Kể lại cuốn sách vừa đọc cho một người khác là một trong những cách giữ sách lâu nhất mà không cần ngồi ôn: mỗi lần kể là một lần bạn tự lấy ý ra khỏi trí nhớ, sắp lại cho người nghe hiểu, và phát hiện chỗ mình còn mơ hồ. Nó chỉ cần một người chịu nghe và vài phút, trong bữa cơm, lúc uống cà phê hay trên đường đi.
Bài này giải thích vì sao việc kể lại giúp nhớ, cách kể ngắn mà người nghe không thấy bị giảng bài, những câu hỏi của người nghe giúp bạn nhớ sâu hơn, và cách làm khi không có ai để kể. Bài tập trung vào sách phi hư cấu người lớn đọc để dùng; với tiểu thuyết, kể lại vẫn có ích nhưng nên tránh tiết lộ hết cho người chưa đọc.
Vì sao kể lại giúp nhớ hơn đọc lại
Kể lại là một dạng tự nhớ lại. Bạn không có sách trước mặt, phải tự tìm ý trong đầu, và như nhiều nghiên cứu về trí nhớ đã ghi nhận, việc chủ động gợi lại thông tin giúp nó bền hơn so với chỉ xem lại. Nhưng kể cho người khác còn thêm hai lớp nữa mà tự nhớ một mình không có.
Lớp thứ nhất là sắp xếp. Khi kể cho người khác, bạn không thể đọc lên một danh sách gạch đầu dòng rời rạc. Bạn phải chọn bắt đầu từ đâu, ý nào trước ý nào sau, ví dụ nào làm người nghe hiểu. Việc sắp xếp này buộc bạn hiểu mối liên hệ giữa các ý, và cái gì có liên hệ thì dễ nhớ hơn cái đứng riêng.
Lớp thứ hai là bị hỏi. Người nghe hỏi "thế thì sao", "vì sao lại vậy", "cái này có đúng với nhà mình không". Những câu hỏi đó chạm vào đúng chỗ bạn chưa nghĩ tới hoặc nhớ chưa chắc. Một số nghiên cứu cho thấy người học với ý định sẽ phải giải thích lại cho người khác thường xử lý thông tin kỹ hơn, và việc thật sự giải thích lại còn giúp thêm nữa; hiện tượng này đôi khi được gọi là hiệu ứng người dạy. Mức độ lợi ích cụ thể vẫn đang được nghiên cứu, nhưng hướng chung khá nhất quán.
Kể trong ba phút: khung cho người mới tập
Kể dài dễ làm người nghe chán và làm chính bạn lạc. Ba phút là đủ cho phần chính, nếu người nghe hỏi thêm thì kể tiếp.
- Một câu về vì sao bạn đọc. "Dạo này cửa hàng hay hụt tiền cuối tháng nên mình đọc một cuốn về quản lý tiền cho tiệm nhỏ." Câu này cho người nghe lý do để quan tâm.
- Một câu về ý lớn của cả cuốn. Nếu chỉ được nói một câu, sách muốn nói gì.
- Hai ba ý cụ thể, mỗi ý kèm một ví dụ. Ví dụ là phần người nghe nhớ và cũng là phần giúp bạn nhớ. Chọn ví dụ trong sách hoặc chuyện của chính bạn.
- Một điều bạn đang thử hoặc định thử. Đây là phần làm cuộc nói chuyện có hơi thở thật.
- Một điều bạn chưa chắc. "Có chỗ mình chưa tin lắm là…" Câu này mời người nghe góp ý và thường mở ra cuộc trò chuyện hay nhất.
Lần đầu kể có thể lủng củng, nhớ trước quên sau. Đó chính là tín hiệu tốt: bạn vừa phát hiện chỗ cần đọc lại. Về nhà, mở sách xem lại đúng chỗ đó, lần kể sau sẽ trôi hơn hẳn.
Kể cho ai, ở đâu
Người nhà trong bữa cơm. Không cần đợi được hỏi. Một câu mở đầu nhẹ nhàng như "hôm nay đọc được một chuyện hay" thường đủ. Chọn ý gần với chuyện nhà, tránh những đề tài dễ thành tranh cãi lúc ăn.
Đồng nghiệp lúc giải lao. Sách nghề, sách về giao tiếp, quản lý hợp kể ở chỗ làm. Đồng nghiệp còn có thể bổ sung kinh nghiệm thực tế, giúp bạn thấy ý trong sách áp dụng tới đâu.
