TiepThu.comTiếp Thu
Thói quen và nhịp học

Giờ ngủ và giờ học của người đi làm: thức khuya học bù được gì, mất gì

Giấc ngủ giúp giữ lại điều vừa học ra sao, vì sao cắt ngủ để học thêm thường lỗ, và cách xếp giờ học quanh giấc ngủ cho người đi làm tự học.

Dim bedroom in a Hanoi apartment at night, adult man setting a closed notebook on a bedside shelf beside a dimmed lamp, phone face down, wide shot from the doorway

Với hầu hết người lớn, cắt một tiếng ngủ để học thêm một tiếng là phép đổi lỗ: phần học thêm buổi tối thường nhớ kém, còn ngày hôm sau đầu óc chậm hơn, học và làm đều kém đi. Giấc ngủ không phải khoảng thời gian bỏ phí giữa hai buổi học; nhiều nghiên cứu cho thấy đó là lúc bộ não sắp xếp và giữ lại những gì vừa tiếp nhận ban ngày.

Bài này dành cho người đi làm tự học, vốn hay lấy giờ ngủ làm quỹ thời gian dự phòng. Bạn sẽ thấy giấc ngủ liên quan tới việc học ra sao ở mức đã được thừa nhận rộng, cách xếp buổi học quanh giờ ngủ, chuyện dậy sớm học bài có hợp với mọi người không, và những dấu hiệu nên đi khám thay vì tự xoay xở. Bài không chẩn đoán bệnh và không bàn thuốc.

Ngủ làm gì với điều bạn vừa học

Giới nghiên cứu về trí nhớ khá thống nhất ở một điểm: sau khi học, trí nhớ mới còn mỏng manh và cần được củng cố, và giấc ngủ là một trong những giai đoạn quan trọng cho quá trình đó. Trong nhiều thí nghiệm, người học xong rồi đi ngủ thường nhớ tốt hơn người học xong rồi thức cùng khoảng thời gian ấy. Cơ chế chi tiết vẫn đang được nghiên cứu, nhưng kết luận chung đủ vững để dùng trong đời sống.

Giấc ngủ còn ảnh hưởng ở chiều ngược lại: một đêm ngủ kém làm khả năng tiếp nhận điều mới hôm sau giảm đi. Người thiếu ngủ khó giữ chú ý lâu, dễ đọc đi đọc lại một đoạn mà không vào, và hay đánh giá sai mức mình đã hiểu. Nghĩa là thiếu ngủ không chỉ làm hỏng buổi học đêm qua mà còn kéo theo buổi học hôm nay.

Với người học kỹ năng thực hành như nhạc cụ, thể thao hay tay nghề, nhiều người có trải nghiệm quen thuộc: hôm qua tập mãi không được, sáng nay thử lại thì trơn tay hơn. Có những nghiên cứu ủng hộ cảm nhận đó, dù mức độ cải thiện khác nhau tuỳ loại kỹ năng. Điều rút ra thực tế là đừng đánh giá buổi tập ngay lúc vừa tập xong khi tay đã mỏi; hãy đánh giá vào hôm sau.

Thức khuya học bù: phép tính thường sai ở đâu

Người bận hay nghĩ đơn giản: ngủ bớt một tiếng thì học thêm được một tiếng. Bảng dưới so hai phía của phép tính đó trong một ví dụ giả định với người vốn ngủ khoảng bảy tiếng.

Phía đượcPhía mất
Thêm một tiếng ngồi trước tài liệu buổi tốiTiếng học đó rơi vào lúc đầu óc đã mỏi sau ngày làm, mức tiếp thu thường thấp
Cảm giác đã cố gắng, đã tận dụng thời gianGiấc ngủ ngắn hơn có thể giữ lại kém hơn cả phần đã học sớm hơn trong ngày
Xong được một mục theo kế hoạchHôm sau chậm, dễ sai ở chỗ làm, buổi học kế tiếp kém đi
Nếu chỉ một hai đêm: thiệt hại có thể hồi lại sau vài đêm ngủ đủNếu thành nếp nhiều tuần: mệt mỏi tích lại, dễ chán học, dễ bỏ cả kế hoạch

Kết luận không phải là không bao giờ được thức khuya. Có đêm bắt buộc phải hoàn thành bài nộp hay chuẩn bị cho buổi thi chứng chỉ. Nhưng đó nên là ngoại lệ có tính toán, không phải nguồn thời gian thường xuyên. Khi thấy mình cần thức khuya để học đều đặn, đó là tín hiệu kế hoạch đang quá tải và cần cắt bớt phần học, không phải cắt bớt phần ngủ.

Xếp buổi học quanh giấc ngủ: một trình tự dễ làm

Nếu giờ học khả dĩ duy nhất của bạn là buổi tối, vẫn có cách sắp để giấc ngủ làm việc cho bạn thay vì chống lại bạn.

  1. Chọn giờ dừng học cố định, cách giờ đi ngủ ít nhất ba mươi đến bốn mươi lăm phút, và coi giờ ngủ là cố định trước rồi mới xếp giờ học.
  2. Phần nặng nhất của buổi học tối, như đọc khái niệm mới hay luyện kỹ thuật khó, nên làm sớm trong buổi, khi đầu óc còn tương đối tỉnh.
  3. Mười phút cuối buổi dành cho ôn nhẹ: tự nhớ lại những ý chính, đọc lại ghi chú vừa viết. Ôn nhẹ trước khi rời bàn là cách đơn giản để đặt lên “bàn làm việc” của giấc ngủ những gì bạn muốn giữ.
  4. Rời màn hình, cất tài liệu ra khỏi giường. Học trên giường dễ khiến bạn vừa học kém vừa ngủ kém, vì cơ thể không còn phân biệt chỗ ngủ và chỗ làm việc.
  5. Sáng hôm sau, dành hai ba phút tự nhớ lại điều đã ôn tối qua, ngay trong lúc đánh răng hay đi bộ ra bến xe. Lần nhớ lại này nối buổi học tối với buổi kế tiếp.

Trình tự này không cần thêm thời gian; nó chỉ sắp lại thứ tự những việc bạn vẫn làm. Nếu buổi tối nào bạn quá mệt, chỉ làm bước ba trong mười phút rồi đi ngủ vẫn có ích hơn ngồi thêm một tiếng trong trạng thái lờ đờ.

Dậy sớm học bài có hợp với mọi người không

Lời khuyên dậy năm giờ sáng để học rất phổ biến, và với một số người nó hiệu quả thật: nhà yên, điện thoại im, đầu óc chưa bị công việc lấp đầy. Nhưng con người khác nhau về nhịp sinh học. Có người tỉnh táo nhất buổi sáng sớm, có người phải tới gần trưa mới vào guồng, và xu hướng này phần nào do cơ thể quyết định chứ không chỉ do thói quen.

Điều quan trọng hơn giờ học là không biến việc dậy sớm thành cắt ngủ. Nếu bạn vẫn đi ngủ lúc mười hai giờ đêm mà đặt báo thức năm giờ để học, bạn chỉ chuyển phần thiếu ngủ sang buổi sáng. Muốn học sớm thì phải dời giờ ngủ sớm theo, thường là dời từng mười lăm hai mươi phút một trong vài tuần chứ không đổi đột ngột.

Cách thử đơn giản là làm hai tuần với khung học buổi sáng, hai tuần với khung học buổi tối, giữ tổng giờ ngủ như nhau, rồi so xem lúc nào bạn nhớ lại bài tốt hơn và lúc nào việc ngồi xuống học ít đắn đo hơn. Khung nào thắng thì giữ khung đó, bất kể sách hay mạng nói gì.

Ngủ trưa ngắn và việc học

Giấc ngắn thường dễ dùng hơn giấc dài. Nhiều người đi làm ở Việt Nam có thói quen chợp mắt sau bữa trưa. Một giấc ngắn chừng mười lăm đến hai mươi phút thường giúp buổi chiều tỉnh hơn mà ít gây cảm giác nặng đầu khi dậy. Giấc dài hơn dễ rơi vào ngủ sâu, dậy thấy lờ đờ một lúc.

Học một chút trước giấc trưa có thể có lợi. Một số nghiên cứu gợi ý giấc ngủ ngắn ban ngày cũng góp phần củng cố điều vừa học, dù bằng chứng không mạnh bằng giấc ngủ đêm. Trong thực tế, đọc lại ghi chú vài phút trước khi chợp mắt là việc không tốn gì, có lợi thì tốt, không thì cũng không mất gì.

Ngủ trưa không thay được giấc đêm. Nếu đêm nào cũng chỉ ngủ năm tiếng rồi trông vào giấc trưa để bù, bạn vẫn đang thiếu ngủ. Ngủ trưa là phần thêm, không phải phần thay thế.

Ai khó ngủ đêm nên cân nhắc. Với người vốn khó vào giấc buổi tối, giấc trưa dài hoặc muộn có thể làm đêm càng khó ngủ hơn. Nếu thấy vậy, hãy rút ngắn giấc trưa hoặc dời sớm hơn, và theo dõi vài tuần xem đêm có dễ ngủ hơn không.

Đêm ngủ kém trước một buổi học quan trọng

Đừng cố nhồi thêm vào sáng hôm đó. Nếu đêm qua ngủ kém và sáng nay có buổi học, buổi kiểm tra chứng chỉ hay buổi tập quan trọng, phần học mới nên giảm. Dùng thời gian để ôn những gì đã chắc, vì đầu óc thiếu ngủ tiếp nhận điều mới kém nhưng vẫn gợi lại được điều quen.

Chia nhỏ và nghỉ thường hơn. Sau một đêm ít ngủ, khả năng giữ chú ý liền mạch giảm, nên những khối học ngắn với nghỉ đều đặn sẽ hợp hơn một khối dài. Cách quản lý sự tập trung trong ngày thiếu ngủ được bàn kỹ hơn ở các trang chuyên về tập trung.

