TiepThu.comTiếp Thu
Học khi đã lớn tuổi

Trí nhớ thay đổi theo tuổi: phần nào chậm đi, phần nào giữ nguyên, khi nào đi khám

Trí nhớ không giảm đều theo tuổi: có loại chậm đi, có loại giữ nguyên. Bài giúp phân biệt quên thường gặp với dấu hiệu nên đi khám và cách chuẩn bị.

Older Vietnamese couple sitting on a balcony in Da Nang, husband pausing mid-sentence while wife waits patiently, two cups of tea on a low table, seen from the side, faces soft

Trí nhớ không yếu đi đều theo tuổi như một cái bóng đèn mờ dần. Ở người khoẻ mạnh, khả năng tiếp nhận nhanh, giữ nhiều thông tin mới cùng lúc và gọi ra tên riêng thường chậm đi từ tuổi trung niên. Trong khi đó vốn từ, hiểu biết chung và kỹ năng tay đã quen thường giữ vững, có khi còn tốt hơn. Quên tên người quen rồi lát sau nhớ ra là chuyện thường gặp; quên cả việc vừa xảy ra và ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày là lý do nên đi khám.

Bài này giúp bạn hiểu từng loại trí nhớ thay đổi ra sao, phân biệt những kiểu quên thường gặp với những dấu hiệu nên hỏi bác sĩ, và chuẩn bị cho một buổi khám nếu cần. Bài không thay cho chẩn đoán: chỉ bác sĩ, sau khi hỏi bệnh và thăm khám, mới kết luận được một người có vấn đề về trí nhớ hay không.

Trí nhớ không phải một khối: mấy loại khác nhau

Khi nói "trí nhớ kém đi", người ta thường gộp nhiều thứ khác nhau làm một. Các nhà tâm lý học phân biệt ít nhất mấy loại. Trí nhớ làm việc là khả năng giữ một mẩu thông tin trong đầu vài giây để dùng ngay, như nhẩm số tiền thối khi đi chợ. Trí nhớ sự kiện là nhớ những gì đã xảy ra với mình: sáng nay ăn gì, hôm qua ai ghé chơi. Trí nhớ ngữ nghĩa là kiến thức chung: thủ đô các nước, nghĩa của từ, cách tính phần trăm. Trí nhớ thao tác là những việc tay chân đã quen: đi xe, nấu cơm, khâu vá.

Bốn loại này thay đổi theo tuổi không giống nhau. Hiểu được điều đó giúp bạn bớt lo một cách vô cớ, và cũng giúp bạn nhận ra khi nào sự thay đổi đã đi quá mức thường gặp. Phần tiếp theo đi lần lượt từng loại, kèm những ví dụ mà người trung niên và người cao tuổi hay kể.

Loại nào chậm đi, loại nào giữ nguyên

Bảng dưới tóm tắt xu hướng chung được mô tả trong nhiều tài liệu về lão hoá bình thường. Đây là xu hướng của số đông; có người bảy mươi tuổi vẫn nhanh nhạy như người bốn mươi.

Loại trí nhớXu hướng theo tuổiVí dụ đời thường
Trí nhớ làm việcThường giảm dần từ tuổi trung niênNghe một dãy số dài một lần thì khó nhắc lại; vừa nói chuyện vừa tính nhẩm dễ nhầm
Tốc độ xử lýChậm hơn rõ theo tuổiCần thêm vài giây để trả lời, để đọc hết một tin nhắn dài
Trí nhớ sự kiện mớiGiảm nhẹ, nhất là chi tiếtNhớ là có đi đám cưới nhưng không nhớ ngồi bàn với ai
Gọi tên riêngKhó hơn, hay bị "đầu lưỡi"Biết rõ người này là ai, làm nghề gì, nhưng không bật ra được tên
Kiến thức chung, vốn từGiữ vững, có thể tăngGiải ô chữ, hiểu thành ngữ, giải thích một việc phức tạp vẫn tốt
Thao tác đã quen tayGiữ rất tốtMấy chục năm không đạp máy khâu vẫn khâu được

Điểm đáng chú ý: những gì người lớn tuổi hay phàn nàn nhất, như quên tên, chậm nhẩm tính, lại thuộc nhóm thay đổi thường gặp. Còn những gì giữ lại, như hiểu biết và kỹ năng, mới là nền để tiếp tục học và làm việc.

Hiện tượng "đầu lưỡi" và những kiểu quên thường gặp

Cảm giác một cái tên nằm ngay đầu lưỡi mà không nói ra được có tên gọi riêng trong tâm lý học: hiện tượng đầu lưỡi. Ai cũng gặp, nhưng nó xảy ra thường hơn khi lớn tuổi, đặc biệt với tên người và tên riêng. Người gặp hiện tượng này vẫn biết mình đang tìm gì, thường nhớ chữ cái đầu hay số tiếng của từ, và hay nhớ ra sau vài phút hoặc vài giờ, đúng lúc đang làm việc khác.

