Việc giúp người đi làm học nhanh nhất thường là việc vượt khả năng hiện tại một chút: đủ khó để buộc phải học thêm, nhưng không khó tới mức chỉ còn biết loay hoay hay làm hỏng. Chọn đúng độ khó, chuẩn bị sẵn người có thể hỏi và nhìn lại sau khi xong là ba điều biến một việc khó thành một bài học thay vì một lần căng thẳng.
Bài này viết cho người muốn học qua công việc thật: nhân viên được hỏi có muốn nhận một mảng mới không, người tự đề xuất làm một việc chưa từng làm, người bị giao một việc khó và đang lo. Bài không bàn chuyện thăng tiến hay đãi ngộ — những thứ phụ thuộc vào nhiều yếu tố ngoài việc học — mà chỉ bàn cách để việc khó thật sự để lại tay nghề.
Vì sao việc hơi khó dạy nhiều hơn việc quen
Trong tâm lý học giáo dục, nhà tâm lý Lev Vygotsky đưa ra khái niệm vùng phát triển gần: khoảng giữa những gì người học tự làm được và những gì họ làm được khi có người hỗ trợ. Ý tưởng này vốn nói về trẻ em, nhưng tinh thần của nó cũng hay được dùng để nói về người lớn: việc học hiệu quả nhất xảy ra trong khoảng đó, không phải ở việc đã quen, cũng không phải ở việc quá xa tầm.
Việc quen thì làm trôi nhưng không học thêm gì. Việc quá khó thì chỉ đủ sức đối phó, không còn chỗ trong đầu để nhìn ra bài học, và nếu thất bại nặng có thể làm mất tự tin lâu dài. Việc hơi khó buộc mình phải học thêm đúng thứ đang cần, ngay lúc cần, và kết quả cho phản hồi rõ ràng: làm được hay chưa.
Thêm một điểm ít được để ý: việc khó cho mình cơ hội làm việc cùng những người mà bình thường ít có dịp tiếp xúc — bộ phận khác, cấp cao hơn, khách hàng lớn hơn. Mỗi người đó mang theo một cách nhìn khác về cùng một vấn đề, và chỉ riêng việc nghe họ đặt câu hỏi đã là một bài học về những gì nghề mình coi là quan trọng.
Cũng cần nói thẳng: không phải ai, lúc nào cũng nên nhận thêm việc khó. Khi đang quá tải, có chuyện gia đình hay sức khoẻ không tốt, nhận thêm việc chỉ khiến mọi thứ tệ hơn. Học qua việc khó là một lựa chọn, không phải một nghĩa vụ để chứng tỏ.
Đo độ khó trước khi nhận
Trước khi nhận, thử chấm việc mới theo bốn câu hỏi. Mục tiêu là việc có một hoặc hai điểm mới, không phải tất cả đều mới:
| Câu hỏi | Vừa sức để học | Có lẽ quá sức |
|---|---|---|
| Mình đã làm việc tương tự chưa? | Đã làm việc gần giống, khác ở một hai khâu | Chưa từng làm gì gần giống |
| Hậu quả nếu làm chưa tốt? | Sửa được, ảnh hưởng trong nhóm | Ảnh hưởng an toàn, tiền lớn, pháp lý, khách quan trọng |
| Có ai để hỏi khi kẹt không? | Có ít nhất một người biết việc và sẵn lòng | Không ai trong tầm hỏi |
| Thời hạn có chừa chỗ cho học không? | Có khoảng đệm để thử và sửa | Gấp đến mức phải làm đúng ngay lần đầu |
Nếu việc rơi vào cột phải ở hai câu trở lên, hãy cân nhắc thương lượng trước khi nhận: xin thêm thời gian, xin chia việc thành phần nhỏ, xin một người cùng làm, hoặc nhận một phần thay vì toàn bộ. Nói ra điều này không phải là từ chối; đó là cách để việc được làm tốt.
Xin lưới đỡ trước khi bắt đầu
Một người để hỏi. Xác định trước ai là người có thể hỏi khi kẹt, và hỏi họ trước xem có sẵn lòng không. Một câu như "Nếu em kẹt ở phần tính toán, em hỏi anh được không?" giúp cả hai bên chuẩn bị.
Một điểm kiểm giữa chừng. Hẹn với người giao việc một lần xem lại khi được khoảng một phần ba. Sai hướng phát hiện sớm thì sửa rẻ; phát hiện lúc sắp nộp thì rất đắt.
