TiepThu.comTiếp Thu
Bộ não học và quên thế nào

Thuyết phong cách học thị giác, thính giác, vận động: vì sao không đứng vững

Thuyết chia người học theo thị giác, thính giác, vận động rất phổ biến nhưng thiếu bằng chứng. Điều gì đúng, điều gì sai, và nên chọn cách học theo gì.

Vietnamese adult evening class in a community room in Bac Ninh, several learners of different ages seen from behind, some sketching, some listening, blank whiteboard, warm fluorescent light

Thuyết phong cách học cho rằng mỗi người thuộc một kiểu — học tốt nhất qua hình ảnh, qua âm thanh hoặc qua vận động — và sẽ học tốt hơn nếu được dạy đúng kiểu của mình. Ý tưởng này rất phổ biến nhưng không được nghiên cứu ủng hộ. Các thí nghiệm kiểm tra đúng giả thuyết đó thường không tìm thấy lợi ích của việc dạy "khớp kiểu".

Điều này không có nghĩa là mọi người học giống nhau, hay sở thích của bạn không quan trọng. Nó có nghĩa là cách trình bày nên được chọn theo nội dung cần học và theo kiến thức nền của người học, chứ không theo một cái nhãn đã dán từ trước. Bài này giải thích thuyết phong cách học là gì, vì sao nó hấp dẫn, nghiên cứu nói gì, và người lớn tự học nên rút ra điều gì.

Thuyết phong cách học nói gì

Có nhiều mô hình phong cách học khác nhau, nhưng phiên bản phổ biến nhất ở Việt Nam chia người học thành ba nhóm: thị giác, thính giác và vận động. Một số mô hình thêm nhóm thứ tư là đọc viết. Người học thường làm một bài trắc nghiệm ngắn, trả lời những câu như "khi lắp ráp đồ, bạn thích xem hình hướng dẫn hay đọc chữ", rồi được xếp vào một nhóm.

Từ đó, thuyết này đưa ra một lời khuyên nghe rất hợp lý: người thị giác nên học bằng sơ đồ, hình ảnh; người thính giác nên nghe giảng, ghi âm; người vận động nên học bằng cách làm, đi lại. Nếu dạy sai kiểu, người học sẽ thiệt. Lời khuyên này xuất hiện trong nhiều sách kỹ năng, lớp tập huấn giáo viên, và không ít khoá học dành cho người lớn.

Cần tách hai ý khác nhau mà thuyết này hay gộp chung. Ý thứ nhất: mỗi người có sở thích riêng về cách tiếp nhận thông tin. Ý này đúng: ai cũng tự biết mình thích xem hơn hay thích nghe hơn. Ý thứ hai: dạy theo đúng sở thích đó sẽ giúp học tốt hơn. Đây mới là phần cốt lõi của thuyết, và cũng là phần không đứng vững khi được kiểm chứng.

Nghiên cứu nói gì

Cách kiểm chứng đúng. Muốn chứng minh dạy khớp kiểu có lợi, cần một thí nghiệm có thiết kế cụ thể: chia người học theo kiểu, rồi mỗi nhóm lại chia ngẫu nhiên học theo cách khớp hoặc không khớp, sau đó cùng làm một bài kiểm tra. Nếu thuyết đúng, người thị giác học bằng hình phải hơn người thị giác học bằng lời, và người thính giác thì ngược lại.

Kết quả tổng quan. Một bài tổng quan được trích dẫn rộng rãi, công bố năm 2008 bởi một nhóm nhà tâm lý học nhận thức tại Mỹ, đã rà soát các nghiên cứu và nhận thấy rất ít nghiên cứu có thiết kế đủ chặt; trong số đó, kết quả không ủng hộ giả thuyết khớp kiểu. Các nghiên cứu về sau cũng phần lớn đi đến kết luận tương tự.

Sở thích không dự báo kết quả. Một số nghiên cứu cho thấy người học tự nhận là thị giác hay thính giác cũng không thật sự học theo kiểu đó khi tự học, và việc học theo sở thích không giúp họ làm bài tốt hơn. Cảm giác "cách này hợp với mình" không trùng với việc nhớ được nhiều hơn.

Giới khoa học không phủ nhận khác biệt cá nhân. Người học thật sự khác nhau về kiến thức nền, khả năng, động lực, và có người khiếm thị, khiếm thính cần cách tiếp cận riêng. Điều bị bác bỏ chỉ là ý tưởng rằng có một "kiểu giác quan" cố định quyết định cách bạn học tốt nhất.

