Muốn kèm ông bà, cha mẹ học một việc mới cho hiệu quả, nguyên tắc quan trọng nhất là để người lớn tuổi tự tay làm, còn người dạy chỉ nói và chờ. Cầm máy bấm hộ cho nhanh thì việc xong, nhưng người học không học được gì, lần sau lại phải hỏi, và người dạy lại sốt ruột. Kèm theo đó là cách nói tôn trọng, nhịp chậm, và những buổi kèm ngắn có mục tiêu rõ.
Bài này viết cho con cháu, nhưng không chỉ cho chuyện điện thoại. Nguyên tắc dưới đây dùng được khi bạn chỉ cha mẹ dùng bếp từ mới, máy giặt mới, đặt lịch khám, đi tuyến xe buýt mới hay bất kỳ việc gì người lớn tuổi chưa quen. Phần giữa bài có bảng những câu nên tránh và câu nên nói thay.
Vì sao con cháu dễ mất kiên nhẫn
Có một hiện tượng mà các nhà tâm lý gọi là "lời nguyền của người biết": khi đã thành thạo một việc, ta rất khó hình dung cảm giác của người chưa biết. Với con cháu, vuốt màn hình hay bấm nút chế độ trên máy giặt là việc hiển nhiên đến mức không còn nghĩ là có bước. Vì vậy họ nói nhanh, bỏ qua bước "ai cũng biết", và ngạc nhiên khi người học không theo kịp.
Nhịp của hai bên cũng khác nhau. Người trẻ quen xử lý nhanh, quen thử bừa rồi sửa. Người lớn tuổi thường cần thêm thời gian để tiếp nhận từng bước, và có xu hướng cẩn thận, không dám thử khi chưa chắc. Một bên thấy bên kia chậm, bên kia thấy bên này vội. Cả hai đều không sai; họ chỉ đang đi hai tốc độ khác nhau.
Thêm vào đó là vị trí trong gia đình. Cha mẹ quen là người dạy con, nay đổi vai thành người học. Một lời gắt nhẹ "con chỉ rồi mà" có thể làm người lớn tuổi thấy bị coi thường, rồi im lặng không hỏi nữa và tự bỏ cuộc. Hiểu điều này giúp người dạy chọn lời nói cẩn thận hơn, không phải vì khách sáo mà vì muốn người học tiếp tục học.
Nguyên tắc "tay người học, miệng người dạy"
Người dạy không cầm máy, không cầm dụng cụ. Ngồi bên cạnh, hai tay để trên đùi nếu cần. Chỉ được chỉ tay vào chỗ cần bấm, không bấm thay. Việc này khó với người dạy hơn bạn tưởng, nhưng nó là toàn bộ sự khác biệt giữa làm hộ và dạy.
Nói một bước, rồi chờ. Nói bước một, chờ người học làm xong, rồi mới nói bước hai. Đừng đọc liền một mạch năm bước rồi bảo "giờ làm đi".
Gọi tên bằng cái nhìn thấy được. Thay vì "vào phần cài đặt", nói "tìm hình cái bánh răng màu xám". Thay vì "chọn chế độ vắt", nói "xoay cái núm tròn đến chỗ có hình xoắn ốc". Người học nhận ra hình và màu dễ hơn thuật ngữ.
Giải thích vì sao, không chỉ làm thế nào. Biết rằng "mũi tên cong là gửi tiếp cho người khác" giúp người học nhận ra nó ở mọi chỗ. Người lớn tuổi thường nhớ tốt cái có lý do hơn chuỗi thao tác rời rạc.
Để người học sai và tự sửa. Khi thấy bấm nhầm, chờ vài giây xem người học có tự nhận ra không. Tự phát hiện và sửa một lần nhớ lâu hơn mười lần được nhắc trước.
Câu nên tránh và câu nên nói thay
Lời nói trong lúc kèm quyết định người học có muốn học tiếp hay không. Bảng dưới gom những câu con cháu hay buột miệng, kèm cách nói thay mang cùng ý mà giữ được thể diện cho người lớn tuổi.
