TiepThu.comTiếp Thu
Đọc sách để nhớ

Sách quá khó hay quá dễ đều khó nhớ: thử độ vừa sức trước khi đọc

Vì sao cuốn sách quá khó hay quá dễ đều để lại ít trong trí nhớ, cách thử độ vừa sức trong mười lăm phút ở hiệu sách hay thư viện, và làm gì khi lỡ chọn sai.

Quiet provincial library reading room in Ninh Binh, Vietnamese man in his forties standing between shelves, thumbing through the first pages of a book, seen from the side, dusty sunbeams

Cuốn sách dễ nhớ nhất là cuốn hơi khó hơn mức bạn đang có một chút: đủ mới để bạn phải nghĩ, đủ quen để bạn có chỗ bám. Sách quá khó làm bạn mất sức giải mã từng câu nên không còn sức để nhớ; sách quá dễ thì trôi qua nhẹ nhàng mà không để lại dấu, vì gần như không có gì thật sự mới.

Bài này giúp bạn nhận ra một cuốn sách đang ở mức nào so với mình, thử độ vừa sức chỉ trong mười lăm phút khi cầm sách ở hiệu sách hay thư viện, và xử lý khi lỡ chọn sai: bỏ, đổi hay tìm thêm một cuốn làm cầu nối. Bài không giới thiệu đầu sách cụ thể nào, vì sách vừa sức với người này có thể quá khó hoặc quá dễ với người khác.

Vì sao độ khó quyết định bạn nhớ được bao nhiêu

Khi đọc, đầu óc làm hai việc cùng lúc: hiểu từng câu và nối những gì hiểu được thành một bức tranh. Phần sức dành cho việc hiểu từng câu càng lớn thì phần còn lại cho việc nối càng nhỏ. Với sách quá khó, gần như toàn bộ sức đổ vào việc giải mã câu chữ, thuật ngữ, cấu trúc. Đọc xong một trang, bạn hiểu từng câu nhưng không thấy chúng liên quan nhau thế nào, và cái không thành bức tranh thì rất khó nhớ.

Một yếu tố được nhiều nghiên cứu về đọc hiểu nhấn mạnh là kiến thức nền. Người đã biết nhiều về một lĩnh vực thường hiểu và nhớ tài liệu trong lĩnh vực đó tốt hơn hẳn người mới, kể cả khi khả năng đọc nói chung tương đương. Kiến thức nền giống những cái móc treo đồ: ý mới có chỗ để treo vào. Không có móc, ý mới rơi xuống đất.

Ở chiều ngược lại, sách quá dễ cũng có vấn đề. Nếu gần như mọi ý bạn đều đã biết, việc đọc không đòi hỏi suy nghĩ, không có gì gây ngạc nhiên. Bạn có thể đọc rất trôi, cảm thấy rất dễ chịu, nhưng thứ đọng lại sau đó chủ yếu là cảm giác đồng tình. Đọc để giải trí thì không sao; đọc để học thì lần đọc ấy ít giá trị.

Nhận ra cuốn sách đang ở mức nào

Bảng dưới giúp bạn đối chiếu nhanh trong lúc đọc thử. Không cần đủ mọi dấu hiệu, hai ba dấu hiệu cùng một cột là đủ để biết.

Dấu hiệuQuá khóVừa sứcQuá dễ
Từ mới trong một trangRất nhiều, nhiều từ cần tra mới hiểu được câuVài từ, phần lớn đoán được nghĩa từ ngữ cảnhGần như không có
Sau khi đọc một trangKhông nói lại được trang vừa đọc nói gìNói lại được ý chính, còn vài chỗ chưa chắcNói lại được, nhưng thấy mình đã biết từ trước
Cảm giác khi đọcMệt, căng, phải đọc lại nhiều câuPhải tập trung, thỉnh thoảng dừng nghĩTrôi, thoải mái, hay lơ đãng
Ví dụ trong sáchVí dụ cũng khó hiểu như lý thuyếtVí dụ giúp hiểu ra lý thuyếtVí dụ quá hiển nhiên
Câu hỏi nảy raKhông biết hỏi gìCó câu "vì sao", "nếu thế thì"Hầu như không có câu hỏi

Cột giữa là chỗ bạn muốn ở. Lưu ý rằng một cuốn sách có thể vừa sức ở chương đầu nhưng khó dần về sau, hoặc ngược lại. Đọc thử vài chỗ khác nhau giúp đánh giá đúng hơn chỉ đọc trang đầu.

Thử độ vừa sức trong mười lăm phút

Bạn có thể làm việc này ở hiệu sách, thư viện, hoặc với phần đọc thử mà nhiều nơi bán sách điện tử cho phép.

