Người lớn tuổi học dùng điện thoại nhanh nhất khi học theo từng việc cụ thể mình cần làm, không học theo từng nút trên máy. Muốn gọi video cho con thì chỉ học đúng chuỗi thao tác gọi video, tập đi tập lại đến khi tay tự làm được, rồi mới sang việc thứ hai. Kèm theo đó là một cuốn sổ ghi các bước bằng lời của chính mình, và vài hiểu biết giúp bạn hết sợ bấm hỏng máy.
Bài này viết cho chính người đang học, ở tuổi sáu mươi, bảy mươi hay hơn nữa, chứ không phải cho con cháu đứng bên cạnh. Bạn hoàn toàn có thể tự chủ việc học này: tự chọn việc, tự đặt nhịp, chỉ nhờ người khác ở những chỗ thật sự cần. Phần giải thích từ ngữ trên điện thoại ở giữa bài là thứ nên chép vào sổ.
Điện thoại khó không phải vì bạn kém
Nhiều người lớn tuổi nói "đầu óc già rồi, không theo được mấy thứ này". Thật ra cái khó nằm ở chiếc máy nhiều hơn ở người dùng. Điện thoại thông minh được thiết kế với giả định người dùng đã quen máy tính: biểu tượng không kèm chữ, thao tác chạm nhẹ khác với chạm giữ, vuốt từ mép màn hình ra một bảng ẩn. Những quy ước này không tự nhiên chút nào; người trẻ biết vì đã lớn lên cùng chúng.
Thêm vào đó, giao diện thay đổi sau mỗi lần cập nhật. Nút hôm qua nằm bên trái, hôm nay chuyển sang bên phải. Người học bằng cách nhớ vị trí sẽ bị đánh đố liên tục. Đây là lý do nên học bằng cách hiểu việc mình đang làm, ví dụ "tìm nút có hình máy quay để gọi có hình", thay vì nhớ "bấm vào góc dưới bên phải".
Cuối cùng là nỗi sợ: sợ bấm nhầm mất tiền, sợ xoá mất ảnh, sợ làm hỏng máy con mua cho. Nỗi sợ khiến người ta không dám thử, mà không thử thì không học được. Phần sau của bài sẽ chỉ ra những gì thật ra không đáng sợ và vài việc thật sự cần cẩn thận, để bạn biết ranh giới mà mạnh dạn tập trong phần còn lại.
Năm việc đầu tiên đáng học
Không cần biết hết mọi tính năng. Với phần lớn người lớn tuổi, năm việc dưới đây đã đủ cho nhu cầu hằng ngày. Học lần lượt từng việc, việc trước thành thạo mới sang việc sau.
- Nghe và gọi điện cho người trong danh bạ. Bao gồm tìm tên trong danh bạ và gọi lại cho số vừa gọi nhỡ.
- Gửi tin nhắn thoại trong ứng dụng nhắn tin mà gia đình đang dùng. Nói vào máy dễ hơn gõ chữ, nhất là khi mắt kém.
- Chụp ảnh và gửi ảnh cho con cháu. Việc này gồm hai phần: chụp, và chọn ảnh để gửi, nên tập riêng từng phần.
- Gọi video và nhận cuộc gọi video. Học cả cách bật, tắt tiếng và lật máy ảnh trước sau.
- Xem lại ảnh, video con cháu gửi. Biết phóng to bằng hai ngón tay để nhìn rõ mặt cháu.
Đọc báo, nghe nhạc, xem video, tra đường đi là những việc nên học sau khi năm việc trên đã trơn tru. Còn những việc liên quan tới tiền như chuyển khoản, thanh toán, nên học có người thân bên cạnh, theo các bước đã được kiểm kỹ, và chỉ khi bạn thật sự cần.
Từ ngữ trên điện thoại, dịch sang lời đời thường
Một phần lớn sự bối rối đến từ từ ngữ. Con cháu nói "vào cài đặt", "kéo thanh thông báo xuống" như thể ai cũng hiểu. Bảng dưới là các từ hay gặp nhất, nên chép vào trang đầu cuốn sổ.
| Từ hay nghe | Nghĩa là gì | Làm thế nào |
|---|---|---|
| Chạm, bấm | Đặt đầu ngón tay lên màn hình rồi nhấc lên ngay | Chạm nhẹ, nhanh, như gõ cửa một cái |
| Chạm giữ | Đặt ngón tay và giữ yên | Giữ khoảng một hai giây đến khi có gì hiện ra |
| Vuốt, kéo | Đặt ngón tay rồi trượt sang một hướng | Như lật trang sách, không nhấc tay giữa chừng |
| Ứng dụng | Một chương trình trên máy, mỗi cái làm một việc | Mỗi ô hình vuông nhỏ trên màn hình là một ứng dụng |
| Màn hình chính | Trang đầu tiên hiện các ứng dụng | Như sân trước nhà, đi đâu lạc thì quay về đây |
| Quay lại | Trở về bước trước | Thường là mũi tên chỉ sang trái ở góc trên hoặc dưới |
| Thông báo | Tin báo từ các ứng dụng hiện trên đầu màn hình | Chạm vào để mở, vuốt sang bên để bỏ qua |
| Cài đặt | Nơi chỉnh cỡ chữ, âm lượng, độ sáng của máy | Ứng dụng thường có hình bánh răng |
Hiểu nghĩa từ giúp bạn làm theo được lời chỉ qua điện thoại, khi con cháu không ở bên cạnh. Mỗi khi gặp từ mới, ghi thêm vào bảng của mình kèm một ví dụ.
Học một việc cho đến khi quen tay
Quy trình dưới đây áp dụng cho từng việc trong năm việc ở trên. Một việc thường cần từ vài ngày đến hai tuần để thành thạo, tuỳ người.
- Xem người khác làm chậm một lần, từng bước một, mỗi bước dừng lại để bạn nhìn rõ ngón tay họ đặt ở đâu.
- Tự tay làm lại ngay, người kia ngồi cạnh chỉ nói, không cầm máy. Làm sai cũng tự sửa.
- Ghi các bước vào sổ bằng lời của mình, mỗi bước một dòng, chữ to. Ví dụ: "Bước 2: tìm ô màu xanh có hình cái điện thoại, chạm vào." Lời của mình nhớ lâu hơn lời người khác đọc cho chép.
- Tập ba lần mỗi ngày trong ba ngày đầu, mỗi lần chỉ vài phút. Lần nào quên thì mở sổ, xem đúng bước đó, gấp sổ lại làm tiếp.
- Dùng trong việc thật: gửi ảnh thật cho con, gọi thật cho em gái. Có người ở đầu bên kia phản hồi là lúc bạn biết mình làm đúng.
- Sau một tuần, tự làm không mở sổ. Nếu được, chuyển sang việc tiếp theo; nếu chưa, tập thêm vài ngày, không có gì vội.
Mẹo nhỏ: khi đến một màn hình quan trọng, chụp lại màn hình đó và lưu vào một album riêng để xem lại. Nhờ con cháu chỉ cách chụp màn hình trên đúng loại máy của bạn, vì mỗi hãng một kiểu.
Hết sợ bấm hỏng: điều không đáng lo và điều cần cẩn thận
Bấm nhầm vào một ứng dụng không làm hỏng máy. Hầu hết những lần lạc vào một màn hình lạ đều thoát ra được bằng nút quay lại hoặc nút về màn hình chính. Hãy thử, mất vài giây là xong.
Máy đứng, không bấm được gì thì tắt đi mở lại. Giữ nút nguồn ở cạnh máy vài giây sẽ có lựa chọn tắt hoặc khởi động lại. Việc này không xoá dữ liệu, và giải quyết được nhiều trục trặc vặt.
Xoá nhầm ảnh thường còn lấy lại được trong một thời gian. Nhiều máy có mục "đã xoá gần đây" giữ ảnh thêm ít lâu. Nhờ con cháu chỉ chỗ này một lần, ghi vào sổ.
Cần cẩn thận thật với tiền và mã xác nhận. Không đọc mã gồm các con số gửi qua tin nhắn cho bất kỳ ai gọi tới, kể cả người xưng là ngân hàng, công an hay nhân viên tổng đài. Không cài ứng dụng theo lời người lạ, không bật chia sẻ màn hình khi có người lạ yêu cầu. Có gì nghi ngờ, gác máy và gọi lại cho con cháu.
Đường dẫn lạ trong tin nhắn thì không chạm vào. Tin báo trúng thưởng, báo nợ cước, báo hoàn tiền kèm đường dẫn là kiểu lừa đảo phổ biến. Quy tắc đơn giản: không chạm vào đường dẫn trong tin nhắn từ số lạ.
Nhờ con cháu sao cho được giúp đúng chỗ
Con cháu thường giúp bằng cách cầm máy bấm nhanh một mạch rồi đưa lại: "Xong rồi đó." Việc được giải quyết, nhưng bạn không học được gì, lần sau lại phải nhờ. Để được giúp đúng, bạn nói trước một câu: "Con chỉ từng bước thôi, để mẹ tự bấm." Đó là quyền của người học, không phải làm phiền.
Nói rõ việc mình muốn làm, thay vì nói chung chung "máy bị sao ấy". Ví dụ: "Bố muốn gửi cái ảnh con mèo này cho chú Tư." Câu hỏi cụ thể giúp người dạy chỉ đúng chỗ và không lan man sang những tính năng khác. Nếu con cháu nói nhanh quá, cứ đề nghị nói chậm lại và chờ mình ghi vào sổ.
Cũng nên hỏi con cháu vì sao phải làm bước đó, không chỉ làm thế nào. Biết rằng nút có hình mũi tên cong nghĩa là "gửi tiếp cho người khác" giúp bạn nhận ra nó ở mọi ứng dụng, kể cả ứng dụng chưa từng học. Hiểu một lần dùng được nhiều chỗ, nhớ thao tác thì chỉ dùng được đúng một chỗ.
Một buổi học cố định mỗi tuần, ví dụ chiều chủ nhật nửa tiếng, thường hiệu quả hơn nhiều lần hỏi vội lúc con đang bận. Trước buổi học, bạn ghi sẵn những chỗ vướng trong tuần. Với con cháu ở xa, buổi học có thể qua cuộc gọi video: con nói, bạn làm trên máy mình, thật ra đó cũng là một bài tập tốt.
Khi mắt và tay làm việc học khó hơn
Chữ nhỏ và nút sát nhau là hai trở ngại thường gặp. Hầu hết điện thoại cho phép tăng cỡ chữ, làm chữ đậm hơn, phóng to toàn màn hình và giảm số biểu tượng trên màn hình chính. Nhờ con cháu chỉnh những thứ này ngay từ đầu, trước khi học các việc khác; học trên chiếc máy nhìn rõ đỡ mệt hơn nhiều.
Nếu đeo kính vẫn thấy chữ nhoè, hoặc phải đưa máy ra xa mới đọc được, nên đi khám mắt để đo lại độ kính, vì mắt thay đổi theo tuổi. Tay run hay ngón tay khô khiến máy không nhận cú chạm cũng là chuyện hay gặp: chạm bằng phần bụng ngón tay thay vì đầu móng, và giữ tay ổn định bằng cách tì khuỷu lên bàn.
Với người khó nhìn chữ, ra lệnh bằng giọng nói và gửi tin nhắn thoại là lối đi vòng rất tốt. Bạn vẫn đang học dùng điện thoại, chỉ là học bằng tai và giọng thay cho mắt. Không có cách học nào "kém" hơn cách nào, miễn là bạn làm được việc mình muốn.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì người lớn tuổi dùng thạo điện thoại?
Không có con số chung. Nhiều người dùng được năm việc cơ bản sau một đến hai tháng học đều đặn mỗi ngày vài phút. Điều quyết định là tập đều và học từng việc một, không phải tuổi tác. Nếu sau một tháng chưa thạo việc nào, nên xem lại cách học hoặc nhờ người dạy kiên nhẫn hơn.
Có nên đi lớp học điện thoại cho người cao tuổi không?
Nếu ở phường, xã hay hội người cao tuổi có lớp miễn phí hoặc chi phí thấp thì rất đáng thử, vì có bạn cùng học và người dạy quen với nhịp người lớn tuổi. Mang theo chính chiếc máy của mình để học trên đúng máy đó, tránh học trên máy mẫu rồi về nhà không tìm thấy nút.
Máy của con cũ đưa cho dùng thì học có khó hơn không?
Không khó hơn, nhưng nên nhờ con xoá bớt ứng dụng không cần, đăng xuất tài khoản của con, tăng cỡ chữ và sắp lại màn hình chính trước khi bạn bắt đầu học. Một màn hình gọn với vài ứng dụng cần dùng giúp bạn đỡ rối hơn nhiều.
Học hôm trước hôm sau quên hết thì làm sao?
Đó là chuyện bình thường với mọi người học, không riêng người lớn tuổi. Cách khắc phục là học ít hơn mỗi lần, tập lại vào ngày hôm sau trước khi kịp quên, và dựa vào cuốn sổ ghi bước. Sau vài lần lặp, tay sẽ nhớ thay cho đầu.
Có nên tự học bằng video hướng dẫn trên mạng không?
Có thể, nếu video hướng dẫn đúng loại máy bạn đang dùng và người nói đủ chậm. Bạn nên dừng video sau mỗi bước để làm theo trên máy mình. Cẩn thận với video kèm lời mời tải ứng dụng lạ hoặc nhấn vào đường dẫn, chỉ học thao tác, không làm theo lời mời.
Sợ bị lừa nên không dám dùng điện thoại có quá cẩn thận không?
Cẩn thận là đúng, nhưng không cần bỏ hẳn. Phần lớn rủi ro tập trung ở vài việc: đọc mã xác nhận cho người lạ, bấm đường dẫn lạ, cài ứng dụng theo lời người lạ, chuyển tiền khi bị hối thúc. Giữ vững mấy điều này, bạn vẫn dùng điện thoại để gọi, nhắn, xem ảnh một cách an toàn.