| Câu hay buột miệng | Vì sao nên tránh | Nói thay bằng |
|---|---|---|
| Con chỉ rồi mà! | Làm người học thấy mình kém, ngại hỏi lần sau | Mình làm lại bước này một lần nữa nhé. |
| Dễ ẹc mà. | Nếu thấy khó, người học sẽ nghĩ mình kém hơn mức "dễ ẹc" | Chỗ này lúc đầu ai cũng hay vướng. |
| Thôi để con làm cho nhanh. | Tước mất cơ hội học, ngầm nói người học chậm | Mẹ bấm nhé, con nói từng bước. |
| Sao hỏi hoài vậy? | Người học sẽ thôi hỏi và tự bỏ | Mình ghi vào sổ để lần sau mẹ tự xem. |
| Bố bấm lung tung là hỏng đó. | Gieo nỗi sợ, người học không dám thử | Bấm nhầm thì cứ bấm nút quay lại, không hỏng gì đâu. |
| Già rồi học mấy cái này làm gì. | Phủ nhận mong muốn chính đáng của người học | Bố muốn làm được việc gì nhất, con chỉ việc đó trước. |
Giọng nói cũng quan trọng như lời. Nói chậm, rõ, đủ to nhưng không quát, nhìn vào người học khi nói. Nếu người lớn tuổi nghe kém, ngồi phía tai nghe tốt hơn và giảm tiếng ồn xung quanh, như tắt tivi trong lúc kèm.
Một buổi kèm ba mươi phút
Buổi kèm ngắn, có mục tiêu, thường hiệu quả hơn những lần chỉ vội khi đang bận. Dưới đây là một khung mẫu, dùng được cho hầu hết việc học.
- Chuẩn bị: máy đã sạc, chỗ ngồi đủ sáng, người học đeo kính đúng, có sẵn cuốn sổ và bút. Tắt bớt tiếng ồn.
- Hỏi mục tiêu: "Hôm nay mẹ muốn làm được việc gì?" Để người học chọn, kể cả khi bạn nghĩ việc khác quan trọng hơn.
- Ôn bài cũ năm phút: nhờ người học tự làm lại việc đã học tuần trước, bạn chỉ quan sát.
- Học một việc mới: chỉ một việc, đi từng bước theo nguyên tắc tay người học.
- Người học tự làm lại ba lần: lần đầu bạn nhắc, lần hai bạn chỉ nhắc khi bị kẹt, lần ba bạn im lặng.
- Ghi sổ: người học tự ghi các bước bằng lời của mình. Bạn chỉ sửa khi ghi sai thứ tự.
- Kết thúc bằng một việc làm được: buổi học nên khép lại khi người học vừa làm thành công, không phải lúc đang rối.
Sau mỗi buổi, đừng quên nói một câu ghi nhận cụ thể: "Hôm nay mẹ tự gửi được ảnh rồi đó." Lời ghi nhận cụ thể có sức nặng hơn lời khen chung chung, và nhắc người học rằng họ đang tiến bộ thật.
Giữ lịch cố định, ví dụ chiều chủ nhật, để người học có thời gian ghi lại những chỗ vướng trong tuần. Một tuần một việc mới là nhịp vừa phải với nhiều người lớn tuổi.
Không chỉ điện thoại: đồ dùng mới, đường đi mới, thủ tục mới
Cha mẹ già không chỉ phải học điện thoại. Chiếc nồi cơm mới có quá nhiều nút, bếp từ thay cho bếp ga, máy giặt cửa ngang, tuyến xe buýt mới sau khi con chuyển nhà, cách lấy số khám bệnh ở bệnh viện đã đổi quy trình. Mỗi thay đổi nhỏ như vậy đều là một việc học, và nguyên tắc vẫn y nguyên: để người học tự làm, đi từng bước, ghi lại bằng lời của họ.
Với đồ dùng có yếu tố an toàn như bếp, ổ điện, bình nước nóng, phần đầu tiên cần dạy là cách tắt và dấu hiệu nguy hiểm, trước cả cách dùng các chế độ. Dán một mẩu giấy chữ to cạnh bếp ghi hai ba bước tắt bếp là cách đơn giản mà hữu ích. Với đường đi mới, đi cùng một hai lần, để người lớn tuổi dẫn đường ở lần thứ hai, bạn chỉ đi theo.
Với những việc liên quan đến tiền như thanh toán, chuyển khoản, hãy dạy kèm cả những tình huống cần dừng lại: có người gọi điện hối thúc, có người xin mã xác nhận. Người lớn tuổi cần biết rằng gác máy và gọi cho con cháu luôn là lựa chọn đúng, không ai trách họ vì đã cẩn thận.
Kèm từ xa qua cuộc gọi video
Nhiều con cháu sống xa cha mẹ. Kèm từ xa khó hơn nhưng hoàn toàn làm được nếu chuẩn bị kỹ một chút.
- Dùng hai thiết bị nếu có thể: người học gọi video bằng một máy, máy kia là chiếc đang học. Như vậy bạn nhìn thấy tay họ trên máy.
- Nhờ người học hướng camera vào thứ đang học, như núm máy giặt hay màn hình máy, thay vì vào mặt.
- Nói chậm hơn bình thường vì đường truyền có thể trễ, và hỏi lại "mẹ thấy chưa" sau mỗi bước.