Vì sao thuyết này vẫn phổ biến

Một ý tưởng thiếu bằng chứng vẫn sống khoẻ nhiều chục năm thường có lý do. Với thuyết phong cách học, có thể kể đến:

  • Nghe hợp lý và tôn trọng người học: ý tưởng mỗi người một kiểu, không ai kém cả, rất dễ chịu và mang tính nhân văn.
  • Trắc nghiệm tự đánh giá thú vị: làm bài trắc nghiệm rồi nhận về một cái nhãn tạo cảm giác hiểu bản thân, tương tự nhiều trắc nghiệm tính cách trên mạng.
  • Lẫn với điều đúng: kết hợp chữ và hình thường giúp mọi người học tốt hơn; luyện tay giúp học kỹ năng thực hành. Những điều đúng đó dễ bị hiểu thành bằng chứng cho phong cách học.
  • Dễ giải thích thất bại: khi học không vào, đổ cho việc "không đúng kiểu của mình" nhẹ nhàng hơn là nhìn lại cách học.
  • Có thị trường: sách, khoá tập huấn và phần mềm xây quanh thuyết này có người mua, nên được quảng bá tiếp.

Không có gì sai khi thích một cách học. Vấn đề nảy sinh khi cái nhãn khiến bạn tự giới hạn: "mình là người thính giác nên không học được từ sơ đồ", hay "mình là người vận động nên đọc sách vô ích".

Chọn cách trình bày theo nội dung, không theo nhãn

Thay vì hỏi "mình thuộc kiểu nào", câu hỏi hữu ích hơn là "nội dung này nên được học qua kênh nào". Một vài ví dụ:

Nội dung cần họcKênh phù hợp với hầu hết mọi ngườiLý do
Cách đi từ nhà đến một địa điểm mớiHình ảnh không gian, đi thử thực tếĐây là thông tin không gian, lời nói thuần tuý dễ gây lẫn
Phát âm một ngoại ngữNghe và nói thành tiếngÂm thanh không thể học đầy đủ qua chữ viết
Thao tác thái, gọt, đánh đànQuan sát rồi tự làm, có người sửaKỹ năng vận động cần luyện bằng tay
Quy trình nhiều bước có nhánhSơ đồ kèm lời giải thíchSơ đồ cho thấy cấu trúc, lời giải thích cho thấy lý do
Một khái niệm trừu tượngLời giải thích, ví dụ cụ thể, rồi tự diễn đạt lạiHiểu cần ngôn ngữ và ví dụ, không chỉ hình

Bảng này cho thấy cùng một người sẽ học tốt nhất qua những kênh khác nhau tuỳ nội dung. Một người tự nhận "thính giác" vẫn cần nhìn bản đồ để nhớ đường, và một người tự nhận "thị giác" vẫn phải nghe để học phát âm.

Kết hợp nhiều kênh có lợi cho hầu hết mọi người

Một phát hiện có nền tảng vững hơn nhiều so với phong cách học là: với rất nhiều loại nội dung, trình bày bằng lời kết hợp với hình ảnh phù hợp giúp người học hiểu và nhớ tốt hơn chỉ dùng lời. Điều này đúng với phần đông người học, không phụ thuộc họ tự nhận mình thuộc kiểu nào. Giải thích thường được đưa ra là lời và hình đi theo hai đường xử lý khác nhau, bổ sung cho nhau, tạo nhiều manh mối để nhớ lại.

Nhưng kết hợp không có nghĩa là nhồi nhét. Hình ảnh trang trí không liên quan, chữ chạy trên màn hình lặp lại đúng lời người giảng, nhạc nền to — những thứ đó làm chiếm chỗ trong trí nhớ làm việc và có thể làm học kém đi. Hình hữu ích là hình giải thích được nội dung: sơ đồ cấu tạo, hình minh hoạ các bước, biểu đồ cho thấy xu hướng.

Với kỹ năng thực hành, phối hợp quan sát, nghe giải thích và tự làm là cách học hầu như ai cũng cần. Người học nấu ăn cần thấy màu của nước dùng khi đạt, nghe tiếng dầu khi đủ nóng, và tự tay nêm nếm nhiều lần. Không ai học nấu ăn được chỉ bằng một giác quan, bất kể kết quả trắc nghiệm phong cách học nói gì.

Một ví dụ giả định: người tự nhận "học bằng tay" đi học kế toán

Chị Hạnh, ba mươi tám tuổi, làm bán hàng nhiều năm, quyết định tự học kế toán để quản lý sổ sách cho cửa hàng của gia đình ở Thái Nguyên. Hồi đi học, một bài trắc nghiệm trên mạng xếp chị vào nhóm vận động, và chị tin rằng mình không hợp với đọc sách lý thuyết. Vì vậy chị bỏ qua phần giải thích nguyên lý, chỉ xem video người khác nhập liệu rồi làm theo trên phần mềm. Đây là ví dụ giả định, nhưng là kiểu tình huống khá thường gặp.

Sau hai tháng, chị nhập được chứng từ theo mẫu, nhưng hễ gặp một nghiệp vụ lạ — một khoản đặt cọc, một lô hàng trả lại — là lúng túng, vì không hiểu vì sao bút toán phải ghi bên nợ hay bên có. Vấn đề không nằm ở kiểu giác quan của chị, mà ở chỗ phần nội dung cốt lõi của kế toán là khái niệm, và khái niệm cần được học bằng lời giải thích, ví dụ và tự diễn đạt lại.

Khi chị đổi cách: đọc kỹ phần nguyên lý từng chút một, tự vẽ sơ đồ dòng tiền của cửa hàng, rồi giải thích lại cho chồng nghe vì sao một khoản được ghi như vậy, các nghiệp vụ lạ bắt đầu dễ xử lý hơn. Phần "làm bằng tay" vẫn có ích — nhập liệu thật giúp chị nhớ thao tác — nhưng nó là bổ sung cho phần hiểu, không thay thế được. Cái nhãn ban đầu đã khiến chị né đúng phần cần học nhất.

Người lớn tự học nên làm gì thay vì tìm phong cách học

Nếu bạn từng làm trắc nghiệm phong cách học và đang học theo nhãn đó, đây là cách điều chỉnh mà không phải bỏ hết thói quen:

  1. Giữ lại sở thích như một điểm khởi đầu dễ chịu, nhưng không coi đó là giới hạn.
  2. Với mỗi chủ đề mới, hỏi nội dung này bản chất là gì: không gian, âm thanh, thao tác hay khái niệm, rồi chọn kênh chính theo đó.
  3. Kết hợp ít nhất hai kênh: đọc kèm vẽ lại sơ đồ, nghe kèm nói lại, xem kèm làm thử.
  4. Đánh giá cách học bằng kết quả sau vài ngày, không bằng cảm giác thích hay không thích lúc học.
  5. Dành công sức cho những nguyên tắc có bằng chứng vững hơn: tự gọi ra, giãn cách, gắn kiến thức mới với cái đã biết, luyện tập có phản hồi.

Nếu bạn đang hướng dẫn người khác — đồng nghiệp mới, học viên, con cái — cũng nên bỏ thói quen dán nhãn. Một đứa trẻ bị bảo là "không phải kiểu học bằng đọc" có thể mất động lực đọc sách mà không có lý do chính đáng.

Câu hỏi thường gặp

Vậy có phải mọi người học giống hệt nhau?

Không. Người học khác nhau về kiến thức nền, tốc độ, động lực, sở thích và có thể có những khó khăn riêng cần hỗ trợ. Điều bị bác bỏ chỉ là ý tưởng có một kiểu giác quan cố định, và dạy khớp với kiểu đó sẽ giúp học tốt hơn.

Mình thấy học bằng hình ảnh dễ hơn thật, như vậy là sai sao?

Không sai, bạn có quyền thích một cách học. Nhưng thích không đồng nghĩa với nhớ nhiều hơn. Hãy thử thêm một kênh khác cho cùng nội dung, ví dụ tự giải thích bằng lời sau khi xem sơ đồ, rồi kiểm tra sau vài ngày xem cách nào giúp bạn nhớ tốt hơn.

Bài trắc nghiệm phong cách học có hoàn toàn vô dụng không?

Nó có thể giúp bạn nghĩ về thói quen học của mình, giống một cuộc trò chuyện. Nhưng không nên dùng kết quả để quyết định học thế nào hay để tự giới hạn. Nếu một khoá học dùng trắc nghiệm đó làm điểm bán hàng chính, nên dè dặt.

Trẻ em có phong cách học riêng không?

Trẻ cũng có sở thích riêng, nhưng bằng chứng không ủng hộ việc dạy trẻ theo một kiểu giác quan cố định. Trẻ học tốt khi được tiếp xúc nhiều cách: đọc, nghe, xem, làm. Cha mẹ nên tránh dán nhãn kiểu học cho con.

Có thuyết nào về khác biệt cá nhân trong học tập được ủng hộ hơn không?

Một điểm có bằng chứng vững là kiến thức nền: người đã biết nhiều về một lĩnh vực cần ít dẫn dắt hơn, còn người mới cần nhiều ví dụ mẫu hơn. Vì vậy cách dạy nên điều chỉnh theo trình độ hiện tại của người học, hơn là theo kiểu giác quan.

Học qua video có tốt hơn đọc sách không?

Không có câu trả lời chung. Video phù hợp với nội dung cần thấy thao tác hoặc chuyển động; sách cho phép đọc theo nhịp của mình, dừng lại suy nghĩ và tra lại dễ dàng. Chọn theo nội dung, và dù dùng gì cũng nên tự gọi ra và làm thử sau đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138