Khi công ty đổi sang phần mềm mới, cách làm quen nhanh nhất là bỏ qua ý định học hết mọi tính năng, chỉ chọn ra vài việc mình làm nhiều nhất mỗi ngày, tập chúng trên dữ liệu thử cho tới khi trôi tay, rồi mới mở rộng dần. Phần lớn người dùng chỉ thực sự cần một phần nhỏ những gì phần mềm làm được; học dàn trải từ đầu là cách nhanh nhất để thấy ngợp và quay lại làm bằng giấy, bằng bảng tính cũ.
Đổi phần mềm bán hàng, phần mềm kế toán, hệ thống quản lý kho, công cụ chấm công hay một hệ thống quản lý hồ sơ là chuyện xảy ra ở mọi loại nơi làm việc, từ cửa hàng nhỏ tới cơ quan lớn. Người chịu thiệt nhất thường là người đã thạo hệ thống cũ, vì phải từ bỏ những thao tác đã thành phản xạ. Bài này viết cho người dùng, không phải cho người triển khai, và không gắn với phần mềm của hãng nào.
Vì sao người thạo việc lại thấy khó nhất
Nghe có vẻ lạ, nhưng người dùng hệ thống cũ giỏi nhất thường là người chật vật nhất trong tuần đầu đổi phần mềm. Lý do là họ đã tự động hoá hàng trăm thao tác: tay tự tìm tới phím tắt, mắt tự nhìn đúng ô cần nhìn, đầu tự biết bước tiếp theo. Khi giao diện đổi, toàn bộ phản xạ ấy không còn chỗ bám, và mỗi thao tác nhỏ lại phải nghĩ như người mới.
Tệ hơn, thói quen cũ không biến mất ngay mà liên tục chen vào. Tâm lý học gọi hiện tượng kiến thức cũ cản trở việc học thứ mới giống nó là giao thoa. Người dùng bấm theo thói quen vào chỗ mà nút cũ từng nằm, nhập theo thứ tự của màn hình cũ, rồi bực bội vì "phần mềm này rối quá". Nhiều khi phần mềm không rối hơn, chỉ là khác.
Hiểu điều này giúp bớt tự trách và bớt đổ hết lỗi cho phần mềm. Giai đoạn lóng ngóng là bình thường, thường kéo dài vài ngày tới vài tuần tuỳ mức độ thay đổi. Người xung quanh, kể cả người quản lý, cũng đang ở cùng giai đoạn đó, nên đây là lúc dễ hỏi nhất. Mục tiêu không phải tránh giai đoạn đó, mà là đi qua nó nhanh và không mắc lỗi tốn kém trong lúc đi qua.
Chọn đúng vài việc để học trước
Trước khi mở phần mềm, dành mười lăm phút làm bài tập sau trên giấy:
- Liệt kê những việc mình làm trên hệ thống cũ trong một tuần bình thường, ví dụ tạo đơn, tra tồn kho, in phiếu, sửa thông tin khách.
- Đánh dấu năm việc làm nhiều nhất, thường chiếm phần lớn thời gian dùng phần mềm.
- Đánh dấu thêm những việc tuy hiếm nhưng sai thì hậu quả lớn, như huỷ hoá đơn, điều chỉnh tồn kho, xoá dữ liệu.
- Tuần đầu chỉ học hai nhóm này. Những việc còn lại, khi nào gặp mới học.
Danh sách này cũng là danh sách câu hỏi tốt để mang tới buổi hướng dẫn của công ty. Thay vì nghe một lượt giới thiệu toàn bộ tính năng, hãy hỏi thẳng: năm việc này làm ở đâu, nhóm việc rủi ro cao thì có bước xác nhận nào, làm sai thì sửa thế nào.
Ví dụ giả định: một quản lý cửa hàng ở Vĩnh Long nhận phần mềm bán hàng mới. Thay vì cố hiểu phần báo cáo, khuyến mãi, quản lý nhân viên, chị chỉ tập bốn việc trong ba ngày đầu: tạo đơn, nhận tiền, đổi trả, kiểm tồn cuối ngày. Đến ngày thứ tư, bốn việc đó đã trôi; phần báo cáo chị học dần trong tuần sau, mỗi tối một mục.
Tập trên dữ liệu thử, không tập trên việc thật
Hỏi xem có môi trường thử không. Nhiều hệ thống có bản thử, tài khoản tập hoặc dữ liệu mẫu dùng để đào tạo. Tập ở đó thì bấm nhầm không gây hậu quả.
Nếu không có, tự tạo dữ liệu tập được phép. Hỏi người phụ trách xem có thể tạo một khách hàng tên "khách thử", một mặt hàng thử để tập rồi xoá không. Đừng tự ý tạo dữ liệu giả trong hệ thống thật khi chưa được phép.
Tập mỗi việc nhiều lần liền. Làm cùng một thao tác năm sáu lần trong một buổi giúp tay nhớ đường đi. Lần đầu có thể mất vài phút, đến lần thứ năm thường chỉ còn vài chục giây.
Tập cả những tình huống lệch. Khách đổi ý giữa chừng, nhập sai số lượng, mất kết nối mạng. Biết trước cách xử lý những lúc này giúp bình tĩnh khi gặp thật.
Không thử những thao tác không hoàn tác được trên dữ liệu thật. Xoá, huỷ, gửi đi, đồng bộ sang hệ thống khác — những việc này phải chắc chắn trước khi làm thật.
Ghi thao tác theo kiểu "bản đồ đổi chỗ"
Với người đã thạo hệ thống cũ, cách ghi hiệu quả nhất không phải chép lại hướng dẫn từ đầu, mà là ghi chỗ đổi: trước đây làm thế nào, giờ làm thế nào.
| Việc | Hệ thống cũ | Phần mềm mới | Chỗ dễ nhầm |
|---|---|---|---|
| Tạo đơn | Nhập mã hàng trước, tên khách sau | Chọn khách trước, rồi mới thêm hàng | Quen tay nhập mã hàng ngay khi mở màn hình |
| Đổi trả | Một nút riêng ở màn hình chính | Nằm trong chi tiết đơn cũ | Tìm mãi ở màn hình chính |
| Kiểm tồn cuối ngày | Tự in danh sách | Phải chọn kho và khoảng ngày | Quên chọn kho nên ra số của cả chuỗi |
| Sửa thông tin khách | Sửa thẳng | Cần người quản lý duyệt | Tưởng đã sửa xong mà chưa được duyệt |
Bảng trên là ví dụ giả định, không mô tả phần mềm cụ thể nào. Giá trị của cách ghi này là nó nhắm thẳng vào chỗ giao thoa: cột cuối cùng chính là những chỗ thói quen cũ sẽ kéo mình làm sai. Đặt bảng ở cạnh máy trong một hai tuần đầu.
Khi nhóm có nhiều người cùng đổi phần mềm, gộp bảng của mọi người lại thường ra một tài liệu hướng dẫn rất sát thực tế, hữu ích cho cả những người vào sau.
Tuần đầu dùng thật: ôn ngắn và giữ đường lui
Khi bắt đầu dùng thật, đầu mỗi ngày dành năm phút làm lại một vòng các việc chính trên dữ liệu thử, không nhìn ghi chú. Chỗ nào phải mở ghi chú ra xem, đánh dấu để ôn thêm. Đây là cách dùng nguyên lý gợi nhớ chủ động: tự làm lại từ trí nhớ giúp thao tác bám chắc hơn chỉ đọc lại hướng dẫn.
Trong những ngày đầu, chậm lại ở các bước rủi ro cao. Đọc kỹ màn hình xác nhận trước khi bấm, nhất là khi phần mềm mới đặt nút ở vị trí khác hẳn. Nếu công ty cho phép chạy song song hệ thống cũ và mới trong một thời gian, tận dụng để đối chiếu kết quả cuối ngày.
Giữ một danh sách "chưa biết làm" bên cạnh. Mỗi lần gặp một việc chưa biết, ghi lại thay vì loay hoay lâu giữa ca. Cuối ngày gom danh sách đi hỏi người phụ trách hoặc người đã thạo. Hỏi một lượt nhiều câu đỡ phiền hơn hỏi rải rác cả ngày.
Khi gặp lỗi phần mềm thật — không phải do mình bấm nhầm — ghi lại thời điểm, màn hình đang mở, thao tác vừa làm và báo theo kênh công ty quy định. Báo lỗi rõ ràng giúp bộ phận phụ trách sửa nhanh hơn, và cũng giúp mình phân biệt được lỗi của phần mềm với chỗ mình chưa quen.
Khi cả nhóm cùng học: chia nhau thạo từng mảng
Ở những nơi cả bộ phận cùng đổi phần mềm một lúc, có một cách học nhanh hơn từng người tự mày mò: mỗi người nhận thạo trước một mảng, rồi dạy lại cho nhóm. Một người lo phần tạo đơn và đổi trả, một người lo phần kho, một người lo phần báo cáo cuối ngày. Mỗi người chỉ phải đào sâu một phần nhỏ, nhưng cả nhóm có người để hỏi cho mọi phần.