Bạn bè cùng thích đọc. Đây là người nghe lý tưởng vì họ hỏi sâu, có khi đã đọc cuốn tương tự và so sánh được. Một buổi cà phê hai người kể sách cho nhau có giá trị như một buổi ôn.
Con cái đã lớn. Kể cho con tuổi mới lớn một ý hay từ cuốn bạn đang đọc vừa giúp bạn nhớ, vừa là cách làm gương về việc đọc mà không cần giảng. Kể ngắn, không ép con nghe, không biến thành bài học đạo đức.
Nhóm đọc sách. Nếu có điều kiện tham gia một nhóm đọc, việc phải chuẩn bị kể lại cho nhóm tạo ra một hạn chót tự nhiên để bạn tổng kết sách.
Người đang gặp đúng vấn đề sách bàn. Khi một người quen than phiền đúng chuyện cuốn sách bạn vừa đọc có bàn tới, kể một ý ngắn kèm lý do bạn nghĩ nó có thể giúp. Lần kể này buộc bạn nối nội dung sách với hoàn cảnh của một người cụ thể, nên thường được nhớ rất lâu.
Câu hỏi của người nghe và điều chúng giúp bạn
Người nghe tò mò là món quà. Bảng dưới cho thấy mỗi kiểu câu hỏi thường chạm vào phần nào của trí nhớ.
| Câu người nghe hay hỏi | Nó buộc bạn làm gì | Nếu không trả lời được |
|---|---|---|
| Vì sao lại thế? | Nhớ lập luận, không chỉ kết luận | Mở lại chương đó, tìm đoạn tác giả giải thích lý do |
| Ví dụ đâu? | Lấy ra một trường hợp cụ thể | Tìm ví dụ trong sách hoặc nghĩ một ví dụ của mình |
| Có đúng với mình không? | Đối chiếu sách với hoàn cảnh thật | Ghi lại câu hỏi, đây là chỗ sách có thể còn thiếu |
| Cuốn này khác cuốn kia chỗ nào? | So sánh với những gì đã biết | Nghĩ thêm sau buổi nói chuyện, ghi vào trang tóm lược |
| Thế làm thế nào? | Chuyển ý thành bước làm | Xem lại phần hướng dẫn trong sách, hoặc thừa nhận sách không nói rõ |
Mỗi câu không trả lời được là một mũi tên chỉ đúng chỗ cần xem lại. Ghi chúng ngay sau buổi nói chuyện, trước khi quên.
Khi không có ai để kể
Không phải lúc nào cũng có người sẵn lòng nghe. Vẫn có cách tạo ra lợi ích tương tự.
- Kể cho một người tưởng tượng. Hình dung một người cụ thể, chẳng hạn một đồng nghiệp mới vào nghề, rồi nói thành tiếng như đang giải thích cho người đó. Nói thành tiếng tốt hơn nghĩ thầm vì bạn khó lướt qua những chỗ mơ hồ.
- Ghi âm chính mình. Kể ba phút vào điện thoại, nghe lại sau một tuần. Bạn sẽ thấy chỗ nào kể rõ, chỗ nào ấp úng.
- Viết một lá thư không gửi. Viết cho một người bạn, kể về cuốn sách như trong thư. Văn viết thư tự nhiên hơn văn tóm tắt và buộc bạn sắp xếp ý cho người đọc.
- Viết vài dòng giới thiệu sách. Nếu bạn quen chia sẻ trên mạng xã hội, viết một đoạn ngắn giới thiệu ý chính bằng lời mình. Chỉ nêu ý và cảm nhận, không chép nguyên văn nhiều đoạn trong sách.
- Trả lời câu hỏi của chính mình từ trước khi đọc. Nếu bạn từng ghi câu hỏi trước khi mở sách, giờ viết câu trả lời như đang trả lời cho một người bạn cũng thắc mắc đúng câu đó.
Cách nào cũng vậy, điểm chung là bạn phải tự lấy ý ra và sắp xếp cho một người nghe, có thật hay tưởng tượng. Đọc lại ghi chú hay đoạn gạch chân không cho được lợi ích này, dù cảm giác có vẻ tương tự.
Kể sao cho không thành giảng bài
Người lớn kể sách hay rơi vào một bẫy: hào hứng quá, kể quá dài, và người nghe cảm thấy đang bị dạy. Vài nguyên tắc nhỏ giúp tránh chuyện này. Kể ngắn, dừng sau ba phút để xem người nghe có muốn nghe tiếp không. Kể như chia sẻ một phát hiện, không như truyền đạt chân lý: "mình thấy cái này hay" khác hẳn "mọi người nên làm thế này".
