Đọc nhiều mà nhớ ít thường không phải do trí nhớ kém, mà do nhịp đọc không chừa chỗ cho việc nhớ: cuốn sau đến ngay khi cuốn trước vừa gấp lại, không có lần nhớ lại, không có lần dùng thử. Khi số cuốn trở thành mục tiêu chính, mọi thứ giúp nhớ đều trông như thứ làm chậm.
Bài này không khuyên bạn đọc ít đi cho bằng được. Đọc nhiều là thói quen tốt, và nhiều người đọc nhiều để vui, để thư giãn, điều đó hoàn toàn chính đáng. Bài này dành cho người đọc nhiều với mong muốn giữ lại được gì đó, nhưng nhìn lại cả năm thì thấy tay trắng. Bạn sẽ có các dấu hiệu nhận ra cái bẫy số lượng, lý do nó làm trí nhớ hụt hơi và cách đổi nhịp mà không mất niềm vui đọc.
Dấu hiệu bạn đang rơi vào bẫy số lượng
Đọc lần lượt các dấu hiệu dưới đây, thấy mình ở bao nhiêu cái. Không phải dấu hiệu nào cũng xấu, nhưng nhiều cái cùng lúc là lúc nên dừng lại nghĩ.
- Khi có người hỏi cuốn bạn đọc tháng trước nói gì, bạn chỉ nhớ được tên sách và cảm giác "hay lắm".
- Bạn đọc nốt những cuốn chán chỉ để được tính là đã đọc xong.
- Bạn chọn sách mỏng hơn hoặc dễ hơn vì cuối năm sắp đến mà chưa đủ số.
- Bạn tăng tốc độ đọc hoặc tốc độ nghe lên mãi, đến mức cảm thấy chữ trôi qua mà không kịp đọng.
- Gấp cuốn này lại là mở ngay cuốn khác, không có khoảng trống nào giữa hai cuốn.
- Bạn nhớ con số cuốn đã đọc năm ngoái rõ hơn nhớ một ý cụ thể từ bất kỳ cuốn nào trong số đó.
- Đọc sách kỹ năng nhưng chưa thử một việc nào trong sách.
Những dấu hiệu này không nói bạn đọc sai. Chúng nói rằng mục tiêu đang đo không khớp với điều bạn thật sự muốn. Nếu điều bạn muốn là nhớ và dùng, thì số cuốn là một thước đo lệch.
Vì sao số lượng và trí nhớ hay kéo ngược nhau
Để một ý ở lại lâu, trí nhớ cần thời gian và lần quay lại. Thời gian để ý được xử lý sâu, nối vào những gì bạn đã biết. Lần quay lại để ý được gợi ra từ trí nhớ, mỗi lần như vậy lại bền thêm một chút. Cả hai đều tốn thời gian mà không làm tăng số cuốn.
Khi đọc liền cuốn này sang cuốn khác, ý mới của cuốn sau đè lên ý của cuốn trước khi ý đó chưa kịp bám rễ. Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng thông tin mới gây khó cho việc nhớ thông tin cũ là sự nhiễu, và nó mạnh hơn khi hai nguồn có nội dung gần nhau. Mười cuốn sách kỹ năng đọc liền một mạch dễ thành một khối mờ, khó tách ra cuốn nào nói gì.
Còn một yếu tố nữa: tốc độ đọc. Khi đọc nhanh để kịp tiến độ, mắt có thể vẫn đi qua từng dòng nhưng mức xử lý ý giảm đi. Các phương pháp quảng cáo đọc thần tốc vài nghìn chữ một phút mà vẫn hiểu hết không được giới nghiên cứu về đọc ủng hộ; phần lớn ý kiến cho rằng tăng tốc quá mức thường đổi lấy việc hiểu và nhớ kém đi, nhất là với sách khó.
Cuối cùng là chuyện chọn sách. Khi mục tiêu là đủ số, người ta có xu hướng chọn sách theo độ dày và độ dễ, thay vì theo câu hỏi mình đang có. Một cuốn không chạm tới mối quan tâm thật sự của bạn sẽ khó ở lại trong đầu, dù đọc kỹ đến mấy, vì trí nhớ ưu tiên những gì có ý nghĩa với người nhớ.
