Phần lớn những lần quên vặt ở người đang tuổi đi làm là bình thường và thường gắn với thiếu ngủ, căng thẳng, quá nhiều việc cùng lúc; điều nên đi khám là khi kiểu quên thay đổi rõ so với chính bạn trước đây, ảnh hưởng tới công việc và sinh hoạt, hoặc đi kèm những dấu hiệu khác. Bài này không chẩn đoán và không thay lời khuyên của bác sĩ; nó giúp bạn phân biệt cái gì nên tự chỉnh, cái gì nên mang đi hỏi.
Nhiều người ở tuổi ba mươi, bốn mươi lo lắng khi thấy mình quên tên đồng nghiệp, quên mình vào phòng làm gì, quên cuộc hẹn đã ghi. Có người đọc trên mạng rồi tự gán cho mình những chẩn đoán đáng sợ, có người lại tìm mua thuốc bổ não. Cả hai hướng đều không giúp. Bài đi qua những kiểu quên thường gặp, những yếu tố làm trí nhớ kém đi tạm thời, cách tự theo dõi, dấu hiệu nên đi khám và cách chuẩn bị cho buổi khám.
Quên là một phần bình thường của trí nhớ
Trí nhớ không phải chiếc máy ghi lại mọi thứ. Mỗi ngày bạn nghe, thấy, làm hàng nghìn thứ, và bộ não chỉ giữ lại một phần nhỏ, chủ yếu là những gì bạn chú ý, những gì có ý nghĩa với bạn, những gì được lặp lại. Phần còn lại phai đi, và điều đó có ích: nếu nhớ hết mọi chi tiết vụn vặt, bạn sẽ khó tìm ra điều quan trọng.
Vì vậy, quên chỗ đỗ xe sáng nay, quên tên một người gặp một lần ở đám cưới, quên mình đã uống thuốc chưa vào một ngày bận rộn không tự nó là dấu hiệu bệnh. Đó là trí nhớ đang làm đúng việc chọn lọc của nó, chỉ là chọn lọc không đúng ý bạn.
Điều đáng để ý không phải là có quên hay không, mà là quên những gì, quên nhiều đến mức nào so với chính bạn trước đây, và quên có làm gián đoạn đời sống không. Một người vốn đãng trí từ nhỏ, bây giờ vẫn đãng trí như vậy, khác hẳn với một người vốn rất chu đáo, vài tháng gần đây bỗng quên những việc lớn liên tục.
Cũng nên nhớ rằng cảm giác mình quên nhiều hơn đôi khi đến từ việc bạn để ý đến nó nhiều hơn. Khi đã lo về trí nhớ, mỗi lần quên vặt đều bị ghi nhận và phóng to, trong khi trước đây những lần như vậy trôi qua không ai để ý.
Những kiểu quên vặt thường gặp và thường vô hại
Tên ở ngay đầu lưỡi. Biết rõ là mình biết, nhưng không nói ra được, lát sau tự nhớ ra. Gần như ai cũng gặp, nhiều hơn khi mệt hoặc căng thẳng.
Quên vì không chú ý ngay từ đầu. Không nhớ đã để chìa khoá ở đâu, không nhớ người kia vừa nói số phòng bao nhiêu. Thông tin chưa từng được ghi vào trí nhớ nên không có gì để gọi ra.
Quên việc định làm. Vào phòng rồi quên vào làm gì, mở máy rồi quên định tra gì. Kiểu quên này tăng rõ khi bạn bị gián đoạn liên tục.
Lẫn những lần giống nhau. Không chắc đã uống thuốc hôm nay hay là nhớ lần hôm qua, không chắc đã khoá cửa sáng nay. Những việc lặp lại hằng ngày dễ trộn vào nhau.
Quên chi tiết của chuyện cũ. Nhớ là có chuyến đi biển nhưng không nhớ năm nào, ở khách sạn nào. Chi tiết phai đi theo thời gian, ý chính thì còn.
Nhớ nhầm nguồn. Nhớ một thông tin nhưng không chắc nghe từ ai, đọc ở đâu. Đây là kiểu sai rất phổ biến, lý do để ghi nguồn khi thông tin quan trọng.
