng làm nhiều không tự động thành giỏi: có người làm một việc mười năm vẫn mắc đúng lỗi của năm đầu. Khác biệt nằm ở chỗ người học được từ việc có thói quen dừng lại ở ba thời điểm — trước khi làm, trong lúc làm và ngay sau khi xong — để biến một lần làm thành một lần học.
Bài này dành cho người đi làm không có thêm giờ để ngồi học: nhân viên văn phòng, kỹ thuật viên, người bán hàng, thợ, điều dưỡng, kế toán. Cách làm dưới đây không đòi tài liệu hay khoá học nào, chỉ đòi vài phút chú ý đặt đúng chỗ, và một cuốn sổ nhỏ hoặc một tệp ghi chú trên điện thoại.
Vì sao làm lâu năm chưa chắc đã giỏi hơn
Trong nghiên cứu về chuyên môn, có một quan sát được nhắc nhiều: số năm kinh nghiệm chỉ dự báo tay nghề ở mức khá lỏng. Sau giai đoạn đầu, khi người mới đã làm được việc ở mức "đủ dùng", nhiều người dừng tiến bộ. Lý do không phải họ lười, mà vì việc hằng ngày đã chạy theo thói quen. Khi một việc được làm tự động, bộ não không còn chú ý tới từng chi tiết nữa, nên cũng không còn ghi nhận được gì mới.
Thói quen tự động là điều tốt: nó giải phóng sức chú ý cho việc khác. Nhưng nó cũng đóng cửa việc học. Một nhân viên chăm sóc khách hàng trả lời cùng một kiểu khiếu nại hàng trăm lần có thể trả lời rất trôi, nhưng không biết câu nào trong đó thực sự làm khách nguôi giận và câu nào chỉ là thủ tục. Một người thợ lắp đặt có thể làm nhanh, nhưng không biết vì sao công trình này phải quay lại sửa còn công trình kia thì không.
Muốn kinh nghiệm thành tay nghề, cần một bước mà công việc không tự cho: so sánh điều mình định làm, điều đã xảy ra và lý do của khoảng chênh giữa hai thứ. Bước này không cần nhiều thời gian, nhưng phải có chủ ý. Phần còn lại của bài là cách chen bước đó vào ngày làm việc thật.
Trước khi làm: đặt một câu hỏi cho việc sắp làm
Chọn việc đáng học, không phải mọi việc. Một ngày có hàng chục đầu việc, phần lớn không đáng để dừng lại. Hãy chọn một hoặc hai việc có một trong ba đặc điểm: việc mình chưa chắc tay, việc hay gặp trục trặc, hoặc việc có người làm tốt hơn hẳn mình. Đó là chỗ có nhiều thứ để học nhất.
Đoán trước kết quả. Trước khi gửi một báo giá, thử ghi một dòng: khách sẽ hỏi lại điều gì. Trước khi chạy một mẻ hàng, ghi lại mình đoán sẽ hỏng ở khâu nào. Việc đoán trước biến kết quả thật thành một phép thử: đúng thì củng cố cách nghĩ, sai thì lộ ra chỗ mình hiểu chưa tới.
Đặt một điều cần để ý. Ví dụ: "lần này để ý xem khách im lặng ở câu nào", "lần này để ý xem mình mất thời gian nhất ở bước nào". Chỉ một điều thôi; đặt nhiều quá thì không để ý được điều nào.
Ghi thật ngắn. Mười đến hai mươi chữ là đủ. Mục đích không phải lập kế hoạch, mà là cài một câu hỏi vào đầu để trong lúc làm, sự chú ý có chỗ bám.
Trong lúc làm: chú ý có chủ đích mà không chậm việc
Nỗi lo phổ biến là "vừa làm vừa nghĩ thì chậm". Thực tế, chú ý có chủ đích không làm chậm việc nếu chỉ nhắm vào một điều đã đặt từ trước. Người lái xe lâu năm vẫn lái bình thường khi được dặn "để ý xem đoạn nào hay phải phanh gấp"; cái thay đổi là họ bắt đầu nhìn thấy những điều trước đó trôi qua.
Có ba loại tín hiệu đáng ghi lại ngay khi chúng xuất hiện. Thứ nhất là chỗ bất ngờ: điều xảy ra khác với mình đoán. Thứ hai là chỗ lúng túng: lúc mình phải dừng lại, mở tài liệu hay hỏi người khác. Thứ ba là chỗ người khác làm khác mình: đồng nghiệp xử lý cùng tình huống theo cách mình chưa nghĩ tới. Chỉ cần ghi vài chữ để không quên, phần suy nghĩ để dành cho sau.
Nếu công việc không cho phép cầm bút — đang đứng máy, đang tư vấn khách, đang lái xe — hãy dùng mẹo "một từ khoá": nhẩm một từ gắn với chi tiết cần nhớ, và ghi ra ngay khi rảnh tay. Với người làm việc có yếu tố an toàn như lái xe, vận hành máy hay chăm sóc người bệnh, việc an toàn luôn đi trước; ghi chú để sau khi đã dừng hẳn.
Một lưu ý nhỏ: đừng biến việc để ý thành tự chấm điểm bản thân trong lúc làm. Câu hỏi đúng là "chuyện gì đang xảy ra", không phải "mình làm có tốt không". Phán xét để dành cho bước nhìn lại.
Sau khi làm: năm phút nhìn lại
Đây là bước quyết định, và cũng là bước hay bị bỏ nhất vì việc tiếp theo đã đến. Năm phút đủ cho bốn câu hỏi, trả lời bằng vài dòng:
- Mình đã định làm gì và đoán điều gì sẽ xảy ra? Mở lại dòng ghi trước khi làm.
- Điều gì đã thật sự xảy ra? Ghi sự việc, không ghi cảm xúc: "khách hỏi lại thời hạn giao hàng hai lần", không phải "khách khó tính".
- Vì sao có khoảng chênh? Đưa ra một hoặc hai giả thuyết, chấp nhận là có thể sai.
- Lần sau làm khác điều gì? Chỉ một thay đổi cụ thể, đủ nhỏ để thử ngay ở lần kế tiếp.
Câu thứ tư là cầu nối giữa hôm nay và lần sau. Khi lần sau đến, câu đó trở thành "điều cần để ý" của bước trước khi làm. Vòng lặp khép lại, và mỗi lần làm là một lần thử nghiệm nhỏ thay vì một lần lặp lại thói quen.
Nhiều người thấy ngại viết vì nghĩ phải viết hay. Không cần. Ghi chú này chỉ mình đọc, viết tắt cũng được, miễn sau một tuần đọc lại vẫn hiểu.
Gắn việc học vào những khoảnh khắc có sẵn trong ngày
Không phải lúc nào cũng có năm phút rảnh ngay sau một việc. Cách bền hơn là gắn bước nhìn lại vào những khoảng có sẵn trong lịch làm việc:
| Khoảnh khắc có sẵn | Việc học gắn vào | Thời lượng gợi ý |
|---|---|---|
| Đầu ca, lúc mở máy hoặc thay đồ | Đọc lại "lần sau làm khác" của hôm trước, chọn việc cần để ý hôm nay | Hai đến ba phút |
| Giữa hai cuộc gọi, hai khách, hai mẻ hàng | Ghi một từ khoá về chỗ bất ngờ hoặc lúng túng | Dưới một phút |
| Giờ nghỉ trưa | Trả lời bốn câu nhìn lại cho một việc quan trọng buổi sáng | Năm phút |
| Trên đường về (nếu đi xe buýt, tàu) | Nhẩm lại một chuyện đáng nhớ trong ngày, không cần ghi | Tuỳ quãng đường |
| Cuối tuần | Đọc lại ghi chú cả tuần, gạch chân điều lặp lại từ hai lần trở lên | Mười lăm phút |
Ví dụ giả định: một nhân viên kinh doanh ở Đà Nẵng gắn bước nhìn lại vào giờ nghỉ trưa, mỗi ngày một cuộc gặp khách. Sau một tháng, sổ của anh có khoảng hai mươi dòng; đọc lại cuối tháng, anh nhận ra mình hay mất khách ở cùng một chỗ — khi bị hỏi về điều khoản đổi trả. Đó là thứ mà mười năm làm theo thói quen có thể không bao giờ chỉ ra.
Những việc nhỏ hay bị bỏ qua nhưng chứa nhiều bài học
Người ta thường chỉ nhìn lại sau sự cố lớn. Thực ra nhiều bài học nằm ở những việc nhỏ lặp lại hằng ngày, vì chúng lặp lại nên một cải tiến nhỏ được nhân lên nhiều lần:
- Email và tin nhắn bị hỏi lại. Mỗi lần người nhận phải hỏi lại là một dấu hiệu mình viết thiếu hoặc mơ hồ.
- Việc phải làm lại. Một tờ khai bị trả, một sản phẩm bị loại, một bản vẽ phải sửa — ghi lý do và đếm xem lý do nào lặp lại.
- Câu hỏi khách hay hỏi. Nếu ba khách khác nhau cùng hỏi một câu, đó là điều mình nên giải thích sẵn từ đầu.
- Lúc phải nhờ người khác. Mỗi lần nhờ là một lỗ hổng kiến thức đã lộ ra; ghi lại để lần sau tự làm được.
- Lúc mọi việc trôi chảy bất thường. Không chỉ học từ lỗi: khi một việc xong nhanh và gọn hơn thường lệ, hỏi xem điều gì đã khác.
- Phản hồi bâng quơ của cấp trên hay đồng nghiệp. Một câu "chỗ này hơi rối" nói vội qua có khi đáng giá hơn một buổi đánh giá chính thức.
Giữ thói quen mà không biến nó thành gánh nặng
Cách làm này thất bại thường vì người ta bắt đầu quá to: muốn nhìn lại mọi việc, ghi chép chỉn chu, rồi bỏ sau một tuần vì mệt. Bắt đầu với một việc mỗi ngày là đủ. Khi đã thành nếp, tự nhiên sẽ thấy muốn ghi thêm.
Nên giữ ghi chú ở một chỗ duy nhất, mở ra được trong vài giây. Một tệp ghi chú trên điện thoại với một dòng ngày tháng ở đầu mỗi mục là đủ dùng. Đừng để nó nằm rải rác giữa sổ giấy, tin nhắn tự gửi và ảnh chụp màn hình, vì cuối tuần sẽ không ai gom lại.
Khi ghi chép có liên quan tới khách hàng hay công ty, chỉ ghi điều mình học được, không ghi tên khách, số hợp đồng hay số liệu nội bộ. Sổ học là của cá nhân, nhưng điện thoại có thể bị mất hoặc bị người khác nhìn thấy.
Sau khoảng hai tháng, hãy thử làm một việc nhỏ: chọn ra ba bài học có ích nhất từ sổ ghi chú và viết lại chúng thành ba câu ngắn dán ở chỗ làm việc. Việc chọn lọc buộc mình đọc lại toàn bộ ghi chú với con mắt của người đã đi xa hơn, và thường lộ ra những điều trước đó chưa thấy, như một kiểu lỗi chỉ xuất hiện vào cuối tháng hay một loại khách mình luôn xử lý vụng.
Cuối cùng, chấp nhận rằng có những tuần bận đến mức không nhìn lại được gì. Thói quen không mất vì một tuần bỏ; nó mất khi người ta nghĩ rằng đã lỡ thì thôi. Tuần sau quay lại với một việc mỗi ngày, như chưa từng nghỉ.
Câu hỏi thường gặp
Học trong công việc có thay được học bài bản không?
Không thay hoàn toàn. Học trong công việc giỏi ở chỗ mài tay nghề và hiểu tình huống thật, nhưng yếu ở phần nền tảng lý thuyết và những thứ công việc hiện tại không bao giờ cho gặp. Cách hợp lý là để việc thật chỉ ra chỗ hổng, rồi học bài bản đúng chỗ hổng đó.
Mô hình 70-20-10 trong đào tạo nói gì, có đáng tin không?
Đây là một mô hình phổ biến trong đào tạo doanh nghiệp, cho rằng phần lớn việc học của người đi làm đến từ trải nghiệm công việc, một phần từ người khác và phần nhỏ từ lớp học. Các con số chỉ là ước lệ để nhấn mạnh ý, không phải kết quả đo chính xác, nên đừng dùng chúng như một công thức.
Công việc quá bận, không có cả năm phút thì sao?
Khi đó chỉ giữ hai việc nhỏ nhất: ghi một từ khoá lúc có chuyện bất ngờ, và đọc lại các từ khoá vào cuối tuần. Ngay cả mười lăm phút mỗi tuần cũng đủ để nhận ra những điều lặp lại. Nếu tuần nào cũng không có nổi mười lăm phút, đó là vấn đề khối lượng việc cần trao đổi với cấp trên.
Có nên chia sẻ ghi chú nhìn lại với đồng nghiệp không?
Phần bài học thì nên, vì đồng nghiệp có thể đang mắc cùng lỗi, và họ có thể góp thêm một góc nhìn. Phần ghi chú thô thì không cần, vì nó có những đánh giá vội và chi tiết chỉ mình hiểu. Lọc ra một hai điều đáng chia sẻ mỗi tháng là đủ.
Nhìn lại nhiều có làm mình tự trách bản thân không?
Có thể, nếu câu hỏi xoay quanh "mình kém ở đâu". Hãy giữ câu hỏi ở mức sự việc và lần sau làm khác điều gì. Nếu thấy mình thường xuyên day dứt, mất ngủ vì chuyện công việc, đó là dấu hiệu nên giảm tần suất nhìn lại và trò chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia.
Làm sao biết mình có tiến bộ thật không?
Đọc lại ghi chú của ba tháng trước. Nếu những lỗi từng lặp lại nay không còn xuất hiện, hoặc những câu hỏi từng phải nhờ người khác nay tự trả lời được, đó là tiến bộ thật. Cảm giác "dạo này làm tốt hơn" dễ đánh lừa; dấu vết ghi chép thì không.