Không lấy chất kích thích làm giải pháp. Bài này không khuyên dùng thuốc, chất tăng tỉnh táo hay sản phẩm hứa giúp học tốt hơn khi thiếu ngủ. Cách an toàn nhất là ngủ bù vào đêm kế tiếp và giảm tải trong một hai ngày.

Một đêm kém không quyết định kết quả. Nhiều người lo lắng tới mức mất ngủ vì sợ mất ngủ. Biết rằng một đêm kém làm hôm sau chậm hơn nhưng không xoá được những tuần học trước đó giúp bạn bình tĩnh hơn, và bình tĩnh thì dễ ngủ hơn.

Khi nào nên gặp bác sĩ thay vì tự chỉnh lịch

Phần lớn chuyện ngủ kém ở người bận là do lịch sinh hoạt và có thể tự cải thiện. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy nên đi khám, vì đằng sau có thể là vấn đề sức khoẻ cần được đánh giá đúng.

  • Khó vào giấc hoặc thức dậy giữa đêm không ngủ lại được, kéo dài nhiều tuần dù đã sắp lại giờ giấc.
  • Người ngủ cùng thấy bạn ngáy rất to, có lúc như ngừng thở rồi thở hắt ra.
  • Ngủ đủ giờ mà ban ngày vẫn buồn ngủ tới mức ngủ gật khi ngồi họp, khi xem tivi, đặc biệt là khi lái xe.
  • Thấy hay quên, khó tập trung tăng dần theo tháng, ảnh hưởng tới công việc, kèm theo mệt mỏi, buồn chán kéo dài.
  • Muốn dùng thuốc ngủ hay thuốc an thần để ngủ được: việc này cần bác sĩ khám và chỉ định, không tự mua dùng.

Bác sĩ đa khoa thường là nơi bắt đầu hợp lý; từ đó họ sẽ hướng dẫn bạn tới chuyên khoa nếu cần. Khi đi khám, mang theo ghi chép giờ ngủ, giờ dậy của hai tuần gần nhất sẽ giúp buổi khám hiệu quả hơn nhiều so với mô tả theo trí nhớ. Riêng buồn ngủ khi lái xe thì cần dừng lái ngay, không đợi tới lúc đi khám.

Câu hỏi thường gặp

Học ngay trước khi ngủ có giúp nhớ lâu hơn không?

Ôn nhẹ những ý chính trong mười phút trước khi rời bàn học thường có ích, vì giấc ngủ sau đó góp phần củng cố điều vừa ôn. Nhưng học nội dung mới nặng sát giờ ngủ lại dễ khiến đầu óc còn quay cuồng, khó vào giấc. Nên để phần mới sớm hơn trong buổi.

Ngủ bao nhiêu tiếng là đủ để học tốt?

Các khuyến nghị cho người trưởng thành thường nằm quanh khoảng bảy tiếng mỗi đêm trở lên, nhưng nhu cầu mỗi người khác nhau. Dấu hiệu đủ ngủ thực tế là dậy không quá nặng nề và ban ngày không thấy buồn ngủ tới mức khó làm việc khi ngồi yên.

Cuối tuần ngủ bù có lấy lại được những đêm thiếu không?

Ngủ bù cuối tuần giúp giảm mệt phần nào, nhưng không xoá hết tác động của nhiều đêm thiếu ngủ liền, và ngủ dậy quá muộn còn có thể làm lệch giờ ngủ tối Chủ nhật. Cách tốt hơn là giữ giờ ngủ trong tuần ổn định, cuối tuần chỉ ngủ thêm một chút.

Học xong nằm xem điện thoại một lúc rồi ngủ có sao không?

Màn hình sáng và nội dung hấp dẫn dễ kéo dài giờ thức và làm khó vào giấc với nhiều người. Ngoài ra, lướt mạng ngay sau khi học khiến nhiều thông tin mới chen vào. Nếu được, nên chừa một quãng ngắn yên tĩnh giữa lúc học xong và lúc ngủ.

Có nên uống cà phê buổi tối để học khuya không?

Bài này không khuyên dùng chất kích thích để kéo dài giờ học. Cà phê buổi tối có thể khiến nhiều người khó ngủ, và khi giấc ngủ kém đi thì phần học hôm đó cũng khó giữ lại. Nếu thường xuyên phải học khuya, nên xem lại kế hoạch học hơn là tìm cách thức lâu hơn.

Làm ca đêm thì nên học vào lúc nào?

Người làm ca nên xếp giờ học theo giấc ngủ chính của mình chứ không theo giờ hành chính: học sau khi đã ngủ dậy và trước ca làm, tránh học ngay sau ca khi đang mệt nhất. Nếu ca thay đổi liên tục và giấc ngủ rối loạn kéo dài, nên trao đổi với bác sĩ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138