  1. Đọc lời giới thiệu và mục lục. Nếu mục lục đã có nhiều từ bạn không hiểu, đó là dấu hiệu sớm của sách quá khó.
  2. Mở một trang giữa sách, không phải chương đầu. Chương đầu thường được viết dễ hơn để kéo người đọc vào; trang giữa cho thấy độ khó thật.
  3. Đọc một trang, đếm nhẩm số từ hay khái niệm bạn không hiểu. Nhiều đến mức phải đoán liên tục thì có thể sách đang vượt quá nền của bạn.
  4. Gấp sách lại, thử nói lại trang vừa đọc trong ba câu. Nói được là tín hiệu tốt.
  5. Tự hỏi: trang này có điều gì mình chưa biết không? Nếu không có gì mới qua hai ba trang ở những chỗ khác nhau, sách có thể quá dễ với bạn lúc này.
  6. Đọc lướt phần cuối một chương, xem tác giả có tóm tắt hay đưa ra kết luận rõ không. Sách có những điểm tổng kết thường dễ nhớ hơn sách để người đọc tự gom ý.

Mười lăm phút này tiết kiệm được nhiều tuần đọc dở dang. Nó cũng giúp bạn thấy được thói quen chọn sách của mình: nhiều người nhận ra họ hay chọn sách theo bìa hoặc theo lời giới thiệu của người khác mà không thử xem sách có hợp với mình không.

Lỡ chọn sách quá khó thì làm gì

Đừng vội kết luận mình kém. Sách khó với bạn lúc này có thể chỉ là sách được viết cho người đã có nền mà bạn chưa có. Thiếu nền là chuyện sửa được, không phải chuyện năng lực.

Tìm cuốn cầu nối. Đặt sách khó xuống, tìm một cuốn nhập môn hoặc một cuốn phổ thông về cùng chủ đề. Đọc xong cuốn cầu nối, quay lại sách khó, bạn sẽ ngạc nhiên vì nó dễ hơn nhiều.

Đọc theo lượt. Lượt một chỉ đọc tiêu đề, phần mở và phần kết mỗi chương để có khung. Lượt hai mới đọc kỹ. Khung có trước giúp những trang dày đặc bớt ngợp.

Chỉ đọc những chương bạn cần. Không phải sách nào cũng cần đọc từ đầu tới cuối. Nếu ba chương trong sách là thứ bạn cần, đọc kỹ ba chương đó còn hơn đọc hời hợt cả cuốn.

Đọc cùng ai đó. Một người bạn, đồng nghiệp hay nhóm đọc cùng giúp bạn hỏi được những chỗ không hiểu và thường nhận ra chỗ khó của mình cũng là chỗ khó của người khác.

Lập danh sách từ cần hiểu trước. Lướt qua một chương, khoanh những từ xuất hiện nhiều lần mà bạn không hiểu. Tìm hiểu riêng những từ đó trước khi đọc kỹ. Thường chỉ cần nắm năm bảy khái niệm cốt lõi là phần còn lại của chương sáng ra rất nhiều.

Lỡ chọn sách quá dễ thì làm gì

Sách quá dễ không phải lúc nào cũng nên bỏ. Đôi khi nó có ích theo cách khác.

  • Đọc nhanh để ôn. Một cuốn dễ về chủ đề bạn đã biết có thể là dịp hệ thống lại những gì đã có trong đầu. Đọc nhanh, chỉ dừng ở chỗ bạn thấy lạ.
  • Dùng làm sách để giới thiệu cho người khác. Cuốn quá dễ với bạn có thể vừa sức với đồng nghiệp mới vào nghề, với người thân đang bắt đầu tìm hiểu.
  • Tìm chỗ bạn không đồng ý. Ngay cả sách dễ cũng có thể có những khẳng định đáng bàn. Đọc với câu hỏi "mình có đồng ý không" biến sách dễ thành bài tập suy nghĩ.
  • Bỏ và chuyển sang cuốn sâu hơn. Nếu đọc vài chương mà không có gì mới, chuyển sang một cuốn chuyên sâu hơn về cùng chủ đề là quyết định hợp lý.

Điều cần tránh là đọc liên tục nhiều cuốn quá dễ về cùng một chủ đề và cảm thấy mình đang học được nhiều. Cảm giác dễ chịu đó dễ nhầm với việc tiến bộ.

Độ vừa sức còn tuỳ lúc bạn đọc

Một cuốn sách vừa sức vào sáng chủ nhật có thể thành quá khó lúc mười giờ tối sau một ngày làm việc dài. Sức đọc của người lớn không cố định: nó phụ thuộc vào giấc ngủ đêm trước, độ mệt sau giờ làm, tiếng ồn xung quanh, và cả việc trong đầu đang có chuyện gì lo lắng. Khi đầu óc đã mệt, phần sức dành cho việc hiểu câu chữ tăng lên, phần còn lại cho việc nhớ giảm xuống.