Những thứ làm trí nhớ kém đi tạm thời
Rất nhiều yếu tố trong đời sống người đi làm có thể làm trí nhớ kém đi một thời gian. Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán, chỉ giúp bạn nhìn lại hoàn cảnh của mình:
| Yếu tố | Ảnh hưởng thường thấy | Bạn có thể làm gì |
|---|---|---|
| Thiếu ngủ, ngủ không sâu | Khó tập trung, khó ghi nhớ thông tin mới | Ưu tiên giấc ngủ; nếu ngáy to, hay thức giấc, buồn ngủ ban ngày nhiều thì nên hỏi bác sĩ |
| Căng thẳng kéo dài | Đầu óc rối, quên việc vặt, khó tập trung | Giảm bớt việc dồn, nghỉ ngắn trong ngày, nói chuyện với người tin cậy |
| Buồn chán, lo âu kéo dài | Khó tập trung, cảm giác trí nhớ đi xuống | Nếu kéo dài vài tuần, ảnh hưởng sinh hoạt, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý |
| Làm nhiều việc cùng lúc, điện thoại liên tục | Quên việc định làm, quên chi tiết vừa nghe | Gom thông báo, làm từng việc một trong những khung giờ cần tập trung |
| Rượu bia | Uống nhiều có thể làm quên chuyện trong lúc say và ảnh hưởng giấc ngủ | Giảm lượng uống; quên hẳn đoạn thời gian sau khi uống là dấu hiệu nên dừng và hỏi bác sĩ |
| Chăm con nhỏ, sau sinh | Thiếu ngủ, đầu óc quá tải | Chia việc trong nhà, ngủ bù khi có thể; trao đổi bác sĩ nếu buồn chán kéo dài |
| Đang ốm hoặc dùng một số loại thuốc | Mệt, chậm, khó nhớ | Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về tác dụng phụ; không tự ngừng thuốc |
Khi những yếu tố này giảm đi, trí nhớ thường khá lên. Nếu bạn đã chỉnh được giấc ngủ, bớt căng thẳng mà sau một thời gian vẫn thấy quên nhiều bất thường, đó là lúc nên đi khám.
Tự theo dõi trong hai tuần
Trước khi lo lắng hay vội kết luận, một cách hữu ích là theo dõi chính mình trong khoảng hai tuần. Việc này cũng giúp ích rất nhiều nếu sau đó bạn đi khám:
- Ghi lại mỗi lần quên đáng kể. Quên gì, lúc nào, đang làm gì. Không cần ghi những lần quên vụn vặt như quên chỗ để bút.
- Ghi kèm giấc ngủ đêm trước. Ngủ khoảng mấy tiếng, có thức giấc nhiều không.
- Ghi mức căng thẳng trong ngày. Ngày đó có hạn chót, có chuyện gia đình, có ốm không.
- Ghi những gì khác thường. Đau đầu, chóng mặt, mệt kéo dài, tâm trạng đi xuống, đổi thuốc, uống rượu.
- Cuối hai tuần, đọc lại tìm quy luật. Nếu những lần quên dồn vào ngày ngủ ít hay ngày căng thẳng, bạn biết nên chỉnh ở đâu. Nếu quên đều đặn bất kể hoàn cảnh và ngày càng nhiều, nên mang ghi chép này đi khám.
Những thay đổi có căn cứ, và những thứ không nên mua
Có vài thói quen mà nhiều nghiên cứu gợi ý là có lợi cho sức khoẻ não bộ nói chung và hợp lý để thử: ngủ đủ và đều giờ, vận động thể chất đều đặn mức vừa phải như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi, ăn uống cân bằng, hạn chế rượu bia, không hút thuốc, giữ các mối quan hệ xã hội, tiếp tục học những điều mới. Những thứ này không phải thuốc tiên và không hứa hẹn kết quả cụ thể, nhưng chúng tốt cho cả cơ thể lẫn tinh thần, nên không có lý do để không làm.
Điều đáng tránh là chạy theo thuốc bổ não, thực phẩm chức năng, đồ uống hay khoá học quảng cáo tăng trí nhớ nhanh chóng. Nhiều sản phẩm như vậy không có bằng chứng đủ mạnh cho lời quảng cáo, có cái còn tương tác với thuốc đang dùng. Nếu bạn đang cân nhắc dùng bất cứ thứ gì, hãy hỏi bác sĩ trước.
Song song với chăm sóc sức khoẻ, hãy dùng các công cụ hỗ trợ một cách không ngại ngần: một chỗ ghi việc, một chỗ để chìa khoá cố định, lời nhắc cho việc đúng giờ. Dùng công cụ không làm trí nhớ của bạn yếu đi; nó giúp bạn giữ đời sống trơn tru trong khi bạn chỉnh những thứ gốc rễ như giấc ngủ và áp lực công việc.
Khi nào nên đi khám
Nên sắp xếp đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân khi bạn, hoặc người thân nhận thấy ở bạn, những điều sau:
- Quên tăng lên rõ rệt trong vài tháng so với chính bạn trước đây, dù đã ngủ đủ và bớt căng thẳng.
- Quên ảnh hưởng tới công việc: bỏ lỡ việc quan trọng lặp lại, đồng nghiệp hay cấp trên nhận xét.
- Hỏi đi hỏi lại cùng một chuyện, quên những sự kiện lớn mới xảy ra.
- Lạc ở chỗ quen, khó làm những việc trước đây làm trơn tru như nấu một món quen, tính toán chi tiêu.
- Khó tìm từ khi nói nhiều hơn hẳn, hoặc thay đổi tính tình rõ.
- Quên đi kèm buồn chán, lo âu, mất ngủ kéo dài nhiều tuần.
- Quên xuất hiện sau va đập ở đầu, hoặc đi kèm đau đầu nhiều, chóng mặt, nhìn mờ.
Nếu ai đó đột ngột lú lẫn, nói khó, méo miệng, yếu hoặc tê một bên người, cần gọi cấp cứu ngay, không chờ đặt lịch khám. Đây là những dấu hiệu cần xử lý khẩn cấp.
Chuẩn bị gì khi đi khám
Buổi khám hiệu quả hơn nhiều nếu bạn mang theo thông tin cụ thể thay vì chỉ nói dạo này hay quên. Hãy mang theo ghi chép hai tuần ở phần trên, hoặc ít nhất vài ví dụ cụ thể: quên gì, từ khi nào, có tăng lên không. Ghi lại các thuốc đang dùng, kể cả thuốc không kê đơn và sản phẩm bổ sung, vì một số có thể ảnh hưởng tới sự tỉnh táo.
Nếu được, rủ một người thân đi cùng. Người sống cùng thường nhận ra những thay đổi mà chính bạn không thấy, và có thể bổ sung thông tin cho bác sĩ. Đây không phải điều đáng ngại; với chuyện trí nhớ, góc nhìn của người bên cạnh rất có giá trị.
Về nơi khám, bạn có thể bắt đầu từ bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ gia đình; họ sẽ hỏi bệnh, khám và giới thiệu chuyên khoa phù hợp nếu cần. Bác sĩ có thể kiểm tra một số nguyên nhân phổ biến mà điều trị được, như rối loạn giấc ngủ, vấn đề nội tiết, thiếu một số vi chất, trầm cảm hay lo âu. Đừng tự đoán trước kết quả, cũng đừng ngại đi khám vì sợ nghe tin xấu. Phần lớn người đi khám vì hay quên ở tuổi đi làm ra về với một nguyên nhân hiểu được và hướng xử lý cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Mới ba mươi tuổi mà hay quên có bình thường không?
Quên vặt ở tuổi ba mươi thường gặp và hay gắn với thiếu ngủ, căng thẳng, quá nhiều việc cùng lúc. Nên đi khám khi kiểu quên tăng rõ so với trước, ảnh hưởng công việc hoặc đi kèm các dấu hiệu khác như lạc chỗ quen, thay đổi tính tình.
Thiếu ngủ có làm trí nhớ kém đi thật không?
Thiếu ngủ làm khó tập trung và khó ghi nhớ thông tin mới, điều này đã được ghi nhận rộng rãi. Ngủ đủ và đều giờ thường giúp cải thiện. Nếu ngáy to, hay thức giấc hay buồn ngủ ban ngày nhiều dù ngủ đủ giờ, nên hỏi bác sĩ.
Có nên uống thuốc bổ não khi hay quên?
Không nên tự mua. Nhiều sản phẩm quảng cáo tăng trí nhớ không có bằng chứng đủ mạnh, có thể tương tác với thuốc đang dùng. Nếu lo về trí nhớ, hãy đi khám để tìm nguyên nhân và hỏi bác sĩ trước khi dùng bất cứ sản phẩm nào.
Đi khám vì hay quên thì khám ở đâu?
Có thể bắt đầu với bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ gia đình. Họ sẽ hỏi bệnh, khám và giới thiệu chuyên khoa phù hợp nếu cần. Mang theo ví dụ cụ thể về những lần quên, danh sách thuốc đang dùng và nếu được thì rủ người thân đi cùng.
Dấu hiệu nào cần đi cấp cứu ngay?
Đột ngột lú lẫn, nói khó, méo miệng, yếu hoặc tê một bên người là những dấu hiệu cần gọi cấp cứu ngay. Quên xuất hiện sau va đập ở đầu kèm đau đầu nhiều, nôn, buồn ngủ bất thường cũng cần được khám sớm.
Dùng sổ ghi và lời nhắc có làm trí nhớ yếu đi không?
Không. Dùng công cụ hỗ trợ giúp đời sống trơn tru trong khi bạn chỉnh những thứ gốc rễ như giấc ngủ, căng thẳng. Với những thứ cần thuộc như số người thân, địa chỉ nhà, vẫn nên chủ động nhớ.