Đừng dùng sách để chỉ trích người nghe. Kể về cuốn sách nuôi dạy con cho vợ hay chồng theo kiểu "sách nói anh làm sai rồi" sẽ biến cuộc trò chuyện thành tranh cãi, và lúc đó chẳng ai nhớ gì về sách. Thay vào đó, kể về điều bạn đang muốn thử, để người kia tự thấy.
Cuối cùng, để người nghe nói. Nếu họ có kinh nghiệm khác với sách, nghe họ kể. Đôi khi chính câu chuyện của người nghe là thứ làm bạn nhớ ý trong sách lâu nhất, vì giờ ý đó gắn với cả cuốn sách lẫn một người cụ thể ngồi trước mặt bạn.
Với những chủ đề nhạy cảm như sức khoẻ, tiền bạc, pháp lý, hãy kể như kể lại điều sách viết, kèm lưu ý rằng mỗi trường hợp mỗi khác. Người nghe có thể đang gặp đúng chuyện đó và coi lời bạn kể như lời khuyên; nhắc họ hỏi người có chuyên môn khi cần quyết định thật.
Một tuần kể sách
Ví dụ giả định: anh Khoa, ba mươi tám tuổi, thợ sửa điện lạnh ở Đồng Nai, đọc xong một cuốn về cách làm việc với khách hàng khó tính. Tối thứ hai, anh kể cho vợ trong bữa cơm, kể lủng củng và quên mất một ý anh từng thấy rất hay. Tối đó anh mở sách tìm lại, hoá ra là ý về việc nhắc lại yêu cầu của khách trước khi báo giá.
Thứ tư, anh kể cho cậu thợ phụ trên đường đi làm, lần này đủ cả ba ý. Cậu hỏi: "Khách nói nhiều quá thì nhắc lại kiểu gì?" Anh không trả lời được và hứa xem lại. Thứ sáu, anh gặp đúng một khách như vậy và thử nhắc lại yêu cầu bằng hai câu ngắn. Cuối tuần, anh kể lại chuyện đó cho nhóm thợ cùng nghề.
Bốn lần kể trong một tuần, không lần nào là ngồi ôn, nhưng một tháng sau anh vẫn nhớ trọn khung cuốn sách. Ý anh nhớ rõ nhất là ý về cách nhắc lại yêu cầu, chính là ý anh quên trong lần kể đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Kể lại sách có làm người nghe mất hứng đọc không?
Với sách phi hư cấu, kể ý chính thường làm người nghe tò mò hơn chứ không mất hứng. Với tiểu thuyết, truyện trinh thám, nên kể về cảm nhận, không khí, nhân vật mà tránh kể diễn biến và kết thúc nếu người nghe có thể muốn đọc.
Kể bao lâu sau khi đọc thì tốt?
Trong vài ngày đầu là lúc kể có ích nhất, vì ý còn tươi nhưng đã bắt đầu phai. Kể thêm lần nữa sau một hai tuần còn tốt hơn. Đừng đợi đến khi đọc xong cả cuốn mới kể; kể từng chương thú vị cũng được.
Nếu kể sai so với sách thì sao?
Kể sai là chuyện bình thường và có ích, vì nó cho bạn biết chỗ cần xem lại. Khi phát hiện sai, sửa lại với người nghe nếu có dịp. Tránh kể những ý quan trọng về sức khoẻ, tiền bạc mà bạn chưa chắc như thể đó là lời khuyên.
Ghi âm mình kể có ngại không?
Lúc đầu nhiều người ngại nghe giọng mình. Bạn không cần nghe lại toàn bộ, chỉ cần việc nói thành tiếng đã giúp nhớ. Nếu nghe lại, tập trung vào nội dung: chỗ nào rõ, chỗ nào ấp úng, chứ không phải giọng nói.
Kể cho người không thích đọc sách có được không?
Được, thậm chí rất tốt, vì bạn buộc phải kể đơn giản và có ví dụ đời thường. Chọn ý gần với mối quan tâm của người đó và kể thật ngắn. Nếu họ không hứng thú, dừng lại, không ép.
Có cần chuẩn bị trước khi kể không?
Không cần chuẩn bị kỹ, kể tự nhiên mới giữ được lợi ích tự nhớ lại. Nếu muốn, chỉ cần nghĩ trước câu mở đầu và một ví dụ. Chuẩn bị kỹ như thuyết trình lại dễ biến thành đọc thuộc lòng ghi chú.