TiepThu.comTiếp Thu
Học để hiểu sâu

Áp dụng kiến thức vào tình huống mới: luyện cho điều đã học dùng được ở chỗ lạ

Học xong mà gặp tình huống khác là bí vì kiến thức còn dính vào ví dụ cũ. Cách rút nguyên lý ra khỏi ví dụ, luyện chuyển giao gần và xa, tránh bẫy bề mặt.

Busy home kitchen in An Giang during a family celebration, a Vietnamese woman directing two helpers around a single gas stove with several pots, seen from the doorway, steam, warm light

Học xong mà gặp tình huống khác đi một chút là bí, thường là vì kiến thức vẫn còn dính chặt vào ví dụ lúc học, chưa được rút ra thành nguyên lý. Muốn áp dụng được ở chỗ lạ, bạn cần luyện có chủ đích việc tách nguyên lý khỏi bề ngoài của ví dụ và thử nguyên lý đó trong nhiều bối cảnh khác nhau.

Khả năng mang điều đã học sang tình huống mới được các nhà nghiên cứu giáo dục gọi là chuyển giao, và đây là một trong những vấn đề khó nhất của việc học: nó hiếm khi tự xảy ra. Bài này giải thích vì sao, phân biệt chuyển giao gần với chuyển giao xa, và đưa ra các bước luyện cụ thể, kèm một ví dụ về nguyên lý nút cổ chai đi từ căn bếp ngày giỗ sang bàn làm việc ở văn phòng.

Vì sao học xong mà gặp tình huống khác là bí

Khi học một điều mới, bộ não ghi lại cả kiến thức lẫn bối cảnh đi kèm: ví dụ trong sách, con số trong bài tập, cách người giảng diễn đạt. Lần sau, những dấu hiệu bề ngoài đó là thứ kích hoạt trí nhớ. Nếu tình huống mới trông giống ví dụ cũ, kiến thức bật ra. Nếu trông khác, dù bản chất y hệt, kiến thức nằm im, và bạn không nghĩ ra mình đã từng học cách xử lý.

Nhiều nghiên cứu về chuyển giao trong học tập ghi nhận hiện tượng này: người học giải được bài tập giống hệt ví dụ nhưng thường không nhận ra cùng một nguyên lý khi nó xuất hiện trong một câu chuyện hay một lĩnh vực khác, trừ khi được gợi ý. Khi có người nhắc “bài này giống bài hôm trước”, nhiều người giải được ngay. Vấn đề không phải là thiếu kiến thức mà là không nhận ra lúc cần dùng.

Với người lớn tự học, điều này có hệ quả rõ: học một khoá về quản lý thời gian, về giao tiếp, về tài chính cá nhân rất hăng hái, rồi vài tuần sau mọi thứ vẫn như cũ. Không phải vì khoá học vô dụng, mà vì kiến thức chưa được luyện để nhận ra trong đời sống thật, nơi không có tiêu đề chương nào báo trước đây là lúc dùng điều đã học.

Chuyển giao gần và chuyển giao xa

Không phải mọi tình huống mới đều xa như nhau. Phân biệt hai mức giúp bạn luyện từ dễ đến khó.

Tiêu chíChuyển giao gầnChuyển giao xa
Tình huống mớiCùng lĩnh vực, bề ngoài hơi khácLĩnh vực khác hẳn, bề ngoài không giống
Ví dụHọc tính lãi tiết kiệm, áp dụng tính lãi một khoản vayHọc cách bếp xử lý ngày đông khách, áp dụng vào xử lý hồ sơ dồn ở văn phòng
Độ khóTương đối dễ nếu đã hiểuKhó, hiếm khi tự xảy ra
Điều cần cóHiểu cơ chế, không chỉ thuộc cách làmRút ra được nguyên lý trừu tượng, đã thấy nó trong vài bối cảnh khác nhau
Cách luyệnĐổi điều kiện, đổi con số, đổi đối tượngSo sánh các ví dụ khác lĩnh vực, gọi tên nguyên lý chung

Phần lớn lời hứa “học một biết mười” thật ra là chuyển giao xa, và nó không đến chỉ nhờ học kỹ một ví dụ. Nó đến khi bạn đã thấy cùng một nguyên lý ở nhiều hình dạng và chủ động gọi tên nó. Vì vậy cần thận trọng với những khoá học hứa rằng học một kỹ năng sẽ tự động giỏi lên ở mọi việc khác.

Rút nguyên lý ra khỏi ví dụ

Một nguyên lý chỉ thật sự tách khỏi ví dụ khi bạn đã thấy nó ở ít nhất hai bối cảnh khác nhau về bề ngoài. Nghiên cứu về học bằng so sánh gợi ý rằng đặt hai ví dụ khác hẳn bề ngoài nhưng chung cấu trúc cạnh nhau, rồi tự hỏi chúng giống nhau ở đâu, giúp người học rút ra nguyên lý tốt hơn là học từng ví dụ riêng lẻ, dù kỹ đến đâu.