Một kết quả tối thiểu chấp nhận được. Hỏi rõ thế nào là "đạt" và thế nào là "tốt". Biết mức đạt giúp không bị tê liệt vì cầu toàn, biết mức tốt giúp có hướng để vươn tới.
Một lối lui. Thoả thuận trước nếu đến một mốc nào đó vẫn không ổn thì làm gì: chuyển cho người khác, giảm phạm vi, lùi hạn. Có lối lui làm mình bình tĩnh hơn, và bình tĩnh thì học tốt hơn.
Trong lúc làm: học đúng thứ đang thiếu
Khi bắt tay vào việc khó, cám dỗ thường gặp là học tất cả mọi thứ liên quan trước khi làm. Đó là một cách trì hoãn trá hình. Hiệu quả hơn là bắt đầu làm sớm, gặp chỗ kẹt nào thì học chỗ đó. Kiến thức học để gỡ một chỗ kẹt cụ thể thường nhớ lâu hơn kiến thức học trước "cho chắc", vì nó gắn với một vấn đề thật.
Giữ một danh sách "chỗ kẹt" trong suốt quá trình: mỗi lần không biết làm tiếp thế nào, ghi lại đang kẹt ở đâu, đã thử gì, cuối cùng gỡ bằng cách nào. Danh sách này có hai giá trị: nó cho biết lần sau cần học trước điều gì, và nó là nguyên liệu cho buổi nhìn lại.
Khi hỏi người hỗ trợ, nên hỏi sau khi đã tự thử một khoảng thời gian hợp lý và mang theo những gì đã thử. "Em đã thử A và B, đều ra kết quả lạ ở bước này" giúp người được hỏi chỉ đúng chỗ, và họ cũng thấy mình đã cố gắng. Nhưng đừng tự thử quá lâu với việc có thời hạn; kẹt nửa ngày mà không hỏi thường là quá lâu.
Cảm giác bối rối, chậm, thậm chí thấy mình kém trong lúc làm việc khó là bình thường. Nó là dấu hiệu đang ở đúng vùng học, không phải dấu hiệu chọn sai việc. Chỉ khi bối rối kéo dài mà không gỡ được chỗ nào, hoặc bắt đầu ảnh hưởng tới giấc ngủ và sức khoẻ, mới là lúc nên dùng đến lối lui.
Sau khi xong: nhìn lại để giữ bài học
Dù kết quả tốt hay chưa tốt, dành ba mươi phút nhìn lại trong vòng vài ngày sau khi xong, khi mọi chi tiết còn nhớ rõ:
- Đọc lại danh sách chỗ kẹt. Đánh dấu chỗ nào giờ đã tự làm được, chỗ nào vẫn phải nhờ.
- Viết ra ba điều đã học được mà trước khi nhận việc chưa biết.
- Viết ra một điều sẽ làm khác nếu được làm lại từ đầu, cụ thể đến mức có thể làm ngay lần sau.
- Xin nhận xét từ người giao việc hoặc người hỗ trợ, bằng câu hỏi cụ thể: "Phần nào anh thấy em làm được, phần nào em nên luyện thêm?"
- Ghi lại tất cả vào một chỗ cố định, để khi nhận việc tương tự lần sau, mở ra đọc trước.
Nếu kết quả chưa đạt, buổi nhìn lại càng quan trọng. Tách rõ phần do thiếu kỹ năng — học được — với phần do điều kiện như thời gian, thông tin, nguồn lực — cần thương lượng khác ở lần sau. Gộp tất cả thành "mình kém" là cách chắc chắn nhất để không học được gì từ thất bại.
Ví dụ: một lần nhận việc hơi quá sức
Ví dụ giả định: một nhân viên chăm sóc khách hàng ở Thái Nguyên đã làm hai năm, quen trả lời khiếu nại qua tin nhắn. Trưởng nhóm hỏi chị có muốn soạn bộ câu trả lời mẫu cho mười tình huống khiếu nại hay gặp nhất, dùng cho cả nhóm, không. Chị chưa từng viết tài liệu cho người khác dùng.
Chấm theo bốn câu hỏi: chị đã xử lý cả mười tình huống nhiều lần (quen), hậu quả nếu bản mẫu chưa tốt là có thể sửa trước khi phát cho nhóm (sửa được), trưởng nhóm sẵn lòng góp ý (có người hỏi), thời hạn ba tuần (có đệm). Chỉ có một điểm mới là viết cho người khác dùng. Đó là việc vừa sức để học.
