TiepThu.comTiếp Thu
Đọc sách để nhớ

Sách nghe có nhớ được như sách giấy: khác nhau ở đâu và cách nghe để giữ lại ý

Nghe sách khác đọc sách giấy ở điểm nào khi xét chuyện nhớ lâu, loại sách nào hợp để nghe, lúc nào không nên nghe và cách nghe để còn giữ lại ý.

Vietnamese woman in her fifties walking slowly along a lakeside path in Hanoi at early morning, wireless earbuds in, hands behind back, seen from behind, misty pale light

Với sách dễ, nhất là sách kể chuyện, nghe và đọc giấy cho mức hiểu và nhớ khá gần nhau; với sách khó, dày lập luận, đọc giấy thường có lợi hơn vì bạn tự điều chỉnh được tốc độ và quay lại được chỗ chưa rõ. Khác biệt lớn nhất không nằm ở tai hay mắt mà ở chỗ khi nghe, đầu óc dễ trôi đi chỗ khác mà bạn không nhận ra.

Bài này giúp bạn quyết định cuốn nào nên nghe, cuốn nào nên đọc, lúc nào nghe được và lúc nào không, và cách nghe sao cho sau một tháng vẫn còn nhớ được ý chính. Các kết luận về nghiên cứu được viết ở mức đã được thừa nhận rộng; vẫn còn nhiều câu hỏi chưa có câu trả lời chắc chắn.

Nghiên cứu nói gì, và chưa nói được gì

Nhiều nghiên cứu so sánh nghe và đọc ở người lớn cho thấy với văn bản dễ hoặc văn kể chuyện, mức hiểu sau khi nghe và sau khi đọc không chênh nhau đáng kể. Điều này hợp lý: khả năng hiểu ngôn ngữ của con người có từ trước khi biết đọc, và với câu chuyện quen thuộc, tai làm việc rất tốt.

Khoảng cách xuất hiện rõ hơn khi văn bản khó, nhiều khái niệm, cần suy nghĩ thêm sau mỗi câu. Một lý do được nhiều nhà nghiên cứu nhắc tới: khi đọc, mắt tự chậm lại ở câu khó và tự quay lại câu trước mà bạn không cần nghĩ. Khi nghe, giọng đọc cứ chạy theo tốc độ của nó, bạn phải chủ động bấm dừng và tua lại, điều mà ít ai làm đủ thường xuyên.

Lý do thứ hai là sự trôi đi của đầu óc. Khi nghe, nhất là khi đang làm việc khác, bạn có thể nghĩ sang chuyện khác cả phút mà âm thanh vẫn chạy, và chỉ nhận ra khi đã mất một đoạn. Khi đọc, lúc đầu óc trôi đi thì mắt thường cũng dừng lại. Đến nay, câu hỏi nghe hay đọc tốt hơn vẫn phụ thuộc nhiều vào loại sách, người nghe và hoàn cảnh nghe, chưa có câu trả lời chung cho mọi trường hợp.

Cuốn nào hợp nghe, cuốn nào hợp đọc

Bảng dưới là gợi ý theo loại sách, dựa trên đặc điểm của việc nghe vừa nói. Bạn có thể điều chỉnh theo thói quen của mình.

Loại sáchHợp nghe hơn hay đọc hơnLý do
Tiểu thuyết, truyện, hồi kýHợp ngheMạch kể dẫn dắt sự chú ý, giọng đọc tốt còn làm nhân vật sống động hơn
Sách lịch sử kể theo dòng thời gianNghe đượcCó mạch chuyện, nhưng nên ghi lại mốc và tên quan trọng
Sách phổ thông về tâm lý, kỹ năngNghe được, nên kết hợpÝ thường đơn giản, nhưng muốn áp dụng thì cần bản giấy hoặc ghi chú
Sách chuyên môn, giáo trìnhHợp đọcNhiều thuật ngữ, cần dừng, cần nhìn sơ đồ và bảng
Sách có nhiều số liệu, bảng biểuHợp đọcTai không giữ được nhiều con số liền nhau
Thơ, văn giàu nhạc điệuNghe rất hợpNhạc điệu là một phần của tác phẩm, nghe đọc to còn hay hơn đọc thầm

Nhiều người chọn cách kết hợp: nghe lần đầu cho biết toàn cảnh, rồi đọc bản giấy những chương quan trọng. Cách này đặc biệt hợp với sách phổ thông về nghề hay kỹ năng, nơi phần lớn cuốn sách là ví dụ dễ nghe và chỉ vài chương cần đọc kỹ.

Nghe lúc nào và không nên nghe lúc nào

Đi bộ, tập thể dục nhẹ, làm việc nhà quen tay. Đây là lúc nghe hợp nhất: tay chân bận nhưng đầu còn trống. Việc càng quen, càng ít đòi suy nghĩ, phần đầu óc dành cho việc nghe càng nhiều.

Lái xe máy, ô tô trong thành phố đông. An toàn trước hết. Đường đông đòi chú ý liên tục, nghe sách lúc này vừa nguy hiểm vừa không nhớ được gì. Nếu có nghe, chỉ nghe ở mức âm lượng vẫn nghe rõ tiếng xe xung quanh và chỉ trên đoạn đường vắng, quen thuộc; không dùng tai nghe hai bên khi đi xe máy.

Nấu ăn, làm việc cần đọc công thức hay đo đếm. Lúc phải nghĩ về việc đang làm, sự chú ý chia đôi và cả hai bên đều kém đi. Nghe sách nhẹ được, sách khó thì nên để lúc khác.

Làm việc văn phòng, trả lời tin nhắn. Đọc chữ và nghe chữ cùng lúc tranh nhau một phần đầu óc. Đây gần như là lúc nghe sách kém hiệu quả nhất, dù cảm giác vẫn như đang nghe.

Trước khi ngủ. Nhiều người thích nghe sách để dễ ngủ. Cách này dùng cho thư giãn thì được, nhưng nếu muốn nhớ, hãy chọn sách nhẹ và đặt hẹn giờ tắt, vì phần nghe khi đã thiu thiu ngủ gần như không còn lại gì.

Cách nghe để còn nhớ sau một tháng

Những bước dưới đây không làm mất cái thú nghe sách, chỉ thêm vài điểm dừng để những gì nghe được có chỗ ở lại.

  1. Trước khi nghe, nhìn mục lục hoặc giới thiệu sách để biết sách có mấy phần, đi theo hướng nào. Nghe mà biết mình đang ở đâu sẽ đỡ lạc hơn nhiều.
  2. Chọn tốc độ phát vừa phải. Tăng tốc giúp nghe được nhiều hơn nhưng với sách mới, khó, tốc độ quá nhanh làm bạn theo được âm thanh mà không kịp hiểu ý. Bắt đầu ở tốc độ bình thường, chỉ tăng nhẹ khi đã quen giọng đọc và sách dễ.
  3. Cuối mỗi chương, dừng máy và tự nói ra ý chính trong một hai phút. Nếu đang đi bộ, nói thầm. Nếu không nói được gì, tua lại đoạn cuối chương nghe lần nữa.
  4. Ghi chú ngắn ngay khi có thể: một câu cho mỗi chương vào điện thoại, hoặc ghi âm giọng mình. Nhiều ứng dụng nghe sách có chức năng đánh dấu đoạn, nhưng một dấu không kèm vài chữ thì sau này khó biết vì sao mình đánh dấu.
  5. Khi gặp đoạn hay hoặc khó, đánh dấu để tìm đọc bản chữ sau. Một số sách nghe có bản giấy hoặc bản điện tử đi kèm, dùng chúng để đọc lại đúng những đoạn đó.
  6. Nghe xong cả cuốn, viết một trang tổng kết khi chưa nghe lại: câu hỏi ban đầu, ba đến năm ý chính, một việc bạn sẽ làm khác đi.

Những sai lầm hay gặp khi nghe sách

Phần lớn người nghe sách mà quên nhanh không phải vì tai kém, mà vì vài thói quen dưới đây.

  • Đếm số cuốn đã nghe như thành tích. Nghe nhanh, nghe nhiều cho đủ số dễ biến sách thành tiếng nền, xong cuốn này là quên luôn cuốn trước.
  • Không bao giờ tua lại. Khi nhận ra đầu óc vừa trôi đi, nhiều người vẫn để máy chạy vì ngại. Mười giây tua lại đổi được cả đoạn ý không bị mất.
  • Nghe sách khó lúc đang bận việc khác. Cảm giác vẫn như nghe, nhưng phần giữ lại rất ít. Sách khó cần lúc rảnh tay rảnh đầu.
  • Chuyển từ sách này sang sách khác liên tục. Nghe ba bốn cuốn xen nhau làm các ý lẫn vào nhau. Nếu muốn nghe song song, chọn hai cuốn thật khác nhau, một truyện, một sách kiến thức.
  • Chỉ nghe, không bao giờ nói hay viết lại. Đây là lý do chính khiến sách nghe trôi đi nhanh. Không có lần tự nhớ lại nào, trí nhớ chỉ còn lại cảm giác đã nghe.

Kết hợp nghe và đọc cho một cuốn sách bạn muốn nhớ kỹ

Với những cuốn bạn thật sự muốn giữ lại lâu, cách làm hiệu quả với nhiều người là chia vai cho tai và mắt. Tai lo phần đi qua toàn cảnh: nghe cả cuốn trong lúc đi bộ, làm việc nhà, để biết sách nói gì, đi theo mạch nào, chương nào đáng quay lại. Mắt lo phần đào sâu: đọc bản chữ của ba bốn chương quan trọng nhất, ghi chú, vẽ lại sơ đồ nếu có.

Ví dụ giả định: anh Quân, ba mươi lăm tuổi, nhân viên bán hàng ở Thanh Hoá, muốn nhớ kỹ một cuốn sách về đàm phán. Anh nghe cả cuốn trong hai tuần trên đường đi làm bằng xe buýt. Cuối mỗi chương anh ghi một câu vào điện thoại, kèm dấu sao cho chương nào thấy liên quan trực tiếp đến việc gặp khách. Có bốn chương được đánh sao. Cuối tuần, anh mượn bản giấy ở thư viện tỉnh và chỉ đọc kỹ bốn chương đó, viết lại mỗi chương thành một trang ghi chú.

Lợi ích của cách này là lần đọc bản chữ không còn là lần gặp đầu tiên. Bạn đã biết khung, đã nghe qua ví dụ, nên khi đọc, phần đầu óc còn trống dành được cho việc suy nghĩ, so sánh và ghi chú. Lần gặp thứ hai cách lần thứ nhất vài ngày cũng là một dạng ôn giãn cách tự nhiên.

Sách nghe với người lớn tuổi và người mỏi mắt

Với người lớn tuổi, người mắt kém hay mỏi mắt sau một ngày làm việc trước màn hình, sách nghe mở ra cánh cửa đọc mà sách giấy đã đóng lại. Mặt lợi này rất thật và không nên bị coi nhẹ chỉ vì sách giấy có một số ưu thế khi đọc sách khó.

Ví dụ giả định: bà Lựu, bảy mươi mốt tuổi, ở Vĩnh Long, mắt đã kém, không còn đọc được chữ nhỏ. Con gái cài cho bà một ứng dụng nghe sách trên điện thoại, chọn những cuốn hồi ký và lịch sử bà thích, chỉnh chữ trên màn hình thật to để bà tự bấm được. Mỗi tối bà nghe một chương, sáng hôm sau kể lại cho cháu trong bữa sáng. Việc kể lại vừa giúp bà nhớ, vừa thành chuyện vui của cả nhà.

Nếu người lớn tuổi trong nhà gặp khó khăn khi theo dõi những câu chuyện quen thuộc, hay lặp lại câu hỏi, hay quên những chuyện vừa xảy ra một cách rõ rệt và tăng dần, đó là điều nên trao đổi với bác sĩ, không nên tự quy cho tuổi tác hay cho cách nghe sách.

Với người khiếm thị hay người không còn đọc được chữ in, sách nghe là con đường chính để tiếp tục đọc. Những gợi ý về dừng cuối chương, kể lại và ghi âm ý chính ở trên dùng được nguyên vẹn cho họ.

Câu hỏi thường gặp

Nghe sách có được tính là đọc sách không?

Nếu mục đích là hiểu và nhớ nội dung, nghe sách là một cách tiếp nhận sách hợp lệ, nhất là với sách kể chuyện. Với sách khó cần phân tích, nghe vẫn có ích nhưng thường cần kết hợp đọc bản chữ ở những phần quan trọng.

Nên nghe ở tốc độ bao nhiêu?

Không có tốc độ chuẩn cho mọi người. Với sách mới, nhiều khái niệm, hãy giữ tốc độ bình thường hoặc chỉ tăng nhẹ. Với sách dễ, giọng đọc quen, có thể tăng thêm một chút. Dấu hiệu quá nhanh là cuối chương bạn không nói lại được ý nào.

Vừa nghe vừa đọc bản chữ cùng lúc có tốt hơn không?

Với người học ngoại ngữ hoặc khi gặp đoạn khó, nghe kèm nhìn chữ có thể giúp. Với tiếng mẹ đẻ và sách bình thường, chưa có bằng chứng rõ rằng làm cả hai cùng lúc tốt hơn hẳn chỉ đọc. Hãy thử và xem mình nhớ được gì cuối chương.

Nghe sách khi chạy bộ có an toàn không?

Ở công viên, đường dành cho người đi bộ thì thường được, nhưng nên để âm lượng vừa phải để vẫn nghe tiếng xe, tiếng người xung quanh. Khi chạy trên đường có xe cộ, nên dùng một bên tai nghe hoặc tạm dừng nghe ở đoạn qua đường.

Làm sao biết mình đã bị trôi đầu óc khi nghe?

Dấu hiệu thường gặp là bạn bỗng nhận ra không biết đoạn vừa rồi nói gì, hoặc nhân vật mới xuất hiện mà không rõ từ đâu ra. Khi đó tua lại đến chỗ cuối cùng bạn nhớ rõ. Nếu chuyện này lặp lại liên tục, có thể bạn đang nghe sai lúc hoặc sách quá khó để nghe.

Sách nghe có hợp với trẻ em không?

Sách nghe có thể là thú vui tốt cho trẻ, nhất là truyện. Với trẻ nhỏ, cha mẹ đọc trực tiếp và trò chuyện cùng con vẫn có giá trị riêng mà máy không thay được. Bài này dành cho người lớn; chuyện dạy con đọc có phần riêng ở danh mục dạy con cách học.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138