Người đi làm ôn thi chứng chỉ hiệu quả nhất khi lập lịch ngược từ ngày thi, bắt đầu làm câu hỏi kiểm tra ngay từ tuần đầu thay vì đợi đọc xong giáo trình, và ghi mọi câu làm sai vào một sổ riêng để ôn đi ôn lại. Với quỹ giờ ít ỏi, đọc lại giáo trình nhiều lần là cách tốn thời gian nhất mà hiệu quả thấp nhất.
Nhiều nghề đòi hỏi chứng chỉ để hành nghề hoặc để nhận một số đầu việc nhất định, và kỳ thi thường rơi đúng lúc công việc đang bận. Bài này không bàn có nên thi chứng chỉ nào hay chứng chỉ nào có giá trị — điều đó phụ thuộc ngành và quy định hiện hành — mà chỉ bàn cách ôn khi chỉ có buổi tối, cuối tuần và những khoảng thời gian vụn trong ngày.
Trước khi ôn: đọc kỹ đề cương và cấu trúc bài thi
Việc đầu tiên không phải mở giáo trình, mà là tìm hiểu kỹ kỳ thi: thi những phần nào, mỗi phần chiếm bao nhiêu điểm, hình thức trắc nghiệm hay tự luận hay thực hành, thời gian làm bài, yêu cầu điểm đạt. Thông tin này nên lấy từ đơn vị tổ chức thi hoặc văn bản chính thức hiện hành, vì quy định có thể thay đổi theo từng năm.
Hiểu cấu trúc bài thi giúp phân bổ thời gian hợp lý. Một phần chiếm tỷ trọng lớn nhưng mình đã quen trong công việc có thể chỉ cần ôn nhẹ; một phần nhỏ nhưng hoàn toàn mới có thể cần nhiều buổi. Người đi làm hay mắc lỗi dồn sức vào phần mình thấy hứng thú hoặc phần mình đã giỏi, vì ôn phần đó dễ chịu hơn.
Nếu có đề thi mẫu hoặc ngân hàng câu hỏi công khai, đọc lướt một bộ ngay từ đầu, chưa cần làm. Chỉ cần thấy câu hỏi trông như thế nào, đòi nhớ chi tiết hay đòi vận dụng, câu chữ có bẫy không. Điều này định hướng cách đọc giáo trình về sau: đọc để trả lời được loại câu hỏi đó.
Lịch đếm ngược từ ngày thi
Lịch dưới đây là ví dụ giả định cho khoảng mười hai tuần ôn, mỗi tuần khoảng năm đến bảy giờ. Thời gian thực tế tuỳ độ khó của kỳ thi và nền tảng của mỗi người:
| Giai đoạn | Tuần | Trọng tâm | Tỷ lệ học mới / luyện đề |
|---|---|---|---|
| Làm quen | 1–2 | Đọc đề cương, làm thử một bộ đề để biết mình đang ở đâu, chia giáo trình thành phần nhỏ | Phần lớn tìm hiểu, một ít làm thử |
| Học nền | 3–7 | Mỗi tuần một hai phần, cuối mỗi buổi làm câu hỏi của phần đó, ghi sổ lỗi sai | Khoảng nửa học mới, nửa làm câu hỏi |
| Ôn xen kẽ | 8–10 | Làm đề trộn nhiều phần, ôn lại sổ lỗi sai, học bù phần yếu | Ít học mới, nhiều luyện đề |
| Nước rút | 11–12 | Làm đề đủ thời gian như thi thật, ôn sổ lỗi sai, ngủ đủ | Gần như toàn luyện đề và ôn lỗi |
Lý do bắt đầu làm câu hỏi ngay từ tuần đầu: nhiều nghiên cứu về trí nhớ cho thấy tự kiểm tra là một trong những cách học hiệu quả nhất, không chỉ là cách đo kết quả. Mỗi lần cố trả lời một câu hỏi, kể cả trả lời sai, giúp nội dung bám chắc hơn so với đọc lại cùng khoảng thời gian.
Khi lập lịch, chừa ít nhất một tuần trống ở giữa để bù cho những tuần bận đột xuất. Người đi làm gần như luôn có vài tuần không ôn được như kế hoạch; lịch không có chỗ đệm sẽ vỡ ngay lần đầu gặp tuần như vậy.
Đọc giáo trình theo cách của người đã đi làm
Người đi làm có một lợi thế mà sinh viên không có: nhiều nội dung trong giáo trình đã gặp ngoài đời, chỉ chưa biết tên gọi chính thức hay chưa hiểu vì sao làm như vậy. Đừng đọc giáo trình như người mới hoàn toàn, từ trang đầu đến trang cuối với cùng một tốc độ.
Trước mỗi chương, làm vài câu hỏi của chương đó trước khi đọc. Câu nào làm đúng chắc chắn nhờ kinh nghiệm công việc thì phần tương ứng chỉ cần đọc lướt để nắm thuật ngữ. Câu nào sai hoặc phân vân thì đọc kỹ. Cách này tiết kiệm đáng kể thời gian với những người đã có vài năm trong nghề.
Khi đọc, liên tục hỏi: điều này ở chỗ làm mình đang được làm thế nào? Nếu giống, ghi một ví dụ thật bên cạnh. Nếu khác, ghi lại chỗ khác — đó thường là chỗ dễ bị bẫy trong phòng thi, vì thói quen ở chỗ làm sẽ kéo mình chọn đáp án theo cách quen thay vì theo quy định chuẩn. Kỳ thi chấm theo chuẩn, không chấm theo cách làm của từng công ty.
Cuối mỗi buổi đọc, gấp sách lại và viết ra những ý chính của phần vừa đọc trong vài phút. Nếu viết không ra, phần đó cần đọc lại, nhưng lần này đọc để trả lời đúng những ý còn thiếu.
Sổ lỗi sai: công cụ đáng giá nhất
Ghi mọi câu sai, kể cả câu đoán đúng. Câu đoán đúng nhờ may mắn cũng là câu chưa biết. Đánh dấu chúng như câu sai.
Ghi lý do sai, không chỉ đáp án đúng. Sai vì không biết kiến thức, vì hiểu nhầm khái niệm, vì đọc sót chữ "không" trong đề, hay vì tính nhầm? Mỗi loại cần cách sửa khác nhau.
Viết lại bằng lời mình. Sau khi tra đáp án, viết một hai câu giải thích như đang giảng cho đồng nghiệp. Không viết được nghĩa là chưa hiểu, chỉ mới biết đáp án.
Ôn sổ theo lịch giãn dần. Câu mới ghi thì ôn lại sau vài ngày, rồi sau một tuần, rồi sau vài tuần. Câu nào trả lời đúng ba lần liền ở các khoảng cách khác nhau thì gạch đi.
Đếm theo loại lỗi. Cuối mỗi tuần, đếm xem lỗi rơi nhiều vào phần nào và loại nào. Đếm được thì biết tuần sau nên dồn sức vào đâu, thay vì dựa vào cảm giác.
Ôn xen kẽ thay vì ôn từng phần cho xong
Cách ôn tự nhiên nhất là học xong phần một, làm hết câu hỏi phần một, rồi mới sang phần hai. Cách này cho cảm giác tiến bộ rõ ràng nhưng có một nhược điểm: khi làm câu hỏi của phần một, mình đã biết trước câu hỏi thuộc phần một nên không phải phân biệt. Trong phòng thi, câu hỏi các phần trộn lẫn, và phần khó nhất thường là nhận ra câu này đang hỏi về cái gì.
Một số nghiên cứu về học tập cho thấy luyện xen kẽ nhiều loại câu hỏi khiến buổi luyện có vẻ khó và chậm hơn, nhưng giúp làm bài tốt hơn về sau, nhất là ở những câu cần chọn đúng cách giải. Cảm giác khó lúc luyện dễ khiến người học tưởng mình đang học kém và quay về cách cũ; đó là một cái bẫy cần biết trước.
Áp dụng thực tế: từ khoảng giữa lịch ôn, mỗi buổi luyện đề nên trộn câu hỏi từ ít nhất ba phần khác nhau. Có thể tự làm điều này bằng cách lấy câu hỏi ngẫu nhiên từ nhiều chương, hoặc dùng các đề thi thử đã trộn sẵn.
Tận dụng thời gian vụn của người đi làm
Thời gian vụn — mười phút chờ họp, giờ nghỉ trưa, quãng đi xe buýt — không hợp để học phần mới, nhưng rất hợp cho một số việc ôn:
- Ôn sổ lỗi sai: lật sổ, che đáp án, tự trả lời năm câu. Không cần bàn ghế, chỉ cần vài phút.
- Tự hỏi một khái niệm: chọn một thuật ngữ trong đề cương, tự giải thích trong đầu, rồi kiểm lại khi có thể.
- Làm vài câu trắc nghiệm: nếu đề thi có phần trắc nghiệm, giữ một bộ câu hỏi ngắn trên điện thoại.
- Liên hệ với việc đang làm: gặp một tình huống ở chỗ làm có liên quan tới nội dung ôn, ghi một dòng. Ví dụ thật từ công việc dễ nhớ hơn ví dụ trong sách.
Việc không nên làm trong thời gian vụn là đọc phần mới của giáo trình. Đọc phần mới cần sự liền mạch; đọc vụn từng đoạn mười phút thường phải đọc lại từ đầu ở lần sau.
Tuần cuối và ngày thi
Tuần cuối không phải lúc học thêm phần mới. Dồn sức vào làm đề đủ thời gian như thi thật, ôn sổ lỗi sai, và giữ nhịp sinh hoạt ổn định. Làm ít nhất một hai đề ở đúng khung giờ của buổi thi thật giúp cơ thể và đầu óc quen với nhịp đó.
