Có con nhỏ, việc tự học không biến mất nhưng phải đổi hình dạng: từ những buổi học dài liền mạch sang những mẩu học ngắn chịu được bị cắt ngang, đặt vào giờ con ngủ, giờ có người nhà trông giúp, và những lúc tay bận nhưng tai rảnh. Mục tiêu của giai đoạn này thường là giữ mạch và tiến chậm mà chắc, không phải tăng tốc.
Bài viết cho cha mẹ đang đi làm hoặc ở nhà chăm con, muốn học tiếp một ngoại ngữ, một nghề, một kỹ năng. Bạn sẽ thấy khung giờ có thể dùng theo từng độ tuổi của con, cách thiết kế một buổi học chịu được tiếng con gọi, cách thoả thuận chia ca với người nhà, và lúc nào nên cho phép mình tạm dừng. Phần chăm sóc sức khoẻ của cha mẹ sau sinh chỉ được nhắc ở mức khi nào nên gặp bác sĩ.
Thực tế thời gian của cha mẹ có con nhỏ
Thời gian của cha mẹ có con nhỏ có ba đặc điểm: vụn, dễ bị cắt ngang, và thường rơi vào lúc người đã mệt. Một buổi tối có thể có tổng cộng một tiếng trống, nhưng chia thành ba mẩu hai mươi phút, mẩu nào cũng có thể kết thúc bất ngờ khi con thức dậy. Kế hoạch học viết cho người độc thân, kiểu hai tiếng mỗi tối, gần như chắc chắn vỡ trong hoàn cảnh này.
Điều này không có nghĩa là phải bỏ học. Nhiều người vẫn học được ngoại ngữ, ôn được nghề, đọc được sách trong những năm con còn nhỏ, chỉ là với nhịp khác. Họ thường chọn một mục tiêu duy nhất, đặt kỳ vọng thấp hơn trước, và coi mỗi tuần giữ được việc học là một tuần thành công.
Cũng nên thành thật với chính mình rằng có những giai đoạn, như vài tháng đầu sau sinh, con ốm kéo dài, hay khi chuyển việc, việc học nên tạm dừng hẳn. Tạm dừng có chủ đích, có hẹn ngày quay lại, khác với bỏ cuộc. Đặt việc học lên trên giấc ngủ và sức khoẻ của chính mình trong những giai đoạn đó thường không đáng.
Khung giờ và kiểu học theo độ tuổi của con
Mỗi gia đình mỗi khác, nên bảng dưới chỉ là gợi ý để bạn tìm ra khung giờ thật của nhà mình. Điều chung là độ tuổi của con quyết định phần lớn hình dạng thời gian của cha mẹ.
| Độ tuổi con | Khung giờ thường có | Kiểu học hợp |
|---|---|---|
| Dưới 1 tuổi | Giấc ngủ ngày của con, thường ngắn và khó đoán | Mẩu 5–15 phút: ôn thẻ từ, đọc vài trang, nghe lại bài; ưu tiên ngủ bù nếu quá thiếu ngủ |
| 1–3 tuổi | Giấc trưa tương đối đều, buổi tối sau khi con ngủ | Một buổi 20–30 phút buổi trưa hoặc tối, cộng mẩu ngắn rải rác |
| 3–6 tuổi (đi mẫu giáo) | Giờ con ở trường nếu bạn ở nhà; buổi tối sớm hơn trước | Buổi học dài hơn được, bắt đầu làm bài tập, dự án |
| Tiểu học | Giờ con làm bài tập về nhà, cuối tuần con chơi | Học cùng giờ con học, mỗi người một bàn; buổi dài cuối tuần |
Với con dưới một tuổi, giấc ngủ của chính bạn là thứ quý nhất. Nếu bạn đang thiếu ngủ nặng, giờ con ngủ trưa nên dùng để ngủ, không phải để học. Học khi đầu óc rã rời gần như không giữ lại được gì, còn ngủ đủ thì những buổi học sau có ích hơn nhiều.
Thiết kế buổi học chịu được bị cắt ngang
Đơn vị học nhỏ, xong được trong năm phút. Chia việc học thành những mẩu tự trọn vẹn: năm thẻ từ, một trang sách, một bài tập ngắn, một đoạn video năm phút. Bị gọi giữa chừng thì bạn mất tối đa một mẩu, không mất cả buổi.
Ghi chỗ dừng ngay khi đứng dậy. Tiếng con khóc thường không cho bạn thời gian dọn dẹp. Tập thói quen trước khi rời bàn, dù vội đến đâu, viết ba chữ chỗ mình đang dừng lên sổ. Khi quay lại, ba chữ đó tiết kiệm năm phút tìm mạch.