- Chụp ảnh từng bước trên máy của mình và gửi trước buổi học, để người học có hình để so.
- Với việc nhiều bước, chia thành nhiều cuộc gọi ngắn trong vài ngày thay vì một cuộc gọi dài.
- Nhờ một người ở gần, như hàng xóm hay cháu họ, làm "tay" khi cần, còn bạn làm "miệng" từ xa.
Kèm từ xa còn có một cái lợi: người học buộc phải tự làm vì bạn không thể bấm hộ. Nhiều người lớn tuổi học qua điện thoại lại nhớ lâu hơn khi có con ngồi bên.
Khi người dạy mệt và khi nên để ý hơn
Kèm người lớn tuổi đòi hỏi kiên nhẫn, và không ai kiên nhẫn mãi được. Nếu thấy mình bắt đầu gắt, hãy dừng buổi học, hẹn hôm khác. Đổi người dạy, như để một người em hay một đứa cháu kiên nhẫn hơn kèm, cũng là lựa chọn tốt. Một số nơi có lớp học dành cho người cao tuổi ở nhà văn hoá hay hội người cao tuổi, nơi người học có bạn cùng nhịp.
Trong lúc kèm, bạn cũng là người dễ nhận ra những thay đổi bất thường. Học chậm là chuyện thường; nhưng nếu cha mẹ bắt đầu lúng túng với cả những việc đã làm thạo nhiều năm, hỏi lại cùng một câu nhiều lần trong một buổi, hay nhầm lẫn ngày tháng, đó là lúc nên khéo léo đề nghị đi khám. Đừng tự kết luận là "lẫn" và đừng nói ra như vậy với người lớn tuổi.
Cách đề nghị nhẹ nhàng thường là gắn với một buổi khám sức khoẻ chung, khám mắt hay khám tai, rồi nhờ bác sĩ hỏi thêm. Đi cùng, ghi lại những thay đổi cụ thể đã thấy, và để bác sĩ đánh giá. Phần lớn trường hợp chỉ là thay đổi thường gặp theo tuổi, nhưng có những nguyên nhân điều trị được nếu phát hiện sớm.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà hỏi một câu mười lần thì phải làm sao?
Trước hết là ghi câu trả lời vào cuốn sổ của ông bà, kèm hình nếu cần, để lần sau ông bà tự tra. Hỏi lại nhiều lần về một thao tác mới là bình thường. Nếu ông bà hỏi lặp lại cả những chuyện đời thường trong thời gian ngắn, nên để ý thêm và cân nhắc đưa đi khám.
Có nên mua máy mới hơn cho dễ dạy không?
Không nhất thiết. Đổi máy nghĩa là người học phải làm quen lại từ đầu. Nếu máy cũ còn tốt, thường dễ hơn khi dọn bớt ứng dụng, tăng cỡ chữ và sắp lại màn hình. Chỉ nên đổi khi máy quá chậm, pin quá yếu hoặc màn hình quá nhỏ để nhìn.
Ông bà không muốn học, con cháu có nên ép không?
Không nên ép. Thử hỏi xem ông bà muốn làm được việc gì, ví dụ nhìn mặt cháu khi gọi, nghe lại một bài hát cũ. Khi việc học gắn với điều ông bà thật sự muốn, động lực đến tự nhiên. Nếu ông bà vẫn không muốn, tôn trọng lựa chọn đó.
Dạy qua điện thoại mà ông bà không nghe rõ thì làm sao?
Dùng cuộc gọi video để ông bà nhìn khẩu hình, nói chậm, câu ngắn, và nhắn thêm bằng chữ to hoặc hình chụp các bước. Nếu ông bà thường xuyên nghe không rõ cả khi nói chuyện trực tiếp, nên đưa đi khám tai, vì nghe kém ảnh hưởng nhiều đến việc học.
Có nên viết sẵn sổ hướng dẫn cho ông bà không?
Sổ do chính người học viết bằng lời của mình thường hiệu quả hơn sổ do con cháu viết sẵn, vì lời của mình dễ hiểu và dễ nhớ hơn. Con cháu có thể giúp bằng cách sửa thứ tự, thêm hình chụp màn hình, nhưng để ông bà cầm bút.
Kèm ông bà bao lâu thì nên dừng một buổi?
Khoảng hai mươi đến ba mươi phút là vừa. Dừng khi thấy ông bà mỏi mắt, bắt đầu nhầm nhiều, hoặc khi chính người dạy bắt đầu sốt ruột. Kết thúc khi ông bà vừa làm được một việc, để buổi học sau bắt đầu bằng cảm giác thành công.