Để còn nhớ một cuốn sách sau một năm, bạn cần hai thứ: một trang tóm lược viết bằng lời mình ngay sau khi đọc xong, và vài lần nhìn lại trang đó ở những khoảng cách giãn dần, chẳng hạn sau một tuần, một tháng và vài tháng. Không có hai thứ này, phần lớn nội dung sẽ phai đi theo cách rất quen thuộc: bạn nhớ mình đã đọc, nhớ bìa sách, nhưng không nói lại được sách dạy điều gì.
Bài này đi qua lý do trí nhớ phai nhanh như vậy, cách viết trang tóm lược sao cho đọc lại mười phút là gợi lại được cả cuốn, lịch nhìn lại vừa sức người bận, và những việc nhỏ khiến một cuốn sách tự quay lại trong đầu bạn mà không cần ngồi ôn.
Vì sao đọc xong vài tháng là gần như quên hết
Từ cuối thế kỷ mười chín, nhà tâm lý học người Đức Hermann Ebbinghaus đã tự làm thí nghiệm trên chính mình với các âm tiết vô nghĩa và mô tả cái mà sau này được gọi là đường cong quên: phần lớn những gì vừa học bị quên rất nhanh trong những giờ, những ngày đầu, rồi tốc độ quên chậm dần. Tài liệu ông dùng khác xa một cuốn sách có nghĩa, nhưng hình dạng chung của đường cong, quên nhanh lúc đầu rồi chậm lại, được nhiều nghiên cứu sau ghi nhận với nhiều loại thông tin.
Với sách, chuyện còn phức tạp hơn vì một cuốn sách có hàng trăm ý. Bạn không quên đều tất cả. Những ý bạn đã dừng lại suy nghĩ, đã đem ra dùng, đã kể cho ai đó nghe thì ở lại lâu hơn. Những ý chỉ lướt qua mắt một lần thì phai đi gần như hết trong vài tuần.
Tin tốt là mỗi lần nhớ lại đúng lúc, khi ý đã bắt đầu mờ nhưng chưa mất hẳn, làm đường cong quên thoải hơn lần trước. Đây là ý tưởng đằng sau việc ôn giãn cách, được nghiên cứu nhiều trong tâm lý học về trí nhớ. Bạn không cần ôn nhiều, chỉ cần ôn đúng nhịp.
Trang tóm lược: viết gì để đọc lại mười phút là đủ
Trang tóm lược không phải bài tóm tắt sách đầy đủ. Nó là tấm bản đồ riêng của bạn, ngắn đủ để đọc lại nhanh, cụ thể đủ để gợi lại cả cuốn. Một trang có thể gồm:
- Một dòng lý do đọc. Bạn đọc cuốn này để giải quyết việc gì. Dòng này giúp sau một năm bạn vẫn hiểu vì sao mình từng quan tâm.
- Ý lớn của cả cuốn trong hai câu. Nếu chỉ được nói hai câu với một người bạn, bạn nói gì.
- Ba đến năm ý quan trọng nhất, mỗi ý kèm một ví dụ. Ví dụ là phần gợi nhớ mạnh nhất. Nhiều người quên ý nhưng nhớ câu chuyện, và từ câu chuyện lần ra được ý.
- Một điểm bạn không đồng ý hoặc còn nghi ngờ. Nó giữ cho bạn đọc tỉnh táo và cũng là chỗ dễ nhớ vì gắn với suy nghĩ riêng.
- Một hai việc bạn sẽ làm khác đi. Viết cụ thể đến mức người khác đọc cũng hiểu bạn định làm gì.
- Chương nào cần mở lại khi cần. Ghi số chương và vài chữ về nội dung, để khi gặp tình huống liên quan bạn biết tìm ở đâu.
Viết trang này khi chưa mở lại sách, trong vòng một hai ngày sau khi đọc xong. Chỗ nào nhớ không ra, để trống rồi mới mở sách điền vào. Một trang viết từ trí nhớ, dù chưa đầy đủ, vẫn có ích hơn một bản tóm tắt đẹp chép từ mục lục.
Lịch nhìn lại vừa sức người bận
Đây là gợi ý, không phải công thức. Khoảng cách giãn dần quan trọng hơn con số chính xác.
| Lần | Khi nào | Làm gì | Mất bao lâu |
|---|---|---|---|
| Lần một | Khoảng một tuần sau khi đọc xong | Che trang tóm lược, tự nhớ lại các ý, rồi mới mở trang ra đối chiếu | Mười phút |
| Lần hai | Khoảng một tháng sau | Đọc lại trang tóm lược, thêm một dòng về việc đã làm thử từ sách | Mười phút |
| Lần ba | Khoảng ba đến sáu tháng sau | Tự kể lại cả cuốn trong năm phút trước khi nhìn trang; đánh dấu ý nào đã phai | Mười lăm phút |
| Khi cần | Gặp tình huống liên quan | Mở trang tóm lược, nếu cần thì mở đúng chương đã ghi | Tuỳ việc |
Ba lần nhìn lại, tổng cộng chưa tới bốn mươi phút cho cả năm, nhưng khác biệt về những gì còn lại trong đầu thường rất rõ. Cách đơn giản để không quên lịch là ghi ngày nhìn lại ngay vào góc trang tóm lược, hoặc đặt nhắc việc trên điện thoại.
Một trang tóm lược mẫu
Ví dụ giả định: chị Ngọc, bốn mươi lăm tuổi, giáo viên ở Quảng Ngãi, đọc xong một cuốn sách về cách trò chuyện với con tuổi mới lớn. Hai ngày sau, chị ngồi viết trang tóm lược khi chưa mở lại sách. Dòng lý do: "Đọc vì dạo này con gái lớp chín ít nói chuyện với mẹ." Ý lớn trong hai câu: trẻ tuổi này cần được lắng nghe nhiều hơn được khuyên; cha mẹ muốn con kể chuyện thì phải bớt phản ứng ngay khi nghe chuyện khó.
Bốn ý quan trọng, mỗi ý một ví dụ chị còn nhớ: hỏi câu mở thay vì câu có hoặc không, kèm ví dụ người cha hỏi "hôm nay ở lớp có gì làm con buồn cười không"; trò chuyện khi đang làm việc cạnh nhau như rửa bát, đi xe, vì con đỡ ngại hơn khi không phải nhìn thẳng; chờ vài giây trước khi đáp; thừa nhận cảm xúc trước khi bàn cách giải quyết. Điểm chị còn nghi ngờ: sách khuyên gần như không bao giờ đọc tin nhắn của con, chị chưa chắc điều này hợp với mọi lứa tuổi và mọi hoàn cảnh.
Việc sẽ làm khác đi: tối thứ tư và thứ bảy rủ con đi bộ quanh khu phố mười lăm phút, chỉ nghe, không giảng. Chương cần mở lại: chương năm, về những cuộc trò chuyện khó. Cả trang chưa tới hai trăm chữ. Một năm sau, chị đọc lại trang này trong năm phút và nhớ ra gần như toàn bộ cuốn sách, cùng với những buổi đi bộ đã thật sự diễn ra.
Lần nhìn lại hiệu quả khác lần đọc lại vô ích thế nào
Tự nhớ trước, nhìn sau. Nếu mở trang tóm lược ra đọc ngay, bạn sẽ thấy mọi thứ quen thuộc và nghĩ mình nhớ hết. Hãy dành hai ba phút tự nói lại cuốn sách trước khi nhìn. Phần nhớ không ra chính là phần cần chú ý.
Thêm, đừng chỉ đọc. Mỗi lần nhìn lại, viết thêm một dòng: điều gì đã xảy ra từ lần trước khiến bạn nghĩ về cuốn sách này, ý nào đã dùng được, ý nào hoá ra không hợp. Trang tóm lược lớn dần theo cuộc sống của bạn.
Nối với cuốn khác. Khi nhìn lại, tự hỏi: cuốn nào khác mình đã đọc nói về điều tương tự, giống hay khác chỗ nào? Một dòng ghi chú kiểu này giúp hai cuốn giữ ý cho nhau.
Chấp nhận quên chi tiết. Sau một năm, bạn không cần nhớ mọi ví dụ hay con số trong sách. Giữ được khung ý, vài câu chuyện tiêu biểu và biết tìm lại chi tiết ở đâu đã là nhớ tốt.
Sửa trang khi suy nghĩ của bạn đổi. Có ý trong sách bạn từng thấy rất đúng, sau một năm thử làm lại thấy không hợp. Đừng xoá, hãy ghi thêm bên cạnh: thử rồi, kết quả ra sao, vì sao. Trang tóm lược có cả quá trình suy nghĩ của bạn sẽ đáng đọc lại hơn một trang chỉ có kết luận của tác giả.
Những việc nhỏ khiến cuốn sách tự quay lại
Không phải lần nhớ lại nào cũng cần ngồi xuống với cuốn sổ. Những lần trí nhớ được gợi lại tự nhiên trong đời sống cũng có tác dụng như một lần ôn, có khi còn mạnh hơn vì gắn với tình huống thật. Bạn có thể tạo thêm những dịp như vậy.
Kể cho người khác: trong bữa cơm, lúc uống cà phê với đồng nghiệp, khi bạn bè hỏi gần đây đọc gì. Mỗi lần kể là một lần tự nhớ lại, và câu hỏi của người nghe buộc bạn nghĩ thêm. Dùng ý trong sách cho một việc cụ thể: đọc sách về cách nói chuyện với con thì thử một cách trong tuần, đọc sách về quản lý thời gian thì thử sắp lại buổi sáng.
Để trang tóm lược ở nơi dễ thấy: một số người dán trang tóm lược của cuốn đang muốn thấm vào mặt trong tủ quần áo hay đầu bàn làm việc trong vài tuần. Mỗi lần mắt lướt qua là một lần nhắc nhẹ. Khi đã thuộc, thay bằng trang của cuốn khác.
Giới thiệu sách cho đúng người cũng là một cách. Khi một người bạn đang gặp đúng vấn đề mà cuốn sách bàn tới, việc bạn nghĩ ra cuốn đó và giải thích vì sao nó có thể giúp là một lần gợi nhớ rất sâu, vì bạn phải nối nội dung sách với hoàn cảnh của một người cụ thể.
Làm lại cho những cuốn đã đọc từ lâu
Bạn có thể đã đọc nhiều cuốn hay trong vài năm qua mà giờ chỉ nhớ tên. Vẫn có thể cứu lại một phần mà không cần đọc lại cả cuốn.
- Chọn ba đến năm cuốn bạn từng thấy có ích nhất. Không cần nhiều, chọn những cuốn bạn muốn mang theo lâu dài.
- Với từng cuốn, ngồi mười phút viết lại mọi thứ còn nhớ được, không mở sách. Có thể chỉ được vài dòng, như vậy là bình thường.
- Mở sách, đọc mục lục, lời mở đầu và phần tổng kết của từng chương. Đây là cách đọc lại nhanh nhất để thấy khung của cuốn sách.
- Đọc kỹ lại một hai chương bạn thấy quan trọng nhất với cuộc sống hiện tại, có thể khác với lần đọc đầu tiên.
- Viết trang tóm lược theo mẫu ở trên, rồi đưa vào lịch nhìn lại như một cuốn mới đọc.
Lần đọc lại này thường nhanh hơn nhiều so với lần đầu và cho bạn cảm giác khác: bạn đã sống thêm vài năm, những gì sách nói sẽ chạm vào những chỗ mới.
Câu hỏi thường gặp
Viết trang tóm lược bằng tay hay đánh máy tốt hơn?
Cả hai đều được, miễn là bạn tự viết bằng lời mình và không chép từ sách. Viết tay chậm hơn nên buộc bạn chọn lọc ý, một số người thấy nhớ tốt hơn. Đánh máy thì dễ tìm kiếm, dễ sắp xếp khi có nhiều cuốn. Hãy chọn cách mà bạn sẽ giữ được lâu.
Có cần làm trang tóm lược cho tiểu thuyết không?
Không bắt buộc. Với tiểu thuyết, nhiều người chỉ cần vài dòng: cảm xúc chính, nhân vật nhớ nhất, một cảnh ám ảnh, điều cuốn sách khiến mình nghĩ về đời mình. Vài dòng đó đủ để nhiều năm sau vẫn nhớ mình từng sống trong cuốn sách ra sao.
Nếu lỡ lịch nhìn lại thì sao?
Cứ nhìn lại khi nhớ ra, không cần bù hay bắt đầu lại. Khoảng cách dài hơn một chút chỉ khiến bạn quên nhiều hơn một chút, và lần tự nhớ lại vẫn có tác dụng. Điều quan trọng là có những lần quay lại, không phải đúng từng ngày.
Một năm đọc nhiều sách thì làm sao nhìn lại hết?
Không cần nhìn lại mọi cuốn. Chỉ đưa vào lịch những cuốn bạn muốn giữ lâu, thường là vài cuốn mỗi năm. Những cuốn còn lại có trang tóm lược để tra khi cần là đủ, không cần ôn định kỳ.
Đường cong quên có giống nhau ở mọi người không?
Hình dạng chung, quên nhanh lúc đầu rồi chậm lại, được ghi nhận rộng rãi, nhưng tốc độ cụ thể khác nhau tuỳ người, tuỳ loại thông tin và mức độ bạn hiểu, quan tâm đến nội dung. Vì vậy lịch nhìn lại chỉ là gợi ý, bạn có thể điều chỉnh.
Có nên dùng ứng dụng thẻ ghi nhớ cho nội dung sách?
Với những thông tin rời như thuật ngữ, con số, định nghĩa, thẻ ghi nhớ có thể giúp. Với ý lớn và lập luận của một cuốn sách, trang tóm lược và việc kể lại thường hợp hơn, vì thẻ dễ cắt ý ra thành mảnh rời và làm mất mạch.