Con người quên vì ba lý do chính: thông tin không được dùng nên mờ dần theo thời gian, những ký ức giống nhau chen lấn nhau, và ký ức vẫn còn đó nhưng thiếu manh mối để gọi ra. Thêm một nguyên nhân hay bị bỏ qua: nhiều thứ bạn tưởng đã quên thật ra chưa bao giờ được ghi nhớ, vì lúc đó bạn không chú ý.
Hiểu đúng nguyên nhân quan trọng hơn mẹo nhớ. Nếu cái bạn quên là do chưa từng ghi vào, cách sửa là chú ý lúc tiếp nhận; nếu do ký ức chen nhau, cách sửa là phân biệt rõ; nếu do thiếu lối gọi, cách sửa là tạo thêm manh mối. Bài này bắt đầu từ thí nghiệm kinh điển về đường cong quên, rồi đi qua từng nguyên nhân với ví dụ trong đời sống của người đi làm.
Hermann Ebbinghaus và đường cong quên
Cuối thế kỷ mười chín, nhà tâm lý học người Đức Hermann Ebbinghaus làm một việc chưa ai làm có hệ thống trước đó: đo xem người ta quên nhanh tới đâu. Ông tự làm đối tượng thí nghiệm, học thuộc những danh sách âm tiết vô nghĩa — ghép phụ âm, nguyên âm, phụ âm sao cho không giống từ nào ông biết — để loại bỏ ảnh hưởng của hiểu biết sẵn có. Sau những khoảng thời gian khác nhau, ông học lại danh sách đó và đo xem lần sau tiết kiệm được bao nhiêu công so với lần đầu.
Kết quả, công bố năm 1885, cho ra hình dạng mà ngày nay gọi là đường cong quên: lượng giữ lại giảm rất nhanh trong những giờ đầu và ngày đầu, sau đó giảm chậm dần và gần như đi ngang. Nói cách khác, phần lớn cái mất đi rơi vào giai đoạn ngay sau khi học. Những lần làm lại thí nghