Đi bộ nhanh hoặc vận động nhẹ mười đến hai mươi phút trước buổi học thường giúp nhiều người thấy tỉnh táo và vào bài dễ hơn, nhất là sau một ngày ngồi văn phòng; nhưng đó là trợ lực vừa phải, không phải cách làm trí nhớ tăng vọt. Nhiều nghiên cứu cho thấy một buổi vận động vừa sức có thể cải thiện sự chú ý trong một khoảng ngắn sau đó, còn vận động đều đặn lâu dài gắn với sức khoẻ chung, trong đó có sức khoẻ của bộ não.
Bài này nói rõ điều bằng chứng ủng hộ và chỗ hay bị thổi phồng, gợi ý ba kiểu vận động hợp với người đi làm muốn học buổi tối, cách lồng vận động vào chính buổi học, và những ai cần hỏi bác sĩ trước khi tăng mức vận động. Bài không phải chương trình tập luyện và không thay lời khuyên y tế.
Bằng chứng nói gì, và chỗ nào hay bị nói quá
Có hai câu hỏi khác nhau thường bị gộp làm một. Câu thứ nhất: một buổi vận động ngắn có giúp buổi học ngay sau đó tốt hơn không? Câu thứ hai: người vận động đều trong nhiều tháng, nhiều năm có học và nhớ tốt hơn không? Hai câu này có bằng chứng ở mức khác nhau, và lời khuyên cũng khác nhau.
Với câu thứ nhất, nhiều thí nghiệm ghi nhận rằng sau một buổi vận động vừa sức, người tham gia thường làm tốt hơn một chút ở các bài kiểm tra chú ý, phản xạ, và đôi khi cả ghi nhớ. Mức cải thiện thường nhỏ đến vừa, thay đổi theo người, theo cường độ, theo loại bài kiểm tra. Nói ngắn gọn: có ích, đáng làm, nhưng đừng kỳ vọng như uống một liều thuốc.
Với câu thứ hai, các nghiên cứu theo dõi dài hạn thường thấy người hoạt động thể chất đều đặn có sức khoẻ tim mạch, giấc ngủ và tâm trạng tốt hơn, và đây đều là những nền móng gián tiếp cho việc học. Nhưng từ chỗ thấy hai thứ đi cùng nhau tới chỗ khẳng định thứ này gây ra thứ kia là một bước dài. Những câu như “tập thể dục làm não to ra, thông minh hơn” thường đã bị rút gọn quá mức từ kết quả nghiên cứu.
Còn một điều ít được nói: vận động quá sức ngay trước khi học có thể phản tác dụng. Sau một buổi tập rất nặng, nhiều người mệt rã, buồn ngủ, khó ngồi yên với trang sách. Thứ giúp việc học là vận động vừa phải, không phải vận động kiệt sức.
Ba kiểu vận động ngắn hợp với người đi làm
Người đi làm thường chỉ có khoảng mười lăm, hai mươi phút giữa lúc về nhà và lúc ngồi vào học. Bảng dưới gợi ý ba kiểu dễ làm, không cần dụng cụ hay phòng tập.
| Kiểu | Cách làm | Hợp khi | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đi bộ nhanh | 10–20 phút, nhịp đủ để thở nhanh hơn bình thường nhưng vẫn nói được câu ngắn | Ngồi văn phòng cả ngày, đầu óc nặng, muốn đổi không khí | Chọn đường an toàn, có vỉa hè; trời nắng gắt thì đi sáng sớm hoặc tối mát |
| Giãn cơ và cử động khớp | 5–10 phút xoay vai, cổ, hông, cổ tay; vươn người; vài động tác giãn lưng nhẹ | Mỏi lưng, mỏi vai sau giờ làm, nhà chật không đi ra ngoài được | Giãn tới mức căng nhẹ, không giật, không cố tới mức đau |
| Vận động nhịp nhàng tại chỗ | 5–10 phút leo vài tầng cầu thang, nhảy dây nhẹ, động tác thể dục đơn giản | Cần tỉnh nhanh, thời gian ít | Người có bệnh tim mạch, khớp gối yếu nên hỏi bác sĩ trước khi chọn kiểu này |
Không cần chọn kiểu nào là tốt nhất. Kiểu nào bạn làm được đều đặn và thấy dễ chịu thì đó là kiểu hợp. Nhiều người kết hợp: đi bộ từ bến xe về nhà thay vì đi xe ôm, rồi giãn cơ năm phút trước khi mở tài liệu.
Mức nào là vừa cho mục đích học
Vừa đủ để thấy người ấm lên. Dấu hiệu dễ nhận: thở nhanh hơn một chút, người ấm, có thể hơi rịn mồ hôi, nhưng vẫn nói chuyện được. Đó là vùng thường được gọi là cường độ vừa phải. Bạn không cần đồng hồ đo nhịp tim để nhận ra mức này.