Ngủ đủ quan trọng hơn vài giờ ôn thêm. Nhiều nghiên cứu cho thấy giấc ngủ giúp củng cố những gì đã học, và thiếu ngủ làm giảm khả năng nhớ lại cũng như khả năng đọc kỹ đề. Người đi làm hay có thói quen thức khuya cày bù những ngày cuối; đó thường là cách đổi một điều có lợi lấy một điều có hại.
Nếu có thể, xin nghỉ phép một hai ngày trước kỳ thi, hoặc ít nhất tránh nhận việc căng thẳng vào hôm trước. Chuẩn bị giấy tờ dự thi, đường đi, đồ dùng được phép mang vào từ hôm trước để buổi sáng không phải lo.
Trong phòng thi, đọc lướt toàn bộ đề trước, làm câu chắc chắn trước, đánh dấu câu phân vân để quay lại. Kinh nghiệm từ sổ lỗi sai sẽ phát huy ở đây: nếu biết mình hay đọc sót chữ phủ định, hãy gạch chân chúng khi đọc đề.
Giữ sức để không phải đánh đổi công việc và gia đình
Ba tháng ôn thi chồng lên công việc và việc nhà là một quãng mệt. Nói trước với gia đình về lịch ôn, những buổi tối nào cần yên tĩnh, giúp mọi người hiểu và hỗ trợ thay vì phàn nàn. Với cấp trên, nếu kỳ thi phục vụ công việc, có thể trao đổi để tránh giao việc gấp vào những tuần cuối.
Đừng hy sinh hoàn toàn vận động và giấc ngủ cho việc ôn. Một buổi đi bộ ngắn hay vài động tác giãn cơ sau giờ ngồi lâu giúp đầu óc tỉnh táo hơn cho buổi ôn tiếp theo. Bỏ hết những thứ đó để có thêm giờ học thường làm hiệu quả mỗi giờ giảm đi.
Nếu thấy căng thẳng kéo dài, mất ngủ nhiều đêm, hoặc lo âu ảnh hưởng tới công việc hằng ngày, nên giảm cường độ ôn, cân nhắc dời kỳ thi nếu quy định cho phép, và gặp bác sĩ khi cần. Một kỳ thi có thể thi lại; sức khoẻ thì không nên đánh cược.
Câu hỏi thường gặp
Nên mua khoá luyện thi hay tự ôn?
Tuỳ kỳ thi và nền tảng của mỗi người. Tự ôn hợp khi đề cương rõ, tài liệu chính thức đầy đủ và mình đã có nền trong công việc. Lớp luyện thi có ích khi cần người giải thích phần khó hoặc cần kỷ luật từ bên ngoài. Dù chọn cách nào, phần tự làm câu hỏi và giữ sổ lỗi sai vẫn là việc của mình.
Làm đề quá sớm khi chưa học gì có phí không?
Không phí, nếu làm với mục đích chẩn đoán chứ không phải để lấy điểm. Một bộ đề làm từ tuần đầu cho biết phần nào đã biết nhờ công việc, phần nào hoàn toàn trống. Điểm thấp ở lần đầu là bình thường và không nói lên gì về kết quả cuối cùng.
Học thuộc ngân hàng câu hỏi có được không?
Nếu kỳ thi công bố ngân hàng câu hỏi thì luyện kỹ là hợp lý, nhưng nên hiểu lý do từng đáp án thay vì nhớ vị trí đáp án. Câu hỏi có thể bị đổi cách diễn đạt hoặc đảo thứ tự lựa chọn, và chứng chỉ chỉ có ích khi kiến thức dùng được trong công việc.
Tuần nào bận không ôn được thì bù thế nào?
Dùng tuần đệm đã chừa sẵn trong lịch. Nếu đã hết tuần đệm, giảm bớt phần học mới ở những phần ít điểm thay vì cố nhồi bù tất cả. Trong tuần bận, giữ ít nhất năm phút ôn sổ lỗi sai mỗi ngày để không mất nhịp hoàn toàn.
Có nên ôn nhóm với đồng nghiệp cùng thi không?
Ôn nhóm có ích cho việc giải thích cho nhau và giữ động lực, nhưng dễ thành buổi trò chuyện. Hiệu quả nhất khi mỗi người tự ôn trước, rồi gặp nhau để hỏi những câu trong sổ lỗi sai và giải thích lại cho nhau.
Thi trượt thì nên làm gì tiếp?
Xem kết quả chi tiết nếu có, đối chiếu với sổ lỗi sai để biết phần nào thiếu. Thường lần thi sau không cần ôn lại từ đầu, chỉ cần dồn vào phần yếu và luyện đề nhiều hơn. Nghỉ vài ngày trước khi quay lại để đầu óc nhẹ hơn.