Nhiều người lớn tuổi nghĩ mình học kém vì trí nhớ giảm, trong khi nguyên nhân thật là mắt nhìn không rõ hoặc tai nghe không đủ. Khi phải căng mắt đọc chữ nhỏ hay cố nghe một giọng nói lẫn tiếng ồn, phần lớn sức chú ý bị dùng cho việc nhìn, nghe, chỉ còn ít cho việc hiểu và nhớ. Chỉnh lại tài liệu, ánh sáng, chỗ ngồi và cách nghe, cùng với khám mắt, khám tai, thường làm việc học dễ hơn thấy rõ.
Bài này đi qua các dấu hiệu cho thấy mắt hoặc tai đang cản việc học, những cách chỉnh tự làm được ở nhà và trong lớp, cách nói với người dạy, và những lúc cần đi khám, có lúc phải khám ngay.
Vì sao mắt và tai quyết định nhiều đến việc nhớ
Đầu óc mỗi người có một lượng chú ý giới hạn tại một thời điểm. Khi nghe rõ, bạn dồn chú ý cho nội dung. Khi nghe không rõ, đầu óc phải đoán từng chữ, ghép ngữ cảnh, sửa chỗ nghe nhầm, và việc đó tiêu tốn chính lượng chú ý lẽ ra dùng để hiểu và ghi nhớ. Các nhà nghiên cứu thính học gọi đây là nỗ lực nghe: nghe vất vả thì nhớ kém, mệt nhanh, dù tai vẫn "nghe được".
Mắt cũng vậy. Từ khoảng tuổi bốn mươi, thể thuỷ tinh trong mắt kém đàn hồi, khó điều tiết để nhìn gần, gọi là lão thị. Đọc chữ nhỏ trở nên mỏi, phải đưa tài liệu ra xa, đọc một lúc là nhức đầu. Người học khi đó dễ đọc lướt, bỏ dòng, và nghĩ rằng mình "đọc không vào".
Một dấu hiệu dễ nhận ra là bạn học ổn khi ở một mình với tài liệu chữ to và yên tĩnh, nhưng lại thấy mình "đuối" trong lớp đông người hay khi đọc tài liệu chữ nhỏ. Sự chênh lệch giữa hai hoàn cảnh ấy thường chỉ về mắt và tai, không phải về khả năng nhớ. Ghi lại vài lần như vậy để kể với bác sĩ khi đi khám.
Điều quan trọng là những trở ngại này thường sửa được hoặc giảm được nhiều: bằng kính đúng độ, máy trợ thính khi cần, ánh sáng tốt, tài liệu chữ to, chỗ ngồi hợp lý. Trước khi kết luận mình hay quên, hãy chắc rằng thông tin đã thực sự vào được qua mắt và tai.
Dấu hiệu mắt, tai đang cản việc học và việc nên làm
Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán bệnh mắt hay bệnh tai, mà để bạn nhận ra lúc nên điều chỉnh cách học và lúc nên đi khám.
| Dấu hiệu khi học | Có thể liên quan | Nên làm |
|---|---|---|
| Phải đưa sách ra xa mới đọc được | Lão thị, kính cũ không còn hợp | Khám mắt, đo lại kính đọc |
| Đọc một lúc là mỏi, chảy nước mắt | Kính chưa đúng, ánh sáng kém, khô mắt | Chỉnh đèn, nghỉ mắt, khám nếu kéo dài |
| Nghe người dạy nhưng hay hiểu nhầm từ | Nghe kém âm cao, phụ âm | Ngồi gần, nhìn mặt người nói, khám tai |
| Nghe được trong phòng yên tĩnh, không được khi ồn | Nghe kém nhẹ | Chọn chỗ ít ồn, khám thính lực |
| Mở tivi to hơn người nhà muốn | Nghe kém | Đo thính lực |
| Mờ đột ngột, thấy chớp sáng, vệt đen | Vấn đề mắt cần xử lý sớm | Đi khám mắt ngay, không chờ |
| Ù tai, giảm nghe đột ngột một bên | Có thể cần điều trị sớm | Đi khám tai mũi họng ngay trong ngày |
Hai dòng cuối là những tình huống không nên chờ đợi xem có tự hết không. Với các dấu hiệu còn lại, bạn vừa đi khám vừa áp dụng ngay các cách chỉnh bên dưới.
Chỉnh tài liệu và chỗ đọc cho mắt đỡ vất vả
Cỡ chữ lớn, nét chữ rõ. Khi in tài liệu, chọn cỡ chữ lớn hơn thường lệ, kiểu chữ đơn giản không có nét trang trí, giãn dòng rộng. Nhờ người dạy gửi bản điện tử để tự phóng to, hoặc photo phóng to bản giấy.
Tương phản cao. Chữ đen trên nền trắng hoặc vàng nhạt dễ đọc hơn chữ màu trên nền màu. Tránh giấy bóng loá dưới đèn.
Ánh sáng đủ và đúng hướng. Đèn bàn chiếu từ phía bên, không chiếu thẳng vào mắt, không để bóng tay che trang. Người lớn tuổi thường cần nhiều ánh sáng hơn người trẻ để đọc cùng một trang.
Dùng kính lúp và chế độ phóng to. Kính lúp có đèn giúp đọc chữ nhỏ trên nhãn, trên bảng biểu. Trên điện thoại, máy tính bảng, bật cỡ chữ lớn và chế độ phóng to màn hình.
Chuyển sang nghe khi mắt mệt. Nhiều thiết bị có chức năng đọc to văn bản. Nghe lại bài khi mắt đã mỏi giúp bạn vẫn học tiếp mà không phải căng mắt.
Nghe giảng khi tai không còn tốt
Những bước dưới đây áp dụng được cả khi học trong lớp, học nhóm lẫn khi con cháu kèm ở nhà.
- Chọn chỗ ngồi: gần người nói, xa quạt, điều hoà và cửa sổ hướng ra đường. Nếu một tai nghe tốt hơn, ngồi để tai đó hướng về người nói.
- Nhìn mặt người nói: khẩu hình và nét mặt giúp đoán những chữ nghe không rõ. Đề nghị người nói đừng quay lưng khi đang giảng.
- Giảm tiếng ồn: ở nhà, tắt tivi, đài khi học; trong nhóm, đề nghị mỗi lần một người nói.
- Đề nghị nói chậm và rõ, không cần nói to quá: nói hét làm méo tiếng, khó nghe hơn. Câu ngắn, ngừng giữa các ý giúp nhiều hơn.
- Xin tài liệu viết kèm: nội dung chính trên giấy hoặc trình chiếu giúp bạn đối chiếu những gì nghe chưa rõ.
- Bật phụ đề khi học qua video: nhiều nền tảng có phụ đề tự động; chất lượng chưa hoàn hảo nhưng vẫn giúp ích.
- Ghi âm và nghe lại bằng tai nghe: nếu được phép ghi âm, nghe lại ở nhà với tai nghe vừa âm lượng, dừng lại ở những đoạn khó.
Đừng giả vờ đã nghe rõ. Gật đầu cho qua khiến bạn hụt kiến thức mà không ai biết để giúp. Nói thẳng "phần này chưa nghe rõ, nhắc lại giúp" là cách học đúng, không phải làm phiền.
Kính và máy trợ thính: khám đúng chỗ, làm quen đủ lâu
Kính đọc bán sẵn có thể tạm dùng, nhưng không thay được việc khám mắt. Mắt mỗi bên có thể khác độ, có người kèm loạn thị, và quan trọng hơn, khám mắt định kỳ ở người lớn tuổi còn giúp phát hiện sớm những bệnh mắt cần theo dõi. Khi khám, nói rõ với bác sĩ bạn hay đọc ở khoảng cách nào, có học trên máy tính hay không, để được tư vấn loại kính phù hợp.
Với tai, việc đầu tiên là đo thính lực ở cơ sở y tế có chuyên khoa tai mũi họng hoặc thính học. Nếu được chỉ định dùng máy trợ thính, nên chọn nơi đo và chỉnh máy theo kết quả thính lực, có hẹn chỉnh lại. Máy mua trôi nổi không qua đo đạc có thể không phù hợp, khuếch đại cả tiếng ồn và làm người dùng chán bỏ.
Cả kính mới lẫn máy trợ thính đều cần thời gian làm quen, thường vài tuần. Những ngày đầu có thể thấy lạ, mỏi, tiếng xung quanh to bất thường. Nhiều người bỏ cuộc ở giai đoạn này. Đeo tăng dần mỗi ngày, quay lại nơi đã khám để chỉnh nếu khó chịu kéo dài, thay vì cất máy vào ngăn kéo.
Nói với người dạy và bạn học thế nào
Người dạy thường sẵn lòng điều chỉnh, chỉ là họ không biết bạn cần gì nếu bạn không nói. Vài câu đề nghị ngắn, lịch sự mà rõ:
- "Cho phép ngồi bàn đầu để nghe rõ hơn được không?"
- "Thầy cô có thể gửi trước tài liệu để in chữ to được không?"
- "Khi giảng, thầy cô quay về phía lớp giúp, vì cần nhìn khẩu hình để nghe."
- "Có thể ghi âm buổi học để nghe lại ở nhà không?"
- Với bạn học trong nhóm: "Mình nói lần lượt từng người nhé, cùng lúc nhiều người thì khó nghe."
- Với con cháu kèm học: "Con nói chậm, đứng trước mặt, đừng nói từ phòng bên."
Nếu đã dùng máy trợ thính, hỏi xem nơi học có hệ thống âm thanh hỗ trợ hay micro cho người dạy không; ở một số lớp, chỉ cần người dạy dùng micro và loa đặt gần chỗ bạn ngồi là nghe khác hẳn. Với học trực tuyến, dùng tai nghe thay vì loa ngoài của máy, và nhờ người tổ chức bật phụ đề nếu nền tảng có sẵn.
Nói một lần vào đầu khoá học hoặc buổi học đầu tiên thường đủ. Nhiều lớp có thêm học viên cũng nghe kém, nhìn kém mà ngại nói; đề nghị của bạn có khi giúp cả họ.
Học bằng giác quan còn tốt và khi nào cần khám ngay
Khi một giác quan yếu đi, việc học có thể dựa nhiều hơn vào giác quan còn tốt. Người mắt kém có thể học bằng nghe: sách nói, bài giảng thu âm, nhờ người đọc to, tự ghi chú bằng giọng nói. Người tai kém có thể dựa vào chữ viết, hình ảnh, phụ đề, làm mẫu bằng tay. Đây không phải cách học hạng hai; nhiều người học rất tốt theo cách này.
Kết hợp cũng hiệu quả: vừa nghe vừa nhìn chữ, vừa xem làm mẫu vừa tự tay làm. Thông tin đi vào bằng hai đường thì một đường yếu vẫn có đường kia đỡ, giống như học thuộc bài hát vừa nhờ giai điệu vừa nhờ lời.
Cuối cùng, nhắc lại những tình huống không được chờ: mắt mờ đi đột ngột, thấy nhiều chấm đen hay chớp sáng, mất một phần tầm nhìn, đau nhức mắt dữ dội; nghe giảm đột ngột một hoặc hai tai, ù tai kèm chóng mặt. Những trường hợp này cần đến cơ sở y tế sớm nhất có thể, vì điều trị sớm thường quan trọng. Còn những thay đổi từ từ, hãy hẹn khám trong vài tuần và trong lúc chờ, áp dụng các cách chỉnh ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì người lớn tuổi nên khám mắt một lần?
Nhiều tài liệu y tế khuyến nghị người lớn tuổi khám mắt định kỳ, thường khoảng một đến hai năm một lần, và sớm hơn nếu có bệnh như tiểu đường, tăng huyết áp hoặc thấy nhìn kém đi. Bác sĩ nhãn khoa sẽ cho lịch cụ thể theo tình trạng của bạn.
Đeo máy trợ thính có làm tai yếu đi không?
Không có cơ sở cho rằng máy trợ thính được chỉnh đúng làm tai yếu thêm. Ngược lại, nghe kém không xử lý khiến người lớn tuổi ngại giao tiếp và học tập. Điều quan trọng là đo thính lực, chỉnh máy ở nơi có chuyên môn và tái khám theo hẹn.
Kính đọc mua sẵn ngoài chợ có dùng được không?
Có thể dùng tạm cho việc đọc ngắn nếu hai mắt độ gần nhau và không có vấn đề khác. Nhưng không nên thay hẳn cho việc khám mắt, vì kính sẵn không chỉnh được loạn thị hay chênh độ hai mắt, và bạn có thể bỏ lỡ việc phát hiện sớm bệnh mắt.
Nghe kém có làm trí nhớ kém đi không?
Nghe kém khiến việc nghe tốn sức, ít thông tin vào được đầu, nên người nghe kém hay thấy mình nhớ kém. Các tổng hợp nghiên cứu cũng xếp nghe kém vào nhóm yếu tố nguy cơ có thể thay đổi đối với suy giảm nhận thức. Vì vậy khám và xử lý nghe kém là việc nên làm.
Học qua điện thoại khi mắt kém thì chỉnh gì trước?
Tăng cỡ chữ và chữ đậm trong phần cài đặt, bật chế độ phóng to, giảm độ chói vào buổi tối, và dùng chức năng đọc to văn bản. Nếu được, học trên máy tính bảng màn hình lớn thay vì điện thoại. Nhờ con cháu chỉnh giúp một lần rồi ghi lại các bước.
Ngại nói với lớp là mình nghe kém thì làm sao?
Bạn chỉ cần nói riêng với người dạy trước buổi học, không cần nói trước cả lớp. Chỉ cần đề nghị cụ thể như ngồi bàn đầu, xin tài liệu trước. Phần lớn người dạy sẵn lòng hỗ trợ, và việc bạn nghe rõ giúp chính họ dạy hiệu quả hơn.