Cách nhanh nhất để thuộc ngôn ngữ của một nghề mới là ghi từ kèm câu nói thật mình nghe được, nhóm chúng theo việc chứ không theo bảng chữ cái, và dùng mỗi từ mới trong lời nói hoặc tin nhắn của chính mình trong vòng vài ngày. Học thuộc định nghĩa từ một danh sách thường không giữ được lâu, vì đó là loại ghi nhớ không có ngữ cảnh.
Ở chỗ làm mới, người ta hiếm khi bị bối rối vì không biết làm, mà vì không hiểu người khác đang nói gì: "chốt PO chưa", "hàng này dính QC", "đẩy lên duyệt cấp hai", "khách này để bên CS lo". Mỗi ngành, thậm chí mỗi công ty, có một lớp ngôn ngữ riêng. Bài này dành cho người vừa chuyển việc, vừa chuyển phòng ban hay vừa nhận một mảng mới, và muốn bắt kịp lớp ngôn ngữ đó trong vài tuần thay vì vài tháng.
Ba lớp ngôn ngữ cần phân biệt
Không phải từ lạ nào cũng giống nhau. Phân biệt ba lớp giúp biết phải tra ở đâu và hỏi ai:
| Lớp | Ví dụ kiểu | Tra ở đâu | Rủi ro nếu hiểu sai |
|---|---|---|---|
| Thuật ngữ chuyên ngành | Những từ có định nghĩa chuẩn trong ngành, có trong giáo trình, tiêu chuẩn, văn bản luật | Tài liệu chuẩn của ngành, quy định, giáo trình | Hiểu sai nghĩa kỹ thuật, làm sai việc |
| Chữ viết tắt | Tên bộ phận, tên quy trình, tên biểu mẫu viết tắt bằng hai ba chữ cái | Sơ đồ tổ chức, quy trình nội bộ, hỏi trực tiếp | Gửi nhầm người, điền nhầm biểu mẫu |
| Cách nói nội bộ | Biệt danh dự án, cách gọi khách hàng, cách gọi tắt một tình huống quen | Chỉ có thể hỏi người trong nhóm | Hiểu lầm ý, lỡ lời với khách |
Lớp thứ ba khó nhất vì không có ở đâu ngoài đầu đồng nghiệp. Một chữ viết tắt có thể mang nghĩa khác nhau ở hai công ty cùng ngành, và một cách nói quen thuộc trong nhóm có thể nghe kỳ quặc, thậm chí thiếu lịch sự nếu dùng với khách. Vì vậy, ngoài nghĩa, cần ghi cả được dùng với ai.
Ghi từ kèm câu nói thật, không ghi định nghĩa trơ
Chép nguyên câu mình nghe. Thay vì ghi "QC: kiểm soát chất lượng", ghi "Lô này QC trả về vì sai màu — chị trưởng ca nói sáng thứ Ba". Câu nói thật cho biết từ đó được dùng trong tình huống nào, với giọng nào, đi kèm những từ nào.
Thêm nghĩa sau, bằng lời của mình. Khi đã hiểu, viết một dòng giải thích như đang giải thích cho người nhà. Nếu không viết được bằng lời của mình, nghĩa là chưa hiểu, chỉ đang nhớ một chuỗi chữ.
Ghi người dùng và nơi dùng. Từ này nghe ở phòng nào, ai hay nói, có nói với khách không. Chi tiết này giúp tránh dùng nhầm chỗ.
Đánh dấu từ chưa chắc. Một dấu hỏi nhỏ cạnh từ nào mới đoán nghĩa. Từ có dấu hỏi là danh sách cần hỏi lại vào lúc thích hợp.
Ghi ngay, đừng để cuối ngày. Một từ nghe thoáng qua lúc mười giờ sáng thường đã mất hút khi ngồi tổng kết lúc năm giờ chiều. Chỉ cần ghi đúng từ ấy vào điện thoại, câu nói đầy đủ có thể bổ sung sau khi rảnh.