Những kiểu quên khác cũng thường gặp ở người khoẻ mạnh: đi vào bếp rồi quên mình định lấy gì, để chìa khoá rồi phải đi tìm, quên một cuộc hẹn không ghi lại, đọc một trang sách rồi phải đọc lại vì lúc đọc đang nghĩ chuyện khác. Đặc điểm chung là chúng thỉnh thoảng mới xảy ra, người quên tự nhận ra mình quên, và sinh hoạt hằng ngày không bị ảnh hưởng đáng kể.

Nhiều khi thủ phạm không phải trí nhớ mà là sự chú ý. Bạn không nhớ để chìa khoá ở đâu vì lúc đặt xuống đang nghe điện thoại, thông tin chưa từng được ghi vào. Thiếu ngủ, lo âu, nhiều việc dồn một lúc làm việc này nặng hơn ở mọi lứa tuổi. Cách xử lý vì thế khá đời thường: một chỗ cố định cho chìa khoá và kính, ghi lịch hẹn vào một cuốn sổ duy nhất, làm từng việc một.

Quên thường gặp và dấu hiệu nên hỏi bác sĩ

Bảng so sánh dưới đây dựa trên cách mô tả phổ biến của các tổ chức y tế về sự khác nhau giữa thay đổi do tuổi và những dấu hiệu cần được khám. Nó giúp bạn quyết định có nên đi khám, không dùng để tự chẩn đoán cho mình hay người thân.

Thường gặp khi lớn tuổiNên hỏi bác sĩ khi
Thỉnh thoảng quên tên, lát sau nhớ raQuên tên người rất thân, không nhớ ra cả khi được nhắc
Thỉnh thoảng để nhầm đồ rồi tìm lại đượcThường xuyên để đồ ở chỗ lạ (ví ở tủ lạnh) và không lần lại được
Quên một cuộc hẹn, sau đó nhớ raHỏi lại cùng một câu nhiều lần trong một buổi
Cần lâu hơn để học thao tác mớiLúng túng với việc đã làm quen nhiều năm như nấu bữa cơm, trả tiền chợ
Thỉnh thoảng phải dừng lại tìm từHay mất mạch giữa câu, khó theo một cuộc trò chuyện bình thường
Tự lo về việc mình hay quênNgười khác nhận ra trước, còn bản thân không thấy có gì thay đổi
Biết đường về nhàLạc ở nơi quen thuộc, nhầm ngày tháng, nhầm mùa

Ngoài trí nhớ, những thay đổi về tính khí như dễ cáu bất thường, nghi ngờ người thân, thu mình bỏ các thói quen cũ, hoặc khó tính toán tiền bạc vốn quen, cũng là lý do để đi khám. Nếu thay đổi xảy ra đột ngột trong vài giờ hay vài ngày, kèm lú lẫn, nói khó, yếu tay chân, cần đưa đi cấp cứu ngay, không chờ hẹn khám.

Những nguyên nhân làm trí nhớ kém đi mà không phải do tuổi

Nghe kém và nhìn kém. Không nghe rõ thì không thể nhớ điều chưa từng nghe được. Nhiều người lớn tuổi bị nghe kém dần mà không biết, cứ nghĩ mình hay quên lời dặn. Khám tai, khám mắt là bước rẻ và dễ nên làm trước.

Giấc ngủ. Giấc ngủ được cho là giúp củng cố những gì đã học trong ngày. Ngủ chập chờn kéo dài, ngáy to kèm ngưng thở khi ngủ, hay mất ngủ nhiều tuần đều có thể làm đầu óc mụ mị ban ngày.

Tâm trạng. Buồn chán kéo dài, lo âu, mất mát người thân làm khả năng tập trung giảm rõ. Ở người lớn tuổi, trầm cảm đôi khi biểu hiện chủ yếu bằng việc than hay quên và mệt.

Thuốc đang dùng. Một số thuốc, nhất là khi dùng cùng lúc nhiều loại, có thể gây buồn ngủ hoặc lơ mơ. Không tự ngừng thuốc; mang toàn bộ thuốc đang dùng tới cho bác sĩ xem.

Bệnh lý khác. Một số vấn đề như rối loạn tuyến giáp hay thiếu một số vitamin được nhắc tới trong các tài liệu y khoa như những nguyên nhân có thể ảnh hưởng tới trí nhớ và có thể điều trị. Việc có hay không phải do bác sĩ chỉ định xét nghiệm, không tự mua thuốc bổ uống thử.

Chuẩn bị cho buổi khám trí nhớ

Nếu quyết định đi khám, bạn có thể bắt đầu ở bác sĩ đa khoa, khoa nội, khoa thần kinh hoặc khoa lão khoa của bệnh viện tỉnh, thành phố; bác sĩ sẽ chuyển tiếp nếu cần. Buổi khám thường gồm hỏi chuyện, thăm khám và có thể có một số bài kiểm tra nhận thức ngắn, xét nghiệm hoặc chụp chiếu tuỳ trường hợp. Chuẩn bị trước giúp buổi khám đi đúng việc.

