Muốn giữ lại kiến thức sau một buổi đào tạo, cần làm ba việc mà phần lớn người đi học bỏ qua: xác định trước một vấn đề công việc cụ thể muốn giải quyết, ghi trong lớp theo hướng "mình sẽ làm gì khác", và áp dụng ít nhất một điều trong vòng một hai tuần sau đó. Không làm những việc này, phần lớn nội dung dễ trôi đi theo đúng đường cong quên mà các nhà tâm lý học đã mô tả từ hơn một thế kỷ trước.
Hiện tượng "học xong không dùng" phổ biến đến mức giới đào tạo doanh nghiệp có một tên gọi riêng: vấn đề chuyển giao đào tạo. Bài này không nói về cách công ty tổ chức đào tạo — việc đó thuộc phòng nhân sự — mà nói về những gì chính người đi học làm được để một buổi tập huấn, một hội thảo hay một khoá học nội bộ không trở thành một ngày nghỉ việc có giấy chứng nhận.
Vì sao đi tập huấn về là quên
Có ba lý do chính, và chỉ một trong số đó nằm ở người học. Lý do thứ nhất là đường cong quên: thông tin mới không được gợi lại sẽ mất nhanh nhất trong những ngày đầu. Một buổi đào tạo dồn nhiều nội dung vào vài giờ, rồi không có lần ôn nào sau đó, thường để lại rất ít.
Lý do thứ hai là khoảng cách giữa lớp học và công việc. Ví dụ trong lớp thường được làm sạch, đơn giản hoá; tình huống ở chỗ làm thì rối hơn, có thêm ràng buộc về thời gian, con người, công cụ. Người học không biết cách nối hai thứ đó lại, nên kiến thức nằm yên.
Lý do thứ ba nằm ở môi trường: về đến công ty, việc tồn đọng chất đống, quản lý không hỏi gì về buổi học, đồng nghiệp vẫn làm theo cách cũ. Không ai tạo cơ hội để thử điều mới. Lý do này người học không tự giải quyết hết được, nhưng có thể giảm bớt bằng cách chủ động trao đổi, như phần sau sẽ nói.
Hiểu ba lý do giúp không tự trách khi quên. Quên sau đào tạo không phải dấu hiệu học kém; nó là kết quả tự nhiên khi không có gì giữ kiến thức lại. Tin tốt là những gì giữ kiến thức lại không tốn nhiều công.
Trước buổi đào tạo: đến lớp với một vấn đề
Mười lăm phút chuẩn bị trước buổi học thay đổi cách nghe trong cả buổi:
- Đọc tên và mô tả nội dung buổi đào tạo, đoán xem nó liên quan tới phần nào trong công việc của mình.
- Viết ra một vấn đề công việc cụ thể mà mình hy vọng buổi học giúp giải quyết. Ví dụ: "khách hay phàn nàn về thời gian phản hồi email" hay "báo cáo tháng mất quá nhiều thời gian tổng hợp".
- Viết ra một hai câu hỏi muốn hỏi người giảng, gắn với vấn đề đó.
- Nếu được, hỏi quản lý trực tiếp: anh chị mong mình mang về điều gì từ buổi học này?
Đến lớp với một vấn đề cụ thể giống như đi chợ với danh sách mua: giữa rất nhiều thứ được bày ra, mình biết cần chú ý vào đâu. Nhiều người đi học về nói buổi học "hay nhưng không biết dùng vào đâu"; câu đó thường có nghĩa là họ đến lớp mà không mang theo câu hỏi nào.
Trong buổi học: ghi theo hướng hành động
Cách ghi chép trong lớp ảnh hưởng nhiều tới khả năng dùng lại. Một cách đơn giản là chia trang giấy thành hai cột:
| Cột trái: điều người giảng nói | Cột phải: mình sẽ làm gì khác |
|---|---|
| Ý chính, ví dụ, công cụ, quy tắc | Việc cụ thể sẽ thử ở chỗ làm, với ai, khi nào |
| "Trả lời khiếu nại nên xác nhận cảm xúc của khách trước khi giải thích" | "Thử với ba email khiếu nại tuần sau, câu đầu tiên là xác nhận" |
| "Báo cáo nên bắt đầu bằng kết luận" | "Đổi thứ tự báo cáo tuần, gửi chị trưởng phòng xem có dễ đọc hơn không" |
| Điều chưa hiểu, chưa đồng ý | Câu hỏi để hỏi người giảng hoặc tự tìm hiểu sau |
Cột phải là phần quan trọng nhất. Nếu cuối buổi cột phải trống, nghĩa là mình đã nghe nhưng chưa nghĩ cách dùng. Không cần nhiều; ba việc cụ thể từ một buổi đào tạo là một kết quả tốt.