Ví dụ một trang sổ từ
Ví dụ giả định: một nhân viên mới ở bộ phận kho vận của một công ty phân phối tại Bình Dương cũ, nay thuộc TP Hồ Chí Minh. Sau ba ngày, trang "nhận hàng" trong sổ của anh trông như sau:
| Từ nghe được | Câu nói thật | Nghĩa bằng lời mình | Dùng với ai |
|---|---|---|---|
| Phiếu nhập | "Chưa có phiếu nhập thì đừng xếp lên kệ" | Giấy xác nhận hàng đã vào kho, có chữ ký hai bên | Nội bộ, kế toán |
| Hàng lệch | "Lô sáng nay lệch hai thùng, báo anh tổ trưởng" | Số đếm thật khác số trên giấy giao | Nội bộ; với nhà cung cấp nói rõ "giao thiếu" hay "giao dư" |
| Treo hàng (?) | "Lô này treo lại, chờ QC" | Đoán: tạm giữ, chưa nhập chính thức — cần hỏi lại | Chưa rõ |
| Cắt hàng | "Hết chỗ rồi, cắt bớt sang kho hai" | Chia một lô ra hai nơi chứa | Chỉ trong tổ kho |
Trang này chỉ có bốn dòng nhưng mỗi dòng đều gắn với một tình huống thật, có người nói và có nơi dùng. Dòng có dấu hỏi sẽ được mang đi hỏi vào cuối ngày. Sau một tuần, anh có thể đọc lại cả trang như đọc lại một ngày làm việc, chứ không phải đọc một bảng định nghĩa khô.
Nhóm theo việc, không theo bảng chữ cái
Sổ từ xếp theo thứ tự A, B, C tiện để tra nhưng kém để nhớ. Bộ não ghi nhớ tốt hơn khi các thông tin được nối với nhau thành cụm có nghĩa. Thay vì một danh sách dài, hãy nhóm từ theo việc: những từ dùng khi nhận đơn hàng, những từ dùng khi xử lý khiếu nại, những từ dùng trong buổi họp đầu tuần, những từ về hồ sơ kế toán.
Trong mỗi nhóm, sắp từ theo thứ tự xuất hiện của công việc. Ví dụ giả định ở một công ty thương mại: báo giá, đặt hàng, xác nhận đơn, xuất kho, giao hàng, xuất hoá đơn, đối chiếu công nợ. Khi từ được gắn vào một chuỗi việc, nhớ một từ sẽ kéo theo những từ đứng cạnh.
Cách nhóm này còn giúp nhận ra khoảng trống. Nếu nhóm "xử lý khiếu nại" chỉ có hai từ trong khi đó là việc chiếm nửa thời gian của mình, rõ ràng mình còn nhiều thứ chưa biết tên gọi. Một chỗ trống trong sổ từ thường tương ứng với một chỗ trống trong hiểu biết về công việc.
Sau vài tuần, có thể vẽ lại mỗi nhóm thành một sơ đồ nhỏ bằng tay: các từ là các ô, mũi tên nối theo thứ tự việc. Tự vẽ lại từ trí nhớ là một bài ôn rất hiệu quả.
Lịch dùng từ mới trong hai tuần đầu
Nhớ một từ khác với dùng được nó. Một từ chỉ thực sự thuộc khi tự mình nói ra đúng chỗ. Lịch gợi ý cho mỗi lô từ mới:
- Ngày đầu: ghi từ kèm câu nói thật, đánh dấu chưa chắc nếu cần.
- Cuối ngày: che phần nghĩa, nhìn từ và tự nói nghĩa. Che từ, nhìn nghĩa và tự nói từ. Làm cả hai chiều vì nghe hiểu và nói ra là hai việc khác nhau.
- Hai ba ngày sau: dùng từ đó ít nhất một lần trong tin nhắn công việc hoặc lời nói với đồng nghiệp. Để ý xem người nghe có phản ứng lạ không.
- Cuối tuần: ôn cả nhóm bằng cách vẽ lại sơ đồ việc hoặc kể lại một ngày làm việc chỉ dùng từ trong nhóm.
- Tuần thứ hai: ôn lại lô cũ trong khi học lô mới. Từ nào đã dùng trôi chảy thì bỏ khỏi danh sách ôn; từ nào vẫn vấp thì giữ lại.
Khoảng cách giữa các lần ôn giãn dần ra là nguyên lý ôn tập ngắt quãng, được nhiều nghiên cứu về trí nhớ ủng hộ. Không cần tính ngày chính xác; điều quan trọng là ôn lại trước khi quên hẳn và giãn dần khi đã chắc.
Hỏi lại thế nào cho đỡ ngại
Nhiều người mới chịu đoán nghĩa thay vì hỏi vì sợ bị đánh giá là chậm. Thực ra hỏi về ngôn ngữ nội bộ là loại câu hỏi dễ được đón nhận nhất, vì nó không làm lộ ra thiếu sót về năng lực mà chỉ cho thấy mình là người mới, điều ai cũng biết.
Có vài cách hỏi giúp đỡ phiền người khác. Gom câu hỏi lại thay vì hỏi rải rác từng từ suốt ngày: năm phút cuối ngày hỏi một lượt năm từ có dấu hỏi. Hỏi kèm điều mình đoán: "Em hiểu chữ này là bước duyệt của phòng kế toán, có đúng không?" — người được hỏi chỉ cần xác nhận hoặc sửa. Hỏi người phù hợp: chữ viết tắt hành chính hỏi bộ phận hành chính, cách nói trong nhóm thì hỏi người cùng nhóm.