  1. Ghi ra giấy những thay đổi đã thấy: bắt đầu từ khi nào, xảy ra bao nhiêu lần, ví dụ cụ thể. "Tháng trước hai lần quên tắt bếp" hữu ích hơn "dạo này hay quên".
  2. Mang theo toàn bộ thuốc đang uống, kể cả thuốc nam, thuốc bổ, hoặc chụp ảnh vỏ hộp.
  3. Mang kết quả khám cũ nếu có: huyết áp, đường huyết, đơn thuốc của các chuyên khoa khác.
  4. Rủ một người thân đi cùng. Người thân thường nhận ra những thay đổi mà bản thân người được khám không thấy, và giúp ghi nhớ lời dặn của bác sĩ.
  5. Mang kính và máy trợ thính nếu đang dùng, để kết quả các bài kiểm tra không bị sai lệch vì nhìn, nghe không rõ.
  6. Chuẩn bị sẵn câu hỏi: nguyên nhân có thể là gì, cần làm thêm gì, khi nào khám lại, trong lúc chờ nên sinh hoạt thế nào.

Sau buổi khám, ghi lại những gì bác sĩ dặn vào cùng cuốn sổ. Nếu được hẹn khám lại, đánh dấu lịch và nhờ người thân nhắc. Theo dõi theo thời gian thường cho bác sĩ nhiều thông tin hơn một lần khám đơn lẻ.

Sống cùng trí nhớ đã đổi khác: giữ cho đầu óc làm việc

Với phần lớn người lớn tuổi khoẻ mạnh, trí nhớ thay đổi là chuyện cần thích nghi chứ không cần lo sợ. Thích nghi bắt đầu từ việc bớt bắt trí nhớ gánh những gì một cuốn sổ hay một cái chuông báo gánh được: lịch hẹn, giờ uống thuốc, số tiền đã chi. Ghi ra không làm trí nhớ lười đi; nó để dành sức đầu óc cho những việc đáng nhớ hơn.

Song song, giữ cho não có việc để làm. Học một điều mới vừa sức, trò chuyện thường xuyên với người khác, vận động đều đặn như đi bộ, đạp xe, tập dưỡng sinh, và ngủ đủ là những thói quen được các tổ chức y tế khuyến khích cho sức khoẻ chung, trong đó có sức khoẻ đầu óc. Không có viên thuốc bổ nào thay được những việc này, và những lời quảng cáo hứa "phục hồi trí nhớ" thường là dấu hiệu nên cảnh giác.

Cuối cùng, cho phép mình quên một chút mà không tự trách. Một cái tên bật ra muộn vài phút không làm cuộc trò chuyện kém vui. Người lớn tuổi vẫn là người hiểu chuyện nhất trong nhiều bữa cơm gia đình, và hiểu chuyện cũng là một loại trí nhớ.

Câu hỏi thường gặp

Bao nhiêu tuổi thì trí nhớ bắt đầu thay đổi?

Một số khả năng như tốc độ xử lý và trí nhớ làm việc có thể chậm dần từ khá sớm, nhưng người ta thường chỉ để ý từ tuổi bốn mươi, năm mươi. Mức thay đổi khác nhau nhiều giữa từng người, phụ thuộc sức khoẻ, giấc ngủ, mức vận động và việc có thường xuyên dùng đầu óc hay không.

Hay quên tên người có phải dấu hiệu bệnh không?

Thường là không. Quên tên rồi nhớ ra sau, hoặc nhớ ra khi được nhắc, là hiện tượng rất phổ biến ở người trung niên và cao tuổi. Đáng lưu ý hơn là khi quên cả người đó là ai, quên tên người rất thân, hoặc quên kèm nhiều thay đổi khác trong sinh hoạt.

Người thân hay quên nhưng không chịu đi khám thì làm sao?

Tránh nói thẳng là "bị lẫn" vì dễ làm người lớn tuổi tự ái. Có thể đề nghị một buổi khám sức khoẻ tổng quát, khám mắt hay khám tai, rồi nhờ bác sĩ hỏi thêm về trí nhớ. Đi cùng, ghi lại những thay đổi cụ thể và để bác sĩ là người trao đổi chính.

Có xét nghiệm nào tự làm ở nhà để biết trí nhớ có vấn đề không?

Trên mạng có nhiều bài trắc nghiệm, nhưng kết quả tự làm ở nhà không thay được đánh giá của bác sĩ và dễ gây lo lắng vô cớ hoặc yên tâm sai. Cách tốt hơn là ghi lại những thay đổi trong đời sống hằng ngày một thời gian rồi mang tới buổi khám.

Uống thuốc bổ não có giúp nhớ tốt hơn không?

Không nên tự mua thuốc bổ não hay thực phẩm chức năng với hy vọng cải thiện trí nhớ. Nhiều sản phẩm quảng cáo vượt xa bằng chứng, và một số có thể tương tác với thuốc đang dùng. Nếu nghi thiếu chất, bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm và hướng dẫn cụ thể.

Học thêm điều mới có giúp giữ trí nhớ không?

Học điều mới, nhất là việc có người cùng làm và cần cả tay lẫn đầu, là một trong những thói quen được khuyến khích cho sức khoẻ đầu óc. Không ai hứa được nó ngăn ngừa bệnh, nhưng nó giữ cho đời sống có nhịp, có niềm vui và có giao tiếp, đều là những điều tốt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138