Không nên cố chép lại toàn bộ những gì người giảng nói hay những gì đã có trong tài liệu phát tay. Chép nhiều làm mình bận tay mà không kịp nghĩ. Tài liệu có sẵn thì xin bản sau.
Tuần đầu sau buổi học: thời điểm quyết định
Đọc lại ghi chú trong vòng hai ngày. Đây là lúc nội dung đang trôi nhanh nhất. Đọc lại cột phải, chọn ra một việc dễ làm nhất để thử trước.
Thử ngay một việc nhỏ. Không cần áp dụng mọi thứ cùng lúc. Một thay đổi nhỏ được thử trong tuần đầu có giá trị hơn mười kế hoạch lớn để dành cho "khi nào rảnh".
Kể lại cho một người. Kể cho đồng nghiệp hoặc quản lý ba điều đáng nhớ nhất trong buổi học. Kể lại là một dạng tự nhớ lại, giúp nội dung bám chắc hơn, đồng thời tạo cơ hội để người khác hỗ trợ việc áp dụng.
Nói với quản lý mình định thử gì. Một câu ngắn như "Sau buổi tập huấn, em muốn thử cách mới khi trả lời khiếu nại trong hai tuần" giúp quản lý biết để hỗ trợ, và giúp mình có cam kết.
Ghi kết quả lần thử. Được hay không được, ghi lại một hai dòng. Lần thử không thành cũng là thông tin: có thể cần điều chỉnh cho hợp với chỗ làm mình.
Một tháng sau: ôn lại và điều chỉnh
Khoảng một tháng sau buổi đào tạo, dành mười lăm phút đọc lại ghi chú lần nữa. Lần đọc này có mục đích khác: xem những gì đã thử, những gì chưa thử, và vì sao. Thường sẽ có vài điều mình đã quên hẳn là từng định làm — đọc lại giúp kéo chúng trở lại.
Những điều đã thử và có kết quả tốt nên được biến thành thói quen hoặc ghi vào sổ tay nghề để lần sau dùng lại. Những điều thử mà không hợp thì ghi lý do; đôi khi chỉ cần điều chỉnh một chút cho hợp với tình huống của công ty mình. Những điều chưa thử thì quyết định: hoặc lên kế hoạch thử, hoặc chấp nhận bỏ qua vì không phù hợp.
Nếu buổi đào tạo có tài liệu, xem lại phần mình đã ghi "chưa hiểu". Sau một tháng làm việc, có thể giờ đã hiểu nhờ gặp tình huống thật, hoặc đã có câu hỏi rõ hơn để hỏi người có chuyên môn.
Khi môi trường làm việc không hỗ trợ
Có những lúc người học có làm đúng mọi bước, nhưng môi trường làm việc không cho phép áp dụng. Một số cách xử lý trong phạm vi mình:
- Áp dụng trong phần việc mình kiểm soát. Nếu không đổi được quy trình chung, vẫn có thể đổi cách mình viết email, cách mình chuẩn bị cho cuộc họp, cách mình sắp xếp việc của mình.
- Tìm đồng minh. Nếu có đồng nghiệp cùng đi học, cùng thử và chia sẻ kết quả. Hai người thử dễ duy trì hơn một người.
- Đề xuất thử nghiệm nhỏ. Thay vì đề nghị thay đổi lớn, đề xuất thử trong phạm vi hẹp, thời gian ngắn, có tiêu chí đánh giá rõ.
- Góp ý cho người tổ chức đào tạo. Nếu nội dung không phù hợp với thực tế công việc, phản hồi cụ thể giúp các buổi sau tốt hơn — đó là thông tin mà phòng nhân sự cần.
- Chấp nhận giới hạn. Có những kiến thức chỉ dùng được khi có điều kiện mà công ty chưa có. Ghi lại để dành, không cần tự trách.