Lấy nguyên lý phản hồi chậm làm ví dụ. Người tắm vặn vòi nước nóng, chưa thấy ấm liền vặn thêm, lát sau nước bỏng; người nhập hàng thấy bán chậm liền giảm đặt, đến khi hàng cũ hết thì thiếu hàng, vội đặt dồn, rồi lại thừa. Hai chuyện không có gì giống nhau bề ngoài: một ở phòng tắm, một ở kho hàng. Nhưng đặt cạnh nhau, cấu trúc chung hiện ra: khi kết quả của hành động đến chậm, người ta hay điều chỉnh quá tay. Từ đây bạn nhận ra nguyên lý này ở việc tưới cây, việc chỉnh nhiệt máy lạnh, việc tăng giảm nhân sự.

Bước then chốt là gọi tên nguyên lý bằng một câu ngắn của chính bạn. Một nguyên lý có tên dễ được nhớ lại hơn, và khi gặp tình huống mới, bạn có một câu để tự hỏi: chuyện này có phải là phản hồi chậm không. Không có cái tên, nguyên lý vẫn dính trong hai câu chuyện cụ thể.

Các bước luyện chuyển giao

Áp dụng cho bất kỳ điều gì bạn vừa học mà muốn dùng được ngoài khung bài học.

  1. Viết nguyên lý ra thành một câu ngắn, không dùng từ ngữ riêng của ví dụ trong sách.
  2. Tìm hai ví dụ khác của nguyên lý đó, càng xa lĩnh vực gốc càng tốt: một trong công việc, một trong đời sống gia đình.
  3. Đặt các ví dụ cạnh nhau, liệt kê phần chung về cấu trúc và phần khác về bề ngoài.
  4. Tìm một tình huống trông giống nhưng nguyên lý không áp dụng, và ghi rõ vì sao.
  5. Trong tuần tới, mỗi ngày tìm một chỗ nguyên lý có thể đang vận hành quanh bạn và ghi một dòng ngắn.
  6. Sau một hai tuần, đọc lại những dòng ghi và đánh dấu chỗ nào bạn đã thật sự hành động khác đi nhờ nguyên lý.

Bước năm là bước biến kiến thức thành thói quen nhìn. Lúc đầu bạn phải cố tìm; dần dần nguyên lý sẽ tự bật ra khi gặp tình huống phù hợp, giống như người đã học về phản hồi chậm bắt đầu tự thấy nó ở khắp nơi.

Những dấu hiệu bề mặt hay đánh lừa

Cùng tên gọi nhưng khác bản chất. Hai tình huống dùng cùng từ “chi phí” nhưng một cái là chi phí cơ hội, một cái là chi phí kế toán. Nghe giống mà nguyên lý áp dụng khác hẳn.

Cùng lĩnh vực nhưng khác cấu trúc. Hai bài toán đều về tiền lãi nhưng một bài là lãi đơn, một bài là lãi kép. Dựa vào lĩnh vực để chọn cách giải là bẫy phổ biến.

Khác lĩnh vực nên tưởng không liên quan. Đây là chiều ngược lại và khó phát hiện hơn: nguyên lý ở bếp áp dụng được ở văn phòng nhưng không ai nghĩ tới, vì một bên là nồi niêu, một bên là giấy tờ.

Con số giống nhau tạo cảm giác giống nhau. Hai tình huống cùng có con số mười phần trăm không có nghĩa là cùng bản chất. Hãy nhìn quan hệ giữa các con số, không nhìn bản thân con số.

Ví dụ quá quen làm mờ nguyên lý. Ví dụ trong sách được nhắc nhiều đến mức bạn nhớ ví dụ hơn nhớ nguyên lý. Thay bằng ví dụ của riêng mình giúp tách nguyên lý ra.

Ví dụ giả định: nút cổ chai từ căn bếp ngày giỗ đến văn phòng

Ví dụ giả định: chị Hồng ở An Giang mỗi năm lo mâm cỗ ngày giỗ cho cả họ. Nhiều năm chị thấy dù có bốn người phụ, món vẫn ra chậm. Một năm chị để ý: cả nhà chỉ có một bếp gas hai lò, mọi món xào, chiên, hầm đều phải qua đó. Thêm người phụ thái rau, nhặt hành chẳng giúp món ra nhanh hơn, vì phần chậm nhất là cái bếp. Chị chuyển món hầm sang nồi điện nấu từ tối hôm trước, giữ bếp gas cho món xào, và năm đó mâm cỗ lên đúng giờ.

