TiepThu.comTiếp Thu
Học khi đã lớn tuổi

Giữ đầu óc minh mẫn khi về già: việc học giúp được gì, điều gì đang bị thổi phồng

Học điều mới, vận động, giao tiếp giúp gì cho đầu óc người lớn tuổi, còn trò chơi luyện não và thuốc bổ não được quảng cáo quá lời ra sao. Bài phân định rõ.

Two elderly Vietnamese men playing Chinese chess on a sidewalk in Ho Chi Minh City while a third watches, morning shade from tamarind trees, faces turned away, warm tones

Không có cách nào bảo đảm đầu óc minh mẫn mãi, nhưng có những thói quen được giới y khoa khuyến khích rộng rãi: vận động đều, ngủ đủ, giữ giao tiếp, tiếp tục học điều mới, chữa nghe kém và nhìn kém, theo dõi huyết áp, đường huyết theo hướng dẫn của bác sĩ. Trong số đó, học điều mới là việc vừa có ích cho đầu óc vừa đem lại niềm vui và các mối quan hệ.

Ngược lại, có những thứ đang được quảng cáo quá lời: trò chơi "luyện não" hứa tăng trí nhớ, thuốc bổ não và thực phẩm chức năng hứa phục hồi trí nhớ. Bài này giúp bạn phân biệt điều có cơ sở, điều còn tranh luận và điều nên cảnh giác, để dồn thời gian và tiền bạc vào những việc đáng làm.

Những gì giới y khoa đồng thuận ở mức chung

Các tổng hợp nghiên cứu lớn về sức khoẻ trí não người cao tuổi thường chỉ ra một nhóm yếu tố có thể thay đổi được, liên quan tới nguy cơ suy giảm nhận thức về sau. Trong nhóm này hay được nhắc tới là ít vận động, cô lập xã hội, nghe kém không được xử lý, huyết áp cao, đái tháo đường, hút thuốc, uống nhiều rượu và trầm cảm. Mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố vẫn đang được nghiên cứu tiếp, nhưng chiều hướng chung khá nhất quán.

Điều đó có nghĩa là những việc tốt cho tim mạch và sức khoẻ chung thường cũng tốt cho đầu óc. Đi bộ đều đặn, ăn uống cân bằng, khám định kỳ và uống thuốc theo đơn khi có bệnh mạn tính là những việc nghe không mới mẻ, nhưng là nền móng. Không có mẹo nhanh nào thay được chúng.

Cần nói rõ: đây là chuyện giảm nguy cơ ở mức cộng đồng, không phải lời hứa cho từng người. Có người sống rất điều độ vẫn gặp vấn đề trí nhớ, có người không để ý gì vẫn minh mẫn tới già. Vì thế những thói quen này nên được làm vì chúng làm cuộc sống hôm nay tốt hơn, chứ không phải vì sợ hãi.

Điều có cơ sở, điều còn tranh luận, điều bị thổi phồng

Bảng dưới đây xếp các lời khuyên hay gặp theo mức độ bằng chứng, dựa trên cách các tổ chức y tế và tài liệu tổng quan thường trình bày. Mức xếp có thể thay đổi khi có nghiên cứu mới.

Lời khuyên hay gặpMức độNên hiểu thế nào
Vận động thể lực đều đặnĐược khuyến khích rộng rãiTốt cho sức khoẻ chung và đầu óc; chọn mức vừa sức, hỏi bác sĩ nếu có bệnh tim, khớp
Giữ giao tiếp, tham gia cộng đồngĐược khuyến khích rộng rãiCô lập xã hội gắn với nhiều vấn đề sức khoẻ
Xử lý nghe kém, nhìn kémĐược khuyến khích rộng rãiKhám và dùng kính, máy trợ thính khi cần
Học điều mới, hoạt động trí ócCó cơ sở, mức lợi ích cụ thể còn đang nghiên cứuĐáng làm vì nhiều lợi ích đi kèm
Trò chơi luyện não trên máyCòn tranh luận về lợi ích ngoài trò chơiChơi vì vui, đừng kỳ vọng như thuốc
Thuốc bổ não, thực phẩm chức năngQuảng cáo thường vượt xa bằng chứngKhông tự mua; hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thứ gì
Khoá học "siêu trí nhớ" cấp tốcHứa hẹn không có cơ sởCảnh giác lời hứa nhanh, chắc chắn

Điều đáng chú ý là những thứ được khuyến khích nhiều nhất lại rẻ nhất: đi bộ, trò chuyện, khám mắt, khám tai. Những thứ đắt tiền thường nằm ở cột bị thổi phồng.

Học điều mới thế nào để thật sự là "tập" cho đầu óc

Phải là điều mới thật. Giải ô chữ mỗi ngày suốt hai mươi năm là việc quen. Đầu óc được thử thách khi bạn học cái chưa biết: một ngôn ngữ, một kỹ năng tay, một môn cờ chưa từng chơi. Cảm giác hơi vất vả lúc đầu là dấu hiệu đúng hướng.

Khó vừa sức. Quá dễ thì chán, quá khó thì nản. Mức tốt là làm được khoảng phần lớn, vấp ở một phần nhỏ, và thấy tiến bộ sau vài tuần.

Có người cùng học. Học trong nhóm, lớp hay cùng người thân kết hợp được hai lợi ích: hoạt động trí óc và giao tiếp xã hội. Có hẹn với người khác cũng giúp giữ nhịp.

Dùng cả tay, mắt, tai. Những việc đòi hỏi phối hợp nhiều giác quan như nấu món mới, tập vẽ, học một điệu múa dân gian, thường thú vị hơn và giữ chân người học lâu hơn việc chỉ ngồi đọc.

Đi đường dài. Lợi ích, nếu có, đến từ việc duy trì nhiều tháng nhiều năm, không phải từ một khoá học ngắn. Chọn thứ bạn thích đủ để làm tiếp sau khi hết hứng ban đầu.

Trò chơi luyện não và giải đố: vui là chính

Các ứng dụng luyện não thường đưa ra những bài nhỏ: nhớ dãy hình, tìm điểm khác, tính nhẩm nhanh. Người chơi đều đặn sẽ giỏi lên ở chính những bài đó, điều này khá rõ. Câu hỏi khó hơn là sự giỏi lên ấy có lan sang đời sống, như nhớ lịch hẹn, nhớ tên người, xử lý giấy tờ hay không. Đến nay giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận, và nhiều nhà khoa học cho rằng mức lan truyền này hạn chế.

Vì vậy, nếu bạn thích trò chơi trí tuệ, cứ chơi vì niềm vui. Giải ô chữ, đánh cờ, chơi bài với bạn bè đều là hoạt động tốt, đặc biệt khi có người cùng chơi. Điều nên tránh là trả tiền cho những gói "luyện não" với lời hứa phòng bệnh, hay ngồi một mình hàng giờ với điện thoại thay cho đi lại, gặp gỡ.

Một lưu ý nhỏ: nếu điểm số trong trò chơi giảm đi, đừng vội lo. Điểm phụ thuộc vào giấc ngủ, tâm trạng, ánh sáng, thậm chí độ nhạy màn hình. Trò chơi trên máy không phải công cụ đánh giá trí nhớ; muốn biết rõ thì cần bác sĩ.

Thuốc bổ não và thực phẩm chức năng: vì sao nên dè dặt

Người cao tuổi là đối tượng bị nhắm tới nhiều trong quảng cáo sản phẩm "bổ não", "tăng cường trí nhớ", qua hội thảo tặng quà, buổi phát trực tiếp hay cuộc gọi tư vấn. Lời quảng cáo thường dùng những chữ như "phục hồi", "ngăn ngừa", kèm lời chứng của người dùng. Bằng chứng khoa học cho các tuyên bố này thường yếu hoặc không có, và cơ quan quản lý nhiều nơi đã nhắc rằng thực phẩm chức năng không phải là thuốc chữa bệnh.

Ngoài chuyện tốn tiền, có những rủi ro thật. Một số sản phẩm có thể tương tác với thuốc đang uống, như thuốc chống đông, thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường. Có người bỏ thuốc theo đơn để dùng sản phẩm quảng cáo, làm bệnh nặng thêm. Có người trì hoãn đi khám vì tin vào hộp thuốc bổ, bỏ lỡ cơ hội tìm ra nguyên nhân điều trị được.

Nguyên tắc đơn giản: không tự mua sản phẩm bổ não cho mình hay cho cha mẹ. Nếu lo về trí nhớ, đi khám. Nếu bác sĩ nghi thiếu một chất nào đó, bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm và hướng dẫn cụ thể. Tiền dành cho hộp thuốc bổ có thể dùng cho đôi giày đi bộ tốt, cặp kính đúng độ hay một khoá học bạn thích.

Một tuần mẫu cho đầu óc và tinh thần

Không cần lịch dày đặc. Một tuần có những hoạt động dưới đây, xen kẽ với việc nhà và nghỉ ngơi, đã là một nhịp sống tốt cho nhiều người về hưu. Điều chỉnh theo sức khoẻ và sở thích của bạn.

  • Gần như mỗi ngày: đi bộ hoặc vận động vừa sức khoảng nửa tiếng, có thể chia thành vài lần ngắn.
  • Ba bốn buổi mỗi tuần: mười lăm đến ba mươi phút học một điều mới đang theo, như ngoại ngữ, vẽ, một kỹ năng trên điện thoại.
  • Một buổi mỗi tuần: sinh hoạt nhóm, câu lạc bộ, lớp học hay buổi gặp bạn bè có nội dung.
  • Vài lần mỗi tuần: gọi điện, gọi video cho con cháu, người thân ở xa.
  • Mỗi ngày: giờ ngủ, giờ dậy tương đối cố định, hạn chế ngủ trưa quá dài nếu đêm khó ngủ.
  • Mỗi tuần: một việc giúp người khác, như trông cháu một buổi, dạy lại điều mình biết cho hàng xóm, góp sức ở tổ dân phố.

Lịch này không cần đầy đủ ngay từ đầu. Bắt đầu với một hai mục bạn thấy dễ nhất, giữ trong vài tuần cho thành nếp, rồi thêm mục khác. Một nếp sống được giữ lâu quan trọng hơn một kế hoạch đầy đủ nhưng bỏ sau một tháng.

Nếu bạn có bệnh mạn tính hay vấn đề vận động, hỏi bác sĩ mức vận động phù hợp trước khi tăng cường độ. Lịch mẫu này là gợi ý sinh hoạt, không phải chỉ định điều trị.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Giữ đầu óc khoẻ không chỉ là làm thêm việc tốt, mà còn là nhận ra sớm khi có gì thay đổi. Nên đi khám khi bạn hoặc người thân thấy trí nhớ giảm rõ trong vài tháng, quên những chuyện vừa xảy ra, hỏi lặp lại nhiều lần, lúng túng với những việc quen thuộc như tính tiền, nấu nướng, đi đường quen, hoặc tính khí thay đổi khác thường.

Cũng nên khám khi thấy nghe kém, nhìn kém, ngủ kém kéo dài, buồn chán hay lo âu nhiều tuần. Đây là những vấn đề thường gặp ở người lớn tuổi, nhiều khi xử lý được, và đều ảnh hưởng tới cách đầu óc làm việc. Nếu có thay đổi đột ngột như lú lẫn, nói khó, méo miệng, yếu một bên người, cần đi cấp cứu ngay.

Bác sĩ là người duy nhất đánh giá được tình trạng của bạn. Đừng dựa vào bài trắc nghiệm trên mạng, lời quảng cáo hay lời kể của người quen để tự kết luận. Và trong lúc chờ khám, cứ tiếp tục những việc tốt như đi bộ, gặp bạn bè, học điều mới; chúng không mâu thuẫn với việc đi khám.

Câu hỏi thường gặp

Giải ô chữ mỗi ngày có giúp chống lẫn không?

Giải ô chữ là hoạt động trí óc dễ chịu, nhưng chưa có bằng chứng chắc chắn rằng riêng nó phòng được suy giảm trí nhớ. Nếu bạn đã giỏi ô chữ, nó thành việc quen. Kết hợp với học điều mới, vận động và giao tiếp sẽ tốt hơn chỉ dựa vào một hoạt động.

Người nhà mua thuốc bổ não cho ông bà có nên dùng không?

Nên mang sản phẩm đó đến hỏi bác sĩ đang điều trị cho ông bà trước khi dùng, đặc biệt khi ông bà đang uống thuốc huyết áp, tiểu đường hay chống đông. Không ngừng thuốc theo đơn để thay bằng sản phẩm bổ. Nếu lo về trí nhớ của ông bà, đưa đi khám là việc đúng hơn.

Bao nhiêu tuổi thì nên bắt đầu giữ gìn đầu óc?

Càng sớm càng tốt, nhưng không bao giờ là muộn. Nhiều yếu tố như huyết áp, vận động, hút thuốc tác động trong nhiều năm, nên chăm sóc từ tuổi trung niên có ý nghĩa. Người đã cao tuổi bắt đầu đi bộ, học điều mới, gặp gỡ bạn bè vẫn được lợi về sức khoẻ và tinh thần.

Ở một mình, ít người trò chuyện thì làm sao giữ giao tiếp?

Có thể tham gia hội người cao tuổi, câu lạc bộ dưỡng sinh, lớp học ở nhà văn hoá, sinh hoạt tổ dân phố, hoặc hẹn gọi video định kỳ với con cháu. Nhận một việc nhỏ giúp người khác cũng tạo thêm kết nối. Nếu cảm giác cô đơn kéo theo buồn chán kéo dài, nên nói với bác sĩ.

Chơi cờ, đánh bài với bạn có tốt cho đầu óc không?

Đây là hoạt động kết hợp suy nghĩ và giao tiếp, nên là lựa chọn tốt cho nhiều người lớn tuổi, miễn là vui vẻ, không sát phạt tiền bạc và không ngồi quá lâu. Nên xen kẽ với vận động để không ngồi cả ngày một chỗ.

Học điều mới có làm người già mệt và căng thẳng thêm không?

Có thể, nếu học quá sức hoặc bị ép. Học nên vừa sức, ngắn, có niềm vui và do mình chọn. Khi thấy căng thẳng, giảm thời gian, đổi sang việc nhẹ hơn hoặc học cùng bạn. Mục tiêu là đời sống phong phú hơn, không phải thêm áp lực.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138