Vì vậy, chọn sách vừa sức nên đi kèm chọn lúc đọc vừa sức. Sách khó, nhiều khái niệm mới để dành cho lúc tỉnh táo nhất trong tuần, có thể là sáng sớm hay chiều cuối tuần. Sách nhẹ, truyện, hồi ký hợp với buổi tối hoặc những khoảng thời gian vụn trong ngày. Nhiều người đọc cùng lúc hai cuốn như vậy, một khó một nhẹ, và chọn cuốn theo sức của mình lúc đó.

Ví dụ giả định: chị Thu, kế toán ở Huế, đang đọc một cuốn về thuế cho hộ kinh doanh và một cuốn hồi ký. Cuốn về thuế chị chỉ mở vào sáng thứ bảy, khi con còn ngủ, mỗi lần một mục. Cuốn hồi ký để đầu giường. Trước đây chị cố đọc cuốn thuế mỗi tối và chỉ đọc được vài trang là buồn ngủ, đọc xong không nhớ gì. Đổi lúc đọc, cùng cuốn sách ấy bỗng dễ vào hơn nhiều.

Đi từng bậc: xếp một lộ trình đọc cho một chủ đề

Khi muốn tìm hiểu một chủ đề mới, thay vì nhảy thẳng vào cuốn được nhiều người khen nhất, hãy xếp một lộ trình nhỏ từ dễ đến khó. Ví dụ giả định: một người làm văn phòng ở Thành phố Hồ Chí Minh muốn hiểu về dinh dưỡng cho gia đình. Bậc một là một cuốn phổ thông viết cho người không chuyên. Bậc hai là một cuốn đi sâu hơn vào một mảng, như dinh dưỡng cho trẻ đang lớn. Bậc ba, nếu cần, là tài liệu do cơ quan y tế hoặc tổ chức chuyên môn soạn cho người đọc rộng rãi.

Mỗi bậc dựng nền cho bậc sau, nên bạn luôn ở trong vùng vừa sức và mỗi cuốn đều để lại nhiều hơn. Cách xếp bậc cũng giúp bạn biết dừng ở đâu: phần lớn người không cần lên tới bậc cao nhất, hai bậc đầu đã đủ cho việc của họ.

Để tìm sách cho từng bậc, có thể hỏi người làm trong ngành, thủ thư, hoặc xem phần tài liệu tham khảo ở cuối những cuốn bạn đã đọc và thấy hay. Với chủ đề sức khoẻ, nên ưu tiên nguồn có người có chuyên môn đứng tên và nhớ rằng sách không thay được lời khuyên của bác sĩ cho trường hợp riêng của bạn.

Câu hỏi thường gặp

Sách nhiều người khen có phải là sách vừa sức không?

Không nhất thiết. Một cuốn được khen nhiều có thể rất hay nhưng viết cho người đã có nền nhất định, hoặc ngược lại quá cơ bản với bạn. Lời khen cho biết sách có giá trị, còn có vừa sức với bạn hay không thì phải thử đọc mới biết.

Có nên cố đọc hết sách quá khó để rèn luyện không?

Đọc sách khó có ích khi bạn hiểu được phần lớn và chỉ vướng ở một số chỗ. Nếu phần lớn trang đều không hiểu, cố đọc tiếp thường chỉ gây mệt và chán. Đọc một cuốn cầu nối trước rồi quay lại sẽ hiệu quả hơn.

Làm sao biết mình thiếu kiến thức nền gì?

Để ý những từ và khái niệm lặp lại nhiều lần mà bạn không hiểu. Chúng thường là phần nền mà tác giả giả định bạn đã biết. Ghi ra danh sách rồi tìm hiểu từng khái niệm qua một nguồn dễ hơn.

Đọc thử trên điện thoại có đánh giá đúng không?

Phần đọc thử thường là chương đầu, vốn được viết dễ hơn. Nếu có thể, hãy xem thêm mục lục và đọc thử ở một trang giữa sách. Với sách in, ở thư viện hay hiệu sách bạn có thể mở bất kỳ trang nào để kiểm tra.

Sách vừa sức có giống nhau với mọi người cùng tuổi không?

Không. Độ vừa sức phụ thuộc vào kiến thức nền, kinh nghiệm làm việc và mức quen với loại sách đó, chứ không phụ thuộc tuổi. Một người thợ lâu năm có thể đọc sách kỹ thuật dễ dàng nhưng thấy sách triết học rất khó, và ngược lại.

Có nên chọn sách theo số trang không?

Số trang nói rất ít về độ khó. Một cuốn mỏng có thể rất dày ý, một cuốn dày có thể nhiều ví dụ dễ đọc. Hãy chọn theo câu hỏi bạn đang có và theo kết quả đọc thử, không theo độ dày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138