Không muộn. Bộ não của người 60, 70 tuổi vẫn tạo được kết nối mới khi học, vẫn nhớ được điều mới nếu được lặp lại đủ và gắn với điều đã biết. Thứ thay đổi theo tuổi là cách não học: tiếp nhận chậm hơn một nhịp, khó giữ nhiều thông tin mới cùng lúc, cần nhắc lại nhiều lần hơn. Ngược lại, vốn hiểu biết, vốn từ và kinh nghiệm sống lại là lợi thế mà người trẻ chưa có.
Bài này viết cho người trung niên và người cao tuổi muốn học một việc mới — một môn nhạc cụ, một ngoại ngữ, cách dùng chiếc điện thoại, một nghề tay chân — và cho con cháu muốn hiểu cha mẹ mình đang học thế nào. Phần giữa là bảng đối chiếu những gì chậm đi với cách chỉnh lại việc học, phần sau là một kế hoạch tám tuần dùng được cho hầu hết mọi việc.
Bộ não sau tuổi 50 vẫn thay đổi khi học
Ngày trước nhiều người tin rằng não chỉ phát triển đến tuổi trưởng thành rồi đứng yên và mòn dần. Hiểu biết hiện nay khác: các nhà khoa học thần kinh thừa nhận rộng rãi rằng não giữ được khả năng thay đổi suốt đời, thường gọi là tính mềm dẻo của não. Khi bạn tập một việc đủ lâu, các nhóm tế bào thần kinh dùng cho việc đó liên lạc với nhau hiệu quả hơn. Quá trình này ở người lớn tuổi diễn ra chậm hơn và cần nhiều lần lặp hơn, nhưng nó vẫn diễn ra.
Điều đó giải thích một hiện tượng quen thuộc: bà cụ bảy mươi tuổi lúc đầu không biết cách nhắn tin thoại, ba tuần sau đã gửi đều đặn cho con ở xa. Bà không trở nên trẻ hơn; bà đã lặp lại một chuỗi thao tác đủ nhiều để nó thành thói quen tay. Loại trí nhớ về thao tác, kiểu đi xe đạp hay đan len, là loại ít bị tuổi tác ảnh hưởng nhất.
Cũng cần nói thật: học ở tuổi 65 không giống học ở tuổi 20. Người lớn tuổi thường cần nhiều thời gian hơn để tiếp nhận một thông tin hoàn toàn mới, dễ bị phân tán khi có tiếng ồn, và khó nhớ những chi tiết rời rạc không gắn với điều gì quen. Biết trước những thay đổi này không làm bạn nản; nó giúp bạn bỏ cách học không còn hợp và chọn cách hợp hơn.
Điều chậm đi, điều vẫn giữ: chỉnh cách học cho khớp
Các tổng hợp nghiên cứu về lão hoá nhận thức thường mô tả những thay đổi dưới đây ở người khoẻ mạnh bình thường. Mức độ khác nhau nhiều giữa người này với người khác, nên bảng chỉ để bạn tự đối chiếu, không dùng để tự đánh giá sức khoẻ.
| Thay đổi thường gặp | Biểu hiện khi học | Cách chỉnh việc học |
|---|---|---|
| Tốc độ tiếp nhận chậm hơn | Người dạy nói nhanh là theo không kịp, nghe xong bước ba đã quên bước một | Nhờ người dạy đi từng bước, làm xong bước này mới nghe bước sau; tự học thì dừng video sau mỗi thao tác |
| Khó giữ nhiều thứ mới cùng lúc | Học năm từ mới một lúc thì nhớ được hai | Mỗi buổi chỉ một hoặc hai điều mới, phần còn lại là ôn điều cũ |
| Dễ bị phân tán | Tivi bật, có người nói chuyện là mất mạch | Chọn góc yên tĩnh, tắt tiếng thông báo trong lúc học |
| Vốn hiểu biết, vốn từ giữ nguyên hoặc tăng | Hiểu nhanh khi điều mới giống điều đã biết | Luôn tự hỏi điều này giống cái gì mình đã biết |
| Trí nhớ thao tác ít bị ảnh hưởng | Làm bằng tay nhiều lần thì nhớ lâu | Học bằng cách tự làm, không chỉ xem người khác làm |
Nhìn vào cột cuối, bạn sẽ thấy phần lớn cách chỉnh không đòi hỏi gì đặc biệt: đi chậm hơn, ít hơn mỗi lần, yên tĩnh hơn, và tự tay làm. Đây cũng là những điều giúp người trẻ học tốt hơn, chỉ là người lớn tuổi cần chúng nhiều hơn.