Ngắn mà đều hơn dài mà thất thường. Mười lăm phút đi bộ mỗi tối có ích cho thói quen học hơn một buổi chạy dài mỗi tuần rồi thôi. Vận động trước khi học cũng là một nghi thức báo cho bản thân rằng sắp tới giờ học, và nghi thức chỉ có tác dụng khi lặp lại.
Chừa thời gian hồi lại. Sau khi vận động, nghỉ năm phút, uống nước, rửa mặt rồi mới ngồi vào học. Ngồi xuống khi tim còn đập nhanh, mồ hôi còn ướt áo thì khó tập trung ngay.
Tập nặng thì để xa giờ học. Nếu bạn vốn có lịch tập nặng như chạy dài, đá bóng, tập tạ, nên xếp buổi học vào ngày khác hoặc cách buổi tập vài tiếng. Buổi tối đá bóng về mà còn định học khái niệm khó thường không thành.
Đừng tập sát giờ ngủ nếu nó làm bạn khó ngủ. Một số người vận động mạnh buổi tối muộn thấy khó vào giấc. Nếu bạn thuộc nhóm này, đưa vận động lên sớm hơn, vì mất ngủ sẽ lấy lại mọi lợi ích vận động mang tới.
Lồng vận động vào chính buổi học
Ngoài vận động trước khi học, bạn có thể đưa cử động vào trong buổi học. Cách đơn giản nhất là đứng dậy đi lại vài phút giữa hai phần của buổi học dài. Cơ thể được đổi tư thế, mắt được nhìn xa, và nhiều người thấy quay lại bàn thì vào bài dễ hơn ngồi liền một mạch.
Cách thứ hai là ôn bài khi đi bộ. Phần ôn bằng cách tự nhớ lại, tự nói lại rất hợp với lúc đi bộ: bạn đi chậm quanh khu nhà hay trong công viên, tự kể lại những gì vừa học, tự đặt câu hỏi và trả lời. Không cần nhìn tài liệu, nên an toàn hơn đọc điện thoại khi đi. Người học ngoại ngữ có thể tự nói thành tiếng những câu vừa học; người học nghề có thể nhẩm lại trình tự các bước của một quy trình.
Cách thứ ba dành cho người học kỹ năng: xen giữa các lượt tập kỹ thuật tay là vài phút thả lỏng cổ tay, vai, lưng. Người tập đàn, vẽ, may, sửa chữa thường ngồi một tư thế lâu và dễ mỏi cùng một nhóm cơ. Thả lỏng định kỳ giúp tập được lâu hơn và giảm nguy cơ đau mỏi kéo dài.
Nên tránh vừa nghe bài giảng mới vừa chạy nhanh hay đạp xe ngoài đường. Phần tiếp nhận điều mới cần chú ý, còn giao thông cũng cần chú ý; tranh nhau thì cả hai đều thiệt, và phần thiệt về an toàn thì không đáng đánh đổi.
Mười lăm phút chuyển tiếp từ chỗ làm sang bàn học
Với người học buổi tối, khó nhất là khoảng chuyển từ trạng thái làm việc mệt mỏi sang trạng thái học. Trình tự sau dùng vận động làm cầu nối.
- Về tới nhà, thay quần áo, uống một cốc nước. Chưa mở tài liệu, chưa mở điện thoại kiểm tin.
- Đi bộ nhanh mười phút quanh khu nhà, hoặc giãn cơ năm đến mười phút nếu không ra ngoài được.
- Trong lúc đi, nghĩ xem hôm nay sẽ học phần nào, bắt đầu từ câu hỏi nào trong dòng ghi chỗ dừng hôm qua.
- Về nhà, rửa mặt, ngồi vào chỗ học, đặt điện thoại xa tầm tay.
- Bắt đầu buổi học bằng ba phút tự nhớ lại bài cũ, rồi mới sang phần mới.
Trình tự này cũng giúp tách công việc ra khỏi buổi học. Mười phút đi bộ là khoảng đệm để những chuyện ở chỗ làm lắng xuống. Nếu ngày nào quá mệt, bạn có thể chỉ đi bộ rồi làm một buổi học nhẹ năm phút, vẫn giữ được nhịp mà không ép mình.
Ai cần thận trọng và khi nào hỏi bác sĩ
Vận động nhẹ như đi bộ phù hợp với phần lớn người lớn. Tuy vậy, một số trường hợp nên trao đổi với bác sĩ trước khi bắt đầu hoặc tăng mức vận động, đặc biệt là người lâu nay gần như không vận động.