Chị xin trưởng nhóm xem bản nháp ba tình huống đầu trước khi viết tiếp. Lần xem đó lộ ra vấn đề: các câu trả lời quá phụ thuộc vào giọng của chị, đồng nghiệp đọc thấy gượng. Chị đổi cách, mỗi mẫu chỉ giữ khung và những câu bắt buộc, chừa chỗ cho người dùng tự nói theo cách của họ. Danh sách chỗ kẹt của chị ghi thêm hai mục: không biết chính sách đổi trả mới nhất, phải hỏi bộ phận khác; không biết câu nào là bắt buộc về mặt quy định.
Buổi nhìn lại sau khi xong cho chị ba bài học: viết cho người khác dùng thì phải tách khung khỏi giọng, phải kiểm chính sách ở nguồn gốc chứ không dựa vào trí nhớ, và đưa bản nháp sớm tiết kiệm nhiều thời gian hơn tự sửa một mình. Ba điều này chị dùng lại ngay ở việc tiếp theo.
Những cái bẫy khi học qua việc khó
Một số tình huống khiến việc khó không còn là cơ hội học mà thành gánh nặng:
- Nhận nhiều việc khó cùng lúc. Mỗi việc khó cần chỗ trong đầu để học. Hai ba việc mới song song thường khiến việc nào cũng chỉ làm được ở mức đối phó.
- Giấu chỗ kẹt cho tới phút chót. Sợ bị đánh giá nên không hỏi, đến khi lộ ra thì đã muộn. Hỏi sớm luôn rẻ hơn.
- Nhận việc khó để làm vừa lòng người khác. Nếu không có lý do học thật sự, chỉ vì ngại từ chối, thì động lực sẽ cạn nhanh khi gặp khó.
- Bỏ qua bước nhìn lại vì đã có việc mới. Không nhìn lại, việc khó chỉ để lại cảm giác mệt chứ không để lại tay nghề.
- Chọn việc khó chỉ vì nó trông ấn tượng. Việc có tên gọi lớn chưa chắc dạy nhiều; việc nhỏ mà chạm đúng kỹ năng mình đang thiếu thường đáng nhận hơn.
- Tự đánh giá quá khắt khe. So kết quả lần đầu với người làm lâu năm là so sai. So với chính mình trước khi nhận việc mới là so đúng.
Câu hỏi thường gặp
Bị giao việc quá sức mà không được chọn thì làm sao?
Vẫn có thể áp dụng phần lưới đỡ: hỏi rõ mức đạt, xin điểm kiểm giữa chừng, xác định người để hỏi. Nếu thấy rủi ro thật về an toàn, tiền hay pháp lý, nói rõ với người giao việc bằng sự việc cụ thể và đề xuất cách chia nhỏ, thay vì im lặng nhận rồi lo một mình.
Làm sao từ chối việc khó mà không bị đánh giá là ngại việc?
Thay vì từ chối thẳng, đưa ra phương án: nhận một phần, xin thêm thời gian, hoặc đề nghị làm cùng người có kinh nghiệm. Giải thích bằng điều kiện thực tế như khối lượng việc hiện có, không bằng cảm xúc. Phần lớn người quản lý đánh giá cao người biết giới hạn của mình.
Bao lâu nên nhận một việc khó mới?
Không có nhịp chuẩn. Một dấu hiệu tốt là khi việc khó trước đã thành việc quen, làm trôi mà không cần hỏi nhiều. Nhận việc mới khi việc cũ còn đang chật vật thường làm cả hai dở dang.
Thất bại trong việc khó có ảnh hưởng xấu lâu dài không?
Tuỳ cách xử lý. Thất bại được báo sớm, có nhìn lại và rút ra bài học rõ ràng thường được chấp nhận ở nhiều nơi làm việc. Thất bại bị giấu, đổ lỗi hay lặp lại mới là thứ để lại ấn tượng xấu. Dù vậy, văn hoá mỗi nơi khác nhau, nên trao đổi trước về mức chấp nhận rủi ro.
Có nên tự đề xuất việc khó khi không ai giao không?
Có thể, nếu việc đó có ích cho nhóm và không làm chậm việc chính. Đề xuất cụ thể: việc gì, làm trong bao lâu, cần hỗ trợ gì. Bắt đầu với việc nhỏ, rủi ro thấp để tạo lòng tin trước khi đề xuất việc lớn hơn.
Cảm thấy căng thẳng kéo dài khi làm việc khó thì sao?
Căng thẳng ngắn trong lúc học là bình thường. Nếu kéo dài nhiều tuần, kèm mất ngủ, chán ăn, hay cáu gắt, đó là lúc nên giảm tải, trao đổi với quản lý và khi cần thì gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Không bài học nào đáng đánh đổi sức khoẻ.