Đào tạo về an toàn và quy định: phải nhớ chính xác
Không phải buổi đào tạo nào cũng giống nhau. Những buổi về kỹ năng mềm hay cách làm việc cho phép mình chọn lọc, thử và điều chỉnh. Những buổi về an toàn lao động, phòng cháy chữa cháy, vệ sinh thực phẩm, bảo mật thông tin hay quy định bắt buộc của ngành thì khác: nội dung phải nhớ chính xác và làm đúng, không tuỳ chọn.
Với loại này, ngoài các bước ở trên, nên giữ một bản tóm tắt ngắn các quy tắc chính ở chỗ dễ thấy, theo quy định của công ty. Thỉnh thoảng tự hỏi mình một câu như "nếu có cháy ở khu này, lối thoát gần nhất ở đâu, bình chữa cháy ở đâu" và đi kiểm lại thực tế. Tự hỏi và kiểm lại định kỳ giữ kiến thức sẵn sàng tốt hơn chờ đến buổi đào tạo nhắc lại hằng năm.
Khi quy định thay đổi, những điều đã nhớ cũ cần được cập nhật có chủ đích. Đánh dấu rõ điểm thay đổi, và nếu có điều chưa rõ, hỏi người phụ trách an toàn hay pháp chế thay vì làm theo trí nhớ cũ. Với an toàn, nghi ngờ thì dừng lại hỏi luôn là lựa chọn đúng.
Biến mỗi buổi đào tạo thành một mắt xích
Người đi làm thường tham dự nhiều buổi đào tạo trong năm, và mỗi buổi thường được coi như một sự kiện riêng lẻ. Cách nhìn hữu ích hơn là coi chúng như những mắt xích trong việc tự học của mình: mỗi buổi học góp một phần vào một vài năng lực mình đang muốn phát triển.
Giữ tất cả ghi chú đào tạo ở cùng một chỗ, với một dòng ở đầu ghi ngày, tên buổi học, ba điều đã áp dụng. Sau một năm, đọc lại danh sách này cho thấy rõ mình đã học được gì qua đào tạo và đâu là những buổi thật sự có ích. Thông tin này hữu ích khi trao đổi với quản lý về nhu cầu đào tạo tiếp theo.
Và khi được hỏi có muốn đi một buổi đào tạo nào đó không, câu hỏi nên đặt cho mình là: buổi này giúp mình giải quyết vấn đề công việc nào? Nếu không trả lời được, có lẽ đó không phải buổi học nên ưu tiên, hoặc cần hỏi thêm trước khi đi.
Câu hỏi thường gặp
Buổi đào tạo nội dung quá chung, không liên quan việc mình thì sao?
Vẫn có thể tìm một hai điều nhỏ áp dụng được nếu nghe với câu hỏi "điều này giúp gì cho việc của mình". Nếu thật sự không có, phản hồi cụ thể cho người tổ chức để họ điều chỉnh, và nói với quản lý về nhu cầu đào tạo đúng hơn với công việc.
Có nên xin tài liệu và ghi âm buổi học không?
Tài liệu thì nên xin để tra lại. Ghi âm chỉ khi được người giảng và đơn vị tổ chức đồng ý. Nhưng đừng để có tài liệu làm mình bỏ việc ghi chép cột hành động, vì tài liệu không bao giờ ghi mình sẽ làm gì khác.
Đào tạo trực tuyến tự học thì áp dụng cách này thế nào?
Vẫn giữ ba bước: đến với một vấn đề, ghi theo hướng hành động, áp dụng trong tuần đầu. Học trực tuyến dễ bị lướt hơn, nên chia nội dung thành buổi ngắn và dừng sau mỗi phần để viết vào cột hành động.
Quản lý không quan tâm tới việc áp dụng thì có nên vẫn làm?
Nên, vì người hưởng lợi trước tiên là mình. Áp dụng trong phần việc mình kiểm soát, ghi lại kết quả. Kết quả cụ thể sau vài tuần thường là cách tốt nhất để quản lý bắt đầu quan tâm.
Đi học nhiều khoá mà vẫn thấy không tiến bộ thì do đâu?
Thường do học nhiều mà áp dụng ít, hoặc học những thứ không gắn với vấn đề công việc thật. Thử giảm số buổi, tăng phần áp dụng và nhìn lại sau mỗi buổi. Một khoá được áp dụng kỹ có giá trị hơn nhiều khoá chỉ nghe.