Một mẹo nữa là hỏi người mới vào trước mình vài tháng. Họ vẫn còn nhớ cảm giác bối rối, thường giải thích kỹ hơn người đã làm lâu năm — những người này hay quên rằng có từ nào đó từng xa lạ, hiện tượng đôi khi được gọi là "lời nguyền của kiến thức".
Khi được giải thích, ghi ngay vào sổ, kèm tên người đã giải thích. Lần sau có thắc mắc liên quan, biết ngay nên quay lại hỏi ai.
Những cái bẫy hay gặp với ngôn ngữ nghề
Một số lỗi xuất hiện ở hầu hết người mới, bất kể ngành nào:
- Nhầm từ phổ thông mang nghĩa chuyên ngành. Những từ như "hoàn thành", "xác nhận", "đóng" trong một quy trình có thể có nghĩa hẹp hơn nhiều so với đời thường. Hỏi xem trong công ty, từ đó tương ứng với bước nào, ai làm.
- Dùng tiếng lóng nội bộ với khách. Cách gọi tắt trong nhóm có thể khó hiểu hoặc thiếu trang trọng với người ngoài. Với khách, dùng tên đầy đủ.
- Tin bảng thuật ngữ cũ. Tài liệu nội bộ có thể đã lỗi thời; quy trình đổi mà từ ngữ vẫn giữ, hoặc ngược lại. Đối chiếu với cách người ta đang nói thật.
- Học quá nhiều từ một lúc. Mỗi ngày năm đến mười từ mới gắn với việc thật bền hơn năm mươi từ chép từ một danh sách.
- Ngại dùng từ mới vì sợ sai. Dùng sai một lần và được sửa thường nhớ lâu hơn mười lần chỉ đọc.
Giữ sổ từ thành tài sản dùng lâu
Sổ từ của tháng đầu là thứ đáng giữ lại. Sau vài tháng, nó trở thành một bảng tra mini cho đúng công ty mình, thứ mà tài liệu chính thức hiếm khi có. Khi có người mới vào nhóm, một bản đã làm gọn từ sổ này là món quà rất thiết thực; chỉ cần bỏ đi những ghi chú cá nhân và kiểm lại với trưởng nhóm trước khi chia sẻ.
Nếu chuyển sang nghề hay công ty khác, cách làm vẫn giữ nguyên, nhưng cần cẩn thận với những từ trùng tên mà khác nghĩa giữa hai nơi. Đánh dấu riêng những từ này trong sổ mới để không vô tình mang nghĩa cũ sang.
Về bảo mật, sổ từ có thể chứa tên dự án, tên khách hàng hay thông tin nội bộ. Giữ ở chỗ riêng, không đăng lên mạng xã hội hay nhóm chat ngoài công ty, và khi nghỉ việc thì xoá phần có thông tin của công ty cũ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên học thuộc danh sách thuật ngữ ngành trước khi vào làm không?
Đọc lướt để làm quen thì có ích, nhưng học thuộc lòng một danh sách trước khi có ngữ cảnh thường mau quên. Tốt hơn là đọc để nhận ra từ khi nghe thấy, rồi học kỹ khi từ đó xuất hiện trong việc thật.
Từ tiếng Anh xen lẫn trong công việc thì ghi thế nào?
Ghi nguyên cách người ta nói, kể cả khi là từ tiếng Anh, kèm nghĩa tiếng Việt bằng lời mình. Nhiều ngành dùng từ tiếng Anh làm thuật ngữ chính, dịch sang tiếng Việt có khi lại gây khó hiểu cho đồng nghiệp. Nếu không chắc cách viết, hỏi người dùng từ đó.
Bao lâu thì một người mới thường nghe hiểu được đồng nghiệp?
Tuỳ ngành và mức độ khác biệt với nghề cũ, không có con số chung. Với cách ghi và dùng từ đều đặn, nhiều người thấy bớt bối rối rõ rệt sau vài tuần. Những ngành có nhiều quy định kỹ thuật thường cần lâu hơn.
Có nên nhờ đồng nghiệp làm hộ một bảng từ không?
Có thể hỏi xem nhóm đã có sẵn bảng nào chưa, nhưng đừng đòi người khác soạn riêng cho mình vì họ cũng bận. Tự làm bảng từ còn có lợi là việc ghi chép chính là một phần của việc học.
Làm sao nhớ những chữ viết tắt gần giống nhau?
Đặt chúng cạnh nhau trong sổ và ghi rõ điểm khác biệt, ví dụ hai biểu mẫu khác nhau ở bộ phận nhận hay ở thời điểm dùng. Việc so sánh trực tiếp giúp phân biệt tốt hơn học từng từ riêng lẻ.