Bốn nguyên tắc học hợp với người lớn tuổi
Học ít, ôn nhiều, chia ra nhiều ngày. Hai mươi phút mỗi ngày trong năm ngày nhớ lâu hơn hẳn một buổi dài hai tiếng. Từ cuối thế kỷ 19, Hermann Ebbinghaus đã mô tả đường cong quên: thông tin mới rơi rụng nhanh trong vài ngày đầu nếu không được nhắc lại. Mỗi lần ôn đúng lúc sắp quên làm đường cong ấy thoải hơn. Với người lớn tuổi, nhịp ôn nên dày hơn ở tuần đầu.
Nối điều mới vào điều đã biết. Người đã làm kế toán ba mươi năm học bảng tính trên máy nhanh hơn khi coi mỗi ô là một ô trong sổ cái. Người từng chơi đàn bầu học đàn guitar dễ hơn khi nghĩ về cao độ theo cách đã quen. Mỗi khi gặp điều lạ, bạn dừng lại hỏi: nó giống việc gì mình từng làm? Câu trả lời là cái móc để treo kiến thức mới.
Tự nhắc lại thay vì đọc lại. Gấp sổ lại và tự nói ra các bước, hoặc tự làm lại thao tác mà không nhìn hướng dẫn, khó hơn đọc lại nhưng giúp nhớ hơn. Cảm giác "đọc thấy quen" thường đánh lừa người học ở mọi lứa tuổi; chỉ khi tự làm được mới biết mình đã nhớ.
Học bằng tay, bằng việc thật. Muốn học gọi video thì gọi cho người thật, muốn học nấu món mới thì nấu bữa thật cho cả nhà. Việc có mục đích cụ thể giữ động lực lâu hơn bài tập chung chung, và cái thành quả nhìn thấy được, dù nhỏ, là phần thưởng cho chính mình.
Nỗi ngại bị chê chậm và cách đặt lại kỳ vọng
Rào cản lớn của người lớn tuổi khi học thường không nằm ở trí nhớ mà ở cảm giác ngại. Ngại hỏi lại lần thứ ba, ngại con cháu thở dài, ngại ngồi cạnh những học viên trẻ hơn. Nhiều nghiên cứu về định kiến tuổi tác cho thấy chỉ riêng việc tin rằng "già rồi thì hay quên" đã có thể làm người ta làm bài kiểm tra trí nhớ kém đi. Nói cách khác, nỗi lo về tuổi tác tự nó làm việc học khó hơn.
Cách gỡ thứ nhất là đặt kỳ vọng theo mốc thời gian dài hơn. Người trẻ có thể mất một tuần để quen một thao tác; bạn cho mình ba tuần. Đó không phải hạ thấp mình mà là ước lượng đúng, để khỏi thất vọng vô lý. Cách gỡ thứ hai là đo tiến bộ bằng việc làm được, không bằng tốc độ: tháng trước chưa tự gọi video được, tháng này đã tự gọi được, vậy là tiến bộ thật.
Cách gỡ thứ ba là chọn nơi học tôn trọng nhịp của mình. Một lớp học mà người dạy sẵn lòng nói lại, hoặc một người thân kiên nhẫn, đáng giá hơn lớp học nổi tiếng mà ai cũng vội. Nếu ai đó làm bạn thấy mình kém, bạn có quyền đổi người dạy. Học ở tuổi này là việc bạn chọn, không phải kỳ thi bạn phải vượt qua.