Chị gọi tên điều mình vừa nhận ra bằng một câu: tốc độ cả việc phụ thuộc chỗ chậm nhất, thêm người ở chỗ khác không giúp gì. Vài tháng sau, ở văn phòng nơi chị làm hành chính, hồ sơ đề nghị thanh toán dồn ứ. Sếp định tuyển thêm người nhập liệu. Chị nhớ đến cái bếp và lần theo đường đi của một bộ hồ sơ: nhập liệu chỉ mất vài phút, nhưng hồ sơ chờ chữ ký duyệt cả tuần vì chỉ một người có quyền ký và người đó thường đi công tác.

Chị đề xuất cho phép ký duyệt theo ngưỡng giá trị, khoản nhỏ do trưởng phòng ký thay. Hồ sơ hết dồn mà không cần tuyển thêm ai. Câu chuyện cho thấy chuyển giao xa không đến từ việc học kỹ một ví dụ, mà từ việc rút ra nguyên lý và gọi tên nó, để khi gặp một tình huống bề ngoài khác hẳn vẫn có một câu hỏi sẵn trong đầu: chỗ nào đang là cái bếp hai lò.

Xây kho tình huống của riêng mình

Người làm nghề lâu năm thường xử lý tình huống lạ nhanh không phải vì họ biết nhiều quy tắc hơn, mà vì họ có một kho tình huống đã gặp, mỗi tình huống gắn với một bài học. Gặp chuyện mới, họ lục trong kho xem có chuyện nào cùng cấu trúc. Người tự học có thể xây kho này một cách có chủ đích thay vì chờ nhiều năm.

Cách đơn giản là giữ một cuốn sổ ghi những tình huống đáng nhớ trong công việc và đời sống: chuyện gì xảy ra, bạn đã làm gì, kết quả ra sao, và nguyên lý nào đứng sau. Dòng nguyên lý là dòng quan trọng nhất, vì nó biến câu chuyện thành thứ dùng được ở chỗ khác. Không cần ghi mỗi ngày; một hai tình huống mỗi tuần là đủ.

Thỉnh thoảng đọc lại sổ và nhóm những tình huống có cùng nguyên lý. Bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy những chuyện tưởng không liên quan, như một lần cãi nhau với nhà cung cấp và một lần dạy con làm bài, lại cùng một cấu trúc. Mỗi lần phát hiện như vậy là một lần luyện chuyển giao xa, và kho tình huống càng dày thì những lần nhận ra càng đến tự nhiên hơn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao học rất kỹ mà vẫn không áp dụng được?

Thường vì kiến thức được học gắn với một bối cảnh cố định: một ví dụ, một kiểu bài, một giọng giảng. Học kỹ trong một bối cảnh chưa đủ; cần thấy nguyên lý ở nhiều bối cảnh khác nhau và chủ động gọi tên nó, thì mới nhận ra được khi gặp tình huống lạ.

Chuyển giao xa có luyện được không?

Luyện được một phần, nhưng khó hơn nhiều người tưởng và không tự đến. Cách có cơ sở nhất là so sánh nhiều ví dụ khác lĩnh vực có chung cấu trúc, gọi tên nguyên lý và tập tìm nó trong đời sống hằng ngày. Nên thận trọng với lời hứa học một kỹ năng là giỏi mọi thứ.

Học xen kẽ nhiều dạng bài có giúp áp dụng tốt hơn không?

Nhiều nghiên cứu cho thấy trộn các dạng bài trong một buổi luyện giúp người học phân biệt khi nào dùng cách nào, tức là một dạng chuyển giao gần. Lúc luyện sẽ thấy khó hơn học từng dạng riêng, nhưng thường bền hơn. Với người lớn, có thể trộn tình huống công việc thay cho dạng bài.

Làm sao biết mình đã rút được nguyên lý chưa?

Thử phát biểu nguyên lý trong một câu không dùng từ ngữ của ví dụ gốc, rồi tự nghĩ ra một ví dụ ở lĩnh vực khác hẳn. Nếu làm được cả hai, nguyên lý đã tách khỏi ví dụ. Nếu câu phát biểu vẫn dính chặt vào ví dụ cũ, cần thêm ví dụ để so sánh.

Có nên đọc nhiều lĩnh vực để dễ chuyển giao hơn không?

Đọc rộng cho bạn thêm nhiều bối cảnh để so sánh, nên có ích. Nhưng đọc rộng mà không so sánh, không gọi tên điểm chung thì các lĩnh vực vẫn nằm riêng từng ngăn. Điều làm nên chuyển giao là thói quen hỏi chuyện này giống chuyện nào mình đã biết.

Áp dụng sai nguyên lý vào tình huống không hợp thì sao?

Đó là rủi ro có thật của chuyển giao. Nguyên lý nào cũng có điều kiện áp dụng. Vì vậy bước tìm tình huống trông giống mà không áp dụng được rất quan trọng. Với những quyết định có hệ quả lớn về tiền bạc, sức khoẻ, an toàn, nên hỏi thêm người có chuyên môn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138