Đọc theo số cuốn và đọc theo điều giữ lại
Hai cách đặt mục tiêu dẫn đến hai kiểu hành vi rất khác nhau. Bảng dưới so sánh để bạn chọn cái hợp với mình.
| Khía cạnh | Đọc theo số cuốn | Đọc theo điều giữ lại |
|---|---|---|
| Câu hỏi cuối năm | Mình đọc được bao nhiêu cuốn? | Mình còn nhớ và đang dùng được gì? |
| Khi gặp cuốn chán | Cố đọc hết để tính số | Bỏ giữa chừng, không tiếc |
| Giữa hai cuốn | Mở ngay cuốn mới | Có vài ngày viết trang tóm lược, thử làm một việc |
| Chọn sách | Ưu tiên cuốn mỏng, dễ, nhanh xong | Ưu tiên cuốn trả lời câu hỏi mình đang có |
| Tốc độ | Càng nhanh càng tốt | Tuỳ sách: chậm ở sách khó, nhanh ở sách nhẹ |
| Cảm giác sau một năm | Tự hào về con số, ít nhớ nội dung | Ít cuốn hơn, nhưng kể lại được và đã thay đổi vài thói quen |
Không nhất thiết phải chọn hẳn một cột. Nhiều người giữ thói quen đọc nhiều sách nhẹ để thư giãn, đồng thời chọn ra vài cuốn mỗi năm để đọc theo kiểu giữ lại. Điều quan trọng là biết cuốn nào đang ở cột nào.
Đổi nhịp đọc trong ba tháng
Không cần đổi hết một lúc. Thử một nhịp mới trong ba tháng rồi tự đánh giá.
- Chia sách của bạn làm hai nhóm: đọc để vui và đọc để giữ. Nhóm đọc để vui cứ đọc như cũ, không ghi chép, không đếm cũng được.
- Mỗi tháng chọn một cuốn trong nhóm đọc để giữ. Chỉ một cuốn. Đặt câu hỏi trước khi đọc: mình muốn cuốn này giúp gì.
- Đọc cuốn đó với điểm dừng cuối chương: gấp sách, nhớ lại ý chính, rồi mới đọc tiếp.
- Đọc xong, chừa ba đến bảy ngày trước khi bắt đầu cuốn đọc để giữ tiếp theo. Trong mấy ngày đó viết trang tóm lược và thử làm một việc từ sách.
- Cuối mỗi tháng, tự kể lại cuốn đã đọc trong năm phút, cho chính mình hoặc cho người thân nghe.
- Sau ba tháng, so sánh: ba cuốn đọc theo cách mới, bạn nhớ được bao nhiêu, so với ba cuốn bất kỳ đọc năm ngoái.
Phần lớn người thử sẽ thấy khác biệt rõ ở bước sáu. Khác biệt đó là động lực tốt hơn mọi con số mục tiêu.
Ví dụ: một năm đọc nhìn lại
Ví dụ giả định: anh Phúc, ba mươi hai tuổi, nhân viên kinh doanh ở Hà Nội, đặt mục tiêu năm mươi cuốn một năm và đạt bốn mươi tám cuốn. Cuối năm, khi ngồi lập danh sách, anh thử viết một câu về mỗi cuốn. Anh viết được câu có nội dung cho khoảng mười cuốn. Ba mươi tám cuốn còn lại, anh chỉ ghi được những câu như "sách về thói quen, khá hay" hay "sách về tiền, nhiều ví dụ".
Nhìn kỹ mười cuốn còn nhớ, anh thấy chúng có điểm chung: hoặc anh đã kể lại cho người khác, hoặc anh đã thử làm điều sách nói, hoặc sách trả lời một câu hỏi anh đang thật sự có lúc đó. Không cuốn nào trong mười cuốn ấy được nhớ vì anh đọc chậm hơn, mà vì sau khi gấp sách, nó còn tiếp tục sống trong việc anh làm.
Năm sau, anh giữ thói quen đọc nhiều sách nhẹ trên đường đi làm, nhưng tách riêng mỗi tháng một cuốn để đọc theo kiểu giữ lại. Anh không còn ghi số cuốn đọc được trên mạng xã hội nữa. Thay vào đó, anh có một cuốn sổ với mười hai trang tóm lược, và cuối năm anh kể lại được cả mười hai cuốn.
Giữ niềm vui đọc khi bớt chạy theo số
Đếm thứ khác thay vì đếm cuốn. Một số người chuyển sang đếm số trang tóm lược đã viết, số ý đã thử áp dụng, hay số lần kể lại sách cho người khác. Những con số này đo đúng điều bạn muốn hơn.
Cho phép mình bỏ dở. Một cuốn không trả lời câu hỏi của bạn sau vài chương, hoặc đọc mãi không vào, thì đặt xuống. Thời gian của người lớn có hạn, dành nó cho cuốn hợp hơn là chuyện tỉnh táo, không phải bỏ cuộc.
Đọc lại một cuốn hay. Một cuốn thật hay đọc lần thứ hai thường cho nhiều hơn một cuốn mới trung bình. Lần đọc lại cũng là lần ôn tự nhiên nhất.
Nói chuyện về sách. Nhóm đọc, bạn bè cùng thích đọc, hay đơn giản là kể cho người nhà. Nói chuyện về sách là cách giữ niềm vui và giữ cả trí nhớ.
Cho mỗi cuốn một khoảng thở. Vài ngày trống giữa hai cuốn đọc để giữ không phải là thời gian lãng phí. Đó là lúc ý của cuốn vừa đọc được nghĩ thêm, được thử, được nói ra. Nếu không chịu được cảm giác không có gì để đọc, hãy dùng mấy ngày đó cho sách nhẹ, truyện ngắn, hay đọc lại trang tóm lược cũ.
Khi quên nhanh không chỉ xảy ra với sách
Phần lớn trường hợp đọc nhiều mà nhớ ít là chuyện nhịp đọc và cách đọc, sửa được bằng những điều ở trên. Nhưng nếu bạn thấy mình không chỉ quên sách mà còn quên cả những việc quen thuộc như cuộc hẹn vừa đặt, chỗ để đồ hằng ngày, tên người quen, và tình trạng này tăng dần theo tháng, đó là chuyện nên nói với bác sĩ.
Thiếu ngủ kéo dài, căng thẳng, lo âu, một số vấn đề sức khoẻ và một số loại thuốc đều có thể ảnh hưởng tới trí nhớ và sự tập trung. Đây là những thứ cần người có chuyên môn xem xét, không nên tự đoán, và cũng không nên tự tìm đến thuốc bổ não hay sản phẩm quảng cáo tăng trí nhớ.
Còn nếu mọi thứ khác vẫn bình thường, chỉ có sách là trôi đi, hãy thử nhịp đọc mới trong vài tháng. Phần lớn người lớn sẽ thấy trí nhớ của mình làm việc tốt hơn mình tưởng, khi được cho đủ thời gian và lần quay lại.
Một cách đơn giản để bắt đầu là chọn cuốn đang đọc dở hiện nay làm cuốn thử. Đọc nốt với điểm dừng cuối chương, viết trang tóm lược, kể lại cho một người, rồi so cảm giác nhớ của mình với cuốn đọc ngay trước đó.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bỏ hẳn mục tiêu số cuốn đọc mỗi năm không?
Không cần bỏ nếu nó giúp bạn giữ thói quen đọc. Chỉ cần thêm một mục tiêu khác về điều giữ lại, ví dụ mỗi quý có một cuốn được viết trang tóm lược và thử áp dụng. Hai mục tiêu cùng tồn tại được, miễn là số cuốn không lấn át.
Đọc nhanh có làm nhớ kém đi không?
Với sách nhẹ, quen thuộc, đọc nhanh hơn một chút thường không sao. Với sách khó hoặc nhiều ý mới, ép tốc độ quá mức thường làm hiểu và nhớ kém đi. Nên cho tốc độ đi theo độ khó của sách thay vì theo một con số cố định.
Đọc nhiều sách cùng lúc có làm lẫn lộn không?
Có thể, nhất là khi các cuốn cùng chủ đề hoặc cùng loại. Nếu thích đọc song song, hãy chọn những cuốn thật khác nhau, chẳng hạn một tiểu thuyết và một sách nghề, và đừng đọc quá hai ba cuốn cùng một lúc.
Bỏ dở sách có phải thói quen xấu không?
Với người lớn đọc để dùng, bỏ dở một cuốn không hợp là quyết định hợp lý. Nên đọc ít nhất vài chương hoặc đọc phần mở đầu của các chương sau trước khi quyết. Nếu bạn bỏ dở hầu hết các cuốn, đó là lúc xem lại cách chọn sách.
Có cách nào kiểm tra mình còn nhớ sách cũ không?
Cách đơn giản nhất là viết ra trong năm phút mọi thứ còn nhớ về một cuốn, không mở sách. Rồi mở mục lục ra đối chiếu. Bạn sẽ thấy rõ phần nào còn, phần nào đã mất, và quyết định có đáng đọc lại phần nào không.
Người lớn tuổi đọc nhiều mà hay quên có đáng lo không?
Trí nhớ thay đổi theo tuổi là bình thường ở mức độ nhất định, và quên chi tiết sách là chuyện nhiều người ở mọi tuổi gặp. Nếu kèm theo quên những việc hằng ngày tăng dần hoặc người nhà thấy thay đổi rõ, nên đi khám để được bác sĩ đánh giá.