Kế hoạch tám tuần cho một việc mới
Khung dưới đây dùng được cho hầu hết việc học: một nhạc cụ, một ngoại ngữ, một kỹ năng trên điện thoại hay một món thủ công. Con số tuần chỉ là gợi ý; nếu cần chậm hơn, bạn kéo dài mỗi chặng.
- Tuần 1: chọn một mục tiêu cụ thể nhìn thấy được, ví dụ "tự gửi ảnh cho con gái qua ứng dụng nhắn tin" hoặc "đàn được một bài hát quen". Viết mục tiêu ra một tờ giấy.
- Tuần 1–2: học riêng từng bước nhỏ nhất. Mỗi ngày 15–20 phút, mỗi buổi thêm tối đa một bước, phần còn lại ôn lại bước cũ.
- Tuần 2–3: tự ghi các bước bằng lời của mình vào một cuốn sổ, chữ to, mỗi bước một dòng. Sổ này là "thầy giáo" khi không có ai bên cạnh.
- Tuần 3–4: tập không nhìn sổ. Làm đến đâu quên thì mở sổ ra xem bước đó rồi gấp lại, làm tiếp.
- Tuần 5–6: làm việc thật ở hoàn cảnh thật: gửi ảnh thật cho con, đàn cho cháu nghe. Ghi lại chỗ nào còn vấp.
- Tuần 7: luyện riêng những chỗ còn vấp, không luyện lại phần đã trơn tru.
- Tuần 8: dạy lại cho một người khác, ví dụ bạn cùng xóm. Dạy được là dấu hiệu bạn đã nắm chắc; chỗ nào giải thích lúng túng là chỗ cần ôn thêm.
Sau tám tuần, giữ nhịp ôn thưa hơn, khoảng hai ba lần mỗi tuần. Kỹ năng mới học dễ mai một nếu bỏ hẳn vài tháng, nhưng học lại lần hai luôn nhanh hơn lần đầu.
Chọn việc để học: tự hỏi năm câu trước khi bắt đầu
Nhiều người bỏ dở không phải vì không học được mà vì chọn việc không hợp với sức, với thời gian hay với lý do của mình. Trả lời thật lòng năm câu dưới đây trước khi đăng ký lớp hay mua dụng cụ.
- Mình học để làm gì? Để nói chuyện với cháu, để vui, để có bạn, để kiếm thêm, hay vì con cháu bảo nên học? Lý do của chính mình giữ chân lâu hơn lý do người khác đặt.
- Mỗi tuần mình có bao nhiêu thời gian thật? Tính cả việc trông cháu, đi chợ, khám bệnh. Ba buổi mười lăm phút đều đặn tốt hơn một kế hoạch đẹp không theo được.
- Sức khoẻ có giới hạn gì không? Khớp tay đau thì chọn đàn có phím nhẹ hoặc bắt đầu bằng hát; mắt mờ thì cần kính đúng độ trước khi học vẽ chi tiết.
- Ai có thể giúp mình khi vướng? Một người thân, một người bạn biết việc đó, một lớp học ở nhà văn hoá phường. Học hoàn toàn một mình khó giữ nhịp.
- Bắt đầu với chi phí nhỏ nhất là gì? Mượn đàn trước khi mua, học thử một buổi trước khi đóng cả khoá. Đừng để số tiền đã bỏ ra thành áp lực.
Nếu cả năm câu đều có câu trả lời rõ, bạn đã chọn đúng việc. Nếu câu đầu chưa trả lời được, có lẽ nên chờ thêm và thử vài việc nhỏ khác trước.