Cách chia này có thêm một lợi ích về học tập: người phải dạy lại cho đồng nghiệp sẽ hiểu mảng của mình kỹ hơn hẳn. Khi chuẩn bị giải thích, họ buộc phải tự làm đi làm lại, tự trả lời những câu hỏi "nếu khách làm thế này thì sao", và nhận ra chỗ mình còn mơ hồ.
Để cách này chạy, nên thống nhất một buổi ngắn mỗi ngày trong tuần đầu, mười lăm phút đầu ca hoặc cuối ca, để từng người chia sẻ một mẹo hay một lỗi vừa gặp ở mảng mình phụ trách. Những gì chia sẻ được ghi vào một tài liệu chung, dần dần thành sổ hướng dẫn riêng của nhóm, sát với cách nhóm thật sự làm việc hơn bất kỳ tài liệu chung nào.
Người thạo một mảng không có nghĩa là người duy nhất được làm mảng đó. Sau hai ba tuần, mỗi người vẫn cần tự làm được mọi việc chính, để khi người phụ trách mảng nghỉ phép thì công việc không bị tắc.
Những điều nên tránh trong giai đoạn chuyển đổi
Một số phản ứng tự nhiên khi đổi phần mềm lại làm việc học chậm đi hoặc gây rủi ro:
- Lén làm tiếp trên hệ thống cũ hay bảng tính riêng. Làm vậy thì không bao giờ quen phần mềm mới, và dữ liệu bị tách làm hai chỗ, đến lúc đối chiếu rất khó.
- Tự tìm cách lách khi thấy một bước rườm rà. Bước đó có thể tồn tại vì lý do kiểm soát. Hỏi trước khi bỏ qua.
- Ghi mật khẩu lên giấy dán cạnh máy để khỏi quên. Đổi phần mềm thường đi kèm tài khoản mới; quản lý mật khẩu theo quy định bảo mật của công ty.
- Học qua video, bài hướng dẫn trên mạng mà không đối chiếu. Phiên bản và cách cấu hình ở công ty có thể khác. Ưu tiên tài liệu và người hướng dẫn nội bộ.
- Ngại hỏi vì sợ bị coi là chậm. Trong giai đoạn chuyển đổi, ai cũng đang học. Câu hỏi của mình rất có thể cũng là câu hỏi của người khác.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn tuổi, ít dùng máy tính thì làm quen phần mềm mới thế nào?
Cách làm vẫn vậy nhưng cần chậm hơn và tập nhiều lần hơn: chọn ít việc hơn để học trước, ghi từng bước bằng chữ to, nhờ một người kiên nhẫn ngồi cạnh trong vài buổi đầu. Không nên so tốc độ với đồng nghiệp trẻ; quan trọng là làm đúng, tốc độ sẽ tới sau.
Bao lâu thì quen được một phần mềm mới?
Tuỳ mức khác biệt so với hệ thống cũ và số việc phải làm trên đó. Với những việc chính, nhiều người thấy bớt lóng ngóng rõ rệt sau một hai tuần dùng hằng ngày. Những tính năng ít dùng có thể mất lâu hơn, và không cần vội.
Có nên xin công ty cho học trước khi chuyển hẳn không?
Nên đề xuất, nhất là với những bộ phận dùng phần mềm nhiều. Vài buổi tập trên dữ liệu thử trước ngày chuyển giúp giảm lỗi và căng thẳng tuần đầu. Nếu công ty không bố trí được, vẫn có thể tự xin tài khoản thử để tập ngoài giờ cao điểm.
Phần mềm mới thật sự khó dùng hơn cũ thì nên làm gì?
Ghi lại cụ thể việc nào mất nhiều bước hơn, mất thêm bao lâu, gây lỗi gì, rồi góp ý qua kênh chính thức. Góp ý có số liệu từ người dùng hằng ngày là thông tin quý cho người triển khai. Trong lúc chờ điều chỉnh, vẫn làm đúng quy trình mới.
Có nên tự tìm hiểu các tính năng nâng cao không?
Có, nhưng sau khi những việc chính đã trôi tay. Khi đó mỗi tuần thử một tính năng mới liên quan tới việc mình làm, trên dữ liệu thử. Tìm hiểu tính năng nâng cao quá sớm dễ làm rối những thao tác cơ bản đang còn mới.