- Người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc bệnh mạn tính khác đang điều trị.
- Người từng bị đau ngực, khó thở bất thường, choáng váng hay ngất khi gắng sức.
- Người có vấn đề xương khớp như thoái hoá khớp gối, đau cột sống, hoặc đang hồi phục sau chấn thương.
- Người cao tuổi lâu không vận động, nhất là khi có nguy cơ té ngã.
- Phụ nữ đang mang thai muốn thay đổi mức vận động so với trước.
Trong lúc vận động, dừng lại ngay và tìm hỗ trợ y tế nếu thấy đau ngực, khó thở nhiều, chóng mặt, tim đập rất nhanh hoặc không đều. Với người có bệnh nền, bác sĩ là người phù hợp để nói mức vận động nào an toàn; bài này chỉ bàn chuyện vận động như một thói quen hỗ trợ việc học.
Đừng để chuẩn bị thành lý do trì hoãn
Có một cái bẫy tinh vi: nghi thức trước khi học dài dần ra. Lúc đầu là mười phút đi bộ, rồi thêm tắm, thêm pha trà, thêm dọn bàn, và tới lúc ngồi xuống thì đã chín giờ, mệt, quyết định thôi để mai. Vận động nên là cái cầu dẫn vào buổi học, không phải điều kiện bắt buộc phải có mới được học.
Cách giữ cho nó đúng vai là đặt luật đơn giản: nếu không có thời gian vận động, vẫn học. Ngày mưa to, ngày về muộn, ngày con quấy, bạn bỏ qua phần đi bộ, đứng dậy vươn vai một phút rồi ngồi vào bàn. Thói quen học là cái chính; vận động là phần thêm giúp nó dễ hơn.
Cuối cùng, nếu bạn đã có thói quen vận động sẵn, như đi bộ buổi sáng hay tập thể dục ở công viên, đừng tạo thêm một buổi mới. Hãy xếp buổi học ngay sau buổi vận động sẵn có. Thói quen cũ kéo thói quen mới theo sẽ dễ hơn dựng hai thói quen riêng rẽ.
Câu hỏi thường gặp
Vận động bao lâu trước khi học là vừa?
Với mục đích tỉnh táo hơn khi học, mười đến hai mươi phút vận động vừa sức như đi bộ nhanh thường là đủ. Sau đó nghỉ năm phút cho nhịp thở ổn định rồi mới vào học. Vận động lâu và nặng hơn không làm buổi học tốt hơn, có khi còn khiến bạn mệt.
Có nên vừa chạy bộ vừa nghe bài giảng mới không?
Nghe lại bài cũ hay tự nhẩm lại kiến thức khi đi bộ chậm ở nơi an toàn thì hợp. Còn nghe bài giảng mới khi chạy nhanh hoặc đi ngoài đường đông xe thì chú ý bị chia đôi, khó tiếp thu mà lại kém an toàn. Phần mới nên nghe khi ngồi yên.
Sáng tập thể dục, tối mới học thì có còn tác dụng không?
Tác động tức thời lên sự tỉnh táo thường chỉ kéo dài một khoảng ngắn sau buổi vận động. Nhưng vận động đều đặn buổi sáng vẫn có lợi cho sức khoẻ chung và giấc ngủ, gián tiếp giúp việc học. Trước buổi học tối, bạn có thể thêm vài phút giãn cơ nhẹ.
Người lớn tuổi, ít vận động bắt đầu thế nào?
Nên bắt đầu bằng đi bộ chậm vài phút mỗi ngày và tăng dần, chọn đường bằng phẳng, đủ sáng, đi giày vừa chân. Người có bệnh nền hoặc từng té ngã nên hỏi bác sĩ trước. Mục tiêu là đều đặn và an toàn, không phải đạt một mức cường độ nào.
Ngồi học lâu bị đau lưng, mỏi cổ thì làm sao?
Đứng dậy đi lại và giãn cơ nhẹ vài phút sau mỗi khoảng nửa tiếng đến một tiếng, chỉnh bàn ghế để màn hình hoặc tài liệu ngang tầm mắt. Nếu đau kéo dài nhiều tuần, lan xuống tay chân, tê bì, hoặc đau tăng dần, nên đi khám thay vì tự chịu đựng.
Có loại thực phẩm hay viên uống nào giúp vận động xong học tốt hơn không?
Bài này không khuyên dùng thực phẩm chức năng, thuốc bổ não hay viên uống tăng tỉnh táo. Ăn uống đủ bữa, uống đủ nước và ngủ đủ giấc là những nền tảng đã được thừa nhận rộng. Nếu có vấn đề sức khoẻ cụ thể, hãy hỏi bác sĩ.