Tài liệu mở ra là vào ngay. Mọi thứ học trong giai đoạn này nên ở dạng mở ra là học được: sổ để sẵn trang, sách kẹp sẵn thẻ đánh dấu, bài nghe tải sẵn về máy. Không có thời gian cho việc tìm tài liệu hay chờ máy khởi động.
Chọn môn chịu được nhịp này. Học từ vựng, đọc sách, nghe bài giảng, luyện thao tác ngắn hợp với thời gian vụn. Những việc cần một khối liền dài như viết một bài luận, làm một dự án lập trình thì dồn vào những buổi có người trông con giúp.
Học bằng tai khi tay đang bận
Rất nhiều giờ của cha mẹ có con nhỏ là giờ tay bận mà đầu óc tương đối rảnh: rửa bình sữa, gấp quần áo, nấu cháo, đẩy xe cho con ngủ, ngồi chờ con chơi ở sân. Những giờ này hợp với học bằng tai: nghe lại bài đã học, nghe sách nói, nghe bài giảng ở tốc độ bình thường, hoặc tự nhẩm lại kiến thức, tự nói lại những câu ngoại ngữ.
Nghe lại bài cũ thường có lợi hơn nghe bài mới trong những lúc này, vì bạn không cần tập trung hoàn toàn mà vẫn được ôn. Phần mới, nhất là phần khó, nên để dành cho giờ ngồi yên. Một cách hiệu quả là buổi tối học phần mới hai mươi phút, sáng hôm sau trong lúc chuẩn bị bữa sáng thì nghe lại hoặc tự nhẩm lại đúng phần đó.
Có một nguyên tắc an toàn không nên bỏ qua: khi đang trông trẻ, nhất là trẻ biết bò, biết đi hay đang ở gần nước, đừng đeo tai nghe kín cả hai tai và đừng để việc nghe kéo mắt khỏi con. Nghe bằng loa nhỏ âm lượng vừa, hoặc chỉ đeo một bên tai, để vẫn nghe được tiếng con. Việc học có thể đợi, sự an toàn của con thì không.
Ru con ngủ cũng là lúc nhiều người tận dụng để nhẩm lại bài trong đầu. Không cần thiết bị gì, chỉ cần chọn trước một câu hỏi để tự trả lời, như “ba ý chính của chương hôm qua là gì”. Những lần nhớ lại như vậy đúng là kiểu ôn có tác dụng.
Chia ca với người nhà: lập thoả thuận trong một buổi tối
Những buổi học cần khối thời gian liền chỉ có được khi có người trông con giúp. Thoả thuận rõ ràng với vợ hoặc chồng, ông bà hay người giúp việc giúp việc này đều đặn thay vì phải xin từng lần.
- Nói rõ mục tiêu học và vì sao nó quan trọng với bạn, để người nhà hiểu đây không phải chuyện tuỳ hứng.
- Đề xuất số buổi cụ thể và vừa phải, ví dụ hai buổi mỗi tuần, mỗi buổi một tiếng, vào giờ cố định.
- Đổi lại một cách công bằng: nếu người kia cũng có việc riêng muốn làm, như tập thể thao, gặp bạn, học thêm, bạn nhận trông con vào khung giờ của họ.
- Chọn chỗ học trong khung giờ đó sao cho con không thấy bạn để đòi theo, ví dụ phòng khác đóng cửa, hoặc ra thư viện gần nhà.
- Sau một tháng, cùng nhìn lại xem thoả thuận có đang làm ai quá tải không và chỉnh lại cho hợp.
Thoả thuận công bằng bền hơn thoả thuận một chiều. Khi cả hai người đều có giờ riêng cho mình, việc trông con giúp không còn là ân huệ mà là phần của một sắp xếp chung, và ít khi bị bỏ ngang.
Con nhìn thấy cha mẹ học
Một lợi ích ít được nhắc của việc tự học khi có con là con được thấy người lớn học. Trẻ học nhiều qua quan sát; một đứa trẻ lớn lên thấy bố tập đàn, mẹ đọc sách ghi chép, thấy cha mẹ cũng vấp, cũng làm lại, cũng vui khi làm được, sẽ có hình dung về việc học khác với hình dung chỉ gồm điểm số và bài kiểm tra.
Khi con lớn hơn một chút, bạn có thể ngồi học cùng giờ con tô màu, xếp hình hay làm bài tập về nhà, mỗi người một việc ở cùng một bàn. Không cần biến đó thành giờ dạy con; chỉ cần cùng ngồi, thỉnh thoảng kể cho con nghe hôm nay bố mẹ học được điều gì. Điều này không ép con phải học theo, và cũng không nên so sánh việc học của con với ai.
Cũng có những lúc con muốn chơi với bạn đúng lúc bạn định học. Hãy nhìn đó như chuyện bình thường của giai đoạn này. Dành cho con mười phút chơi trọn vẹn trước, rồi nói rõ bây giờ bố mẹ học một lúc, thường hiệu quả hơn vừa học vừa trả lời con nửa vời.
Khi nào nên tạm dừng và khi nào cần hỗ trợ
Giữ việc học là điều tốt, nhưng không phải bằng mọi giá. Những dấu hiệu dưới đây cho thấy nên giảm tải hoặc tạm dừng, và một số trường hợp cần tìm hỗ trợ y tế.
- Thiếu ngủ kéo dài nhiều tuần, ban ngày lơ mơ tới mức làm việc nhà hay chăm con cũng sai sót: ưu tiên ngủ, tạm dừng học.
- Việc học trở thành thêm một nguồn căng thẳng, khiến bạn cáu gắt với con hoặc người nhà: giảm về mức tối thiểu năm phút, hoặc nghỉ hẳn vài tuần.
- Sau sinh, cảm giác buồn bã, trống rỗng, lo âu hay mất hứng thú với mọi thứ kéo dài hơn vài tuần: nên gặp bác sĩ, vì đây có thể là vấn đề sức khoẻ cần được đánh giá và hỗ trợ.
- Có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc con: cần tìm trợ giúp y tế ngay, nói với người thân để được hỗ trợ.
- Con ốm, nhà có biến cố: tạm dừng có hẹn ngày quay lại, ví dụ đầu tháng sau sẽ bắt đầu lại bằng một tuần nhẹ.
Tạm dừng không xoá công sức. Khi quay lại, những gì đã học kỹ thường trở về nhanh hơn bạn nghĩ. Ghi lại chỗ dừng trước khi tạm nghỉ để ngày quay lại có sẵn điểm bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Con còn bú đêm, có nên cố học buổi tối không?
Nếu bạn đang phải dậy nhiều lần trong đêm, giấc ngủ là ưu tiên. Có thể giữ việc học ở mức tối thiểu như nghe lại bài khi làm việc nhà, hoặc vài phút ôn thẻ từ khi con ngủ ngày. Khi con ngủ đêm tốt hơn, bạn tăng dần thời lượng học.
Học bằng điện thoại trong lúc trông con có ổn không?
Với những mẩu học ngắn như ôn từ vựng khi con đang ngủ hoặc đang chơi an toàn trong tầm mắt thì được. Nhưng nếu con đang ở gần nước, cầu thang, bếp hay vật nguy hiểm, mắt bạn nên ở trên con. Việc học có thể dời lại vài phút mà không mất gì.
Có nên đăng ký khoá học có lịch cố định khi con còn nhỏ không?
Khoá có lịch cố định cho bạn hạn chót và người hướng dẫn, nhưng dễ vỡ khi con ốm hay có việc đột xuất. Nếu chọn, nên ưu tiên khoá có xem lại bài giảng và gia hạn được. Tự học với nhịp linh hoạt thường hợp hơn trong giai đoạn con dưới ba tuổi.
Vợ chồng đều muốn học thì chia thời gian thế nào?
Chia ca công bằng: mỗi người có hai ba buổi riêng mỗi tuần, người còn lại trông con. Ngoài ra, cả hai có thể học cùng lúc sau khi con ngủ, mỗi người một góc. Ghi lịch ra giấy dán ở chỗ cả nhà thấy giúp tránh nhầm và tránh cảm giác thiệt thòi.
Ông bà trông con giúp nhưng ngại nhờ thường xuyên thì sao?
Đề nghị một khung cố định ngắn, như một buổi mỗi tuần, dễ được nhận lời hơn nhờ từng lần. Nói cho ông bà biết bạn đang học gì và vì sao, và nhận lại phần việc khác để ông bà nghỉ. Nếu không được, những mẩu học ngắn khi con ngủ vẫn giữ được mạch.
Bỏ học vài tháng sau sinh có nên bắt đầu lại từ đầu không?
Thường không cần. Hãy bắt đầu bằng một tuần ôn nhẹ những phần đã học, xem phần nào còn nhớ, phần nào đã phai. Những gì từng học kỹ thường quay lại nhanh. Sau đó tiếp tục từ chỗ dừng với nhịp phù hợp với hoàn cảnh hiện tại.