Khi học khó là chuyện sức khoẻ chứ không phải chuyện tuổi
Phần lớn khó khăn khi học ở tuổi lớn là bình thường và cải thiện được bằng cách học hợp lý. Tuy vậy có những trường hợp việc học khó đi vì một vấn đề sức khoẻ mà bác sĩ cần xem. Nghe kém chưa được phát hiện khiến người ta tưởng mình không hiểu bài trong khi thật ra là không nghe rõ. Mắt đã lão thị mà vẫn đeo kính cũ khiến đọc tài liệu mỏi và nhanh chán. Mất ngủ kéo dài, buồn chán kéo dài, hoặc một số loại thuốc đang dùng cũng có thể làm đầu óc chậm chạp.
Bạn nên đi khám khi thấy khả năng tiếp thu giảm rõ trong vài tháng mà không có lý do, khi quên những việc vừa học xong ngay trong ngày một cách khác hẳn trước kia, khi người trong nhà nhận ra bạn hay hỏi lại cùng một câu, hoặc khi những việc quen thuộc hằng ngày như nấu ăn, tính tiền chợ trở nên lúng túng. Những dấu hiệu này không tự nói lên bệnh gì; chỉ bác sĩ mới đánh giá được, và có những nguyên nhân điều trị được.
Đi khám không có nghĩa là phải dừng học. Ngược lại, nhiều bác sĩ khuyến khích người lớn tuổi tiếp tục học điều mới, giữ giao tiếp và vận động. Việc của bạn là không tự kết luận và không tự mua những sản phẩm quảng cáo "bổ não"; hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thứ gì ngoài đơn thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Ngoài 70 tuổi rồi học ngoại ngữ có phí công không?
Không phí công nếu mục tiêu phù hợp. Ở tuổi này khó đạt phát âm như người bản xứ, nhưng học được câu chào hỏi, từ vựng cho chuyến đi, đọc được bảng hướng dẫn đơn giản là thực tế. Việc học còn mang lại niềm vui, nếp sinh hoạt đều đặn và dịp gặp gỡ, bản thân những điều đó đã có giá trị.
Học mãi không vào có phải do mình kém không?
Thường không phải. Nguyên nhân hay gặp là học quá nhiều thứ một lúc, học dồn một buổi rồi bỏ cả tuần, hoặc người dạy đi quá nhanh. Thử giảm còn một điều mới mỗi buổi, ôn mỗi ngày một chút trong hai tuần rồi đánh giá lại. Nếu vẫn khó một cách bất thường so với trước, nên nhờ bác sĩ khám.
Mỗi buổi học bao lâu là vừa với người cao tuổi?
Với việc cần tập trung như học từ mới hay tập đàn, 15 đến 30 phút một buổi là vừa, có thể chia hai buổi sáng và chiều. Khi thấy mắt mỏi, tay mỏi hoặc bắt đầu nhầm lẫn nhiều, đó là lúc nên nghỉ. Ngồi cố thêm thường không nhớ thêm được gì mà còn làm buổi sau ngại bắt đầu.
Có nên học cùng lúc hai ba môn mới không?
Nên bắt đầu bằng một việc chính cho tới khi nó thành nếp, thường sau một hai tháng, rồi mới thêm việc thứ hai. Học nhiều thứ cùng lúc dễ khiến việc nào cũng dở dang và làm mình nản. Ngoại lệ là hai việc bổ trợ nhau, ví dụ học hát và học đàn cùng một bài.
Con cháu nói "già rồi học làm gì" thì nên trả lời thế nào?
Bạn cứ nói rõ lý do của mình: để vui, để tự làm được việc không phải nhờ ai, để có chuyện nói với cháu. Nhiều khi con cháu nói vậy vì lo bạn mệt hoặc tốn tiền, không phải vì coi thường. Cho họ xem một kế hoạch học vừa sức thường khiến họ yên tâm và sẵn lòng giúp hơn.
Trò chơi luyện trí nhớ trên điện thoại có thay được việc học thật không?
Không nên coi là thay thế. Các trò chơi này giúp bạn giỏi hơn chính trò chơi đó, còn việc lợi ích lan sang trí nhớ trong đời sống hằng ngày đến đâu thì giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận. Học một việc thật có mục đích, có người cùng học, thường đem lại nhiều thứ hơn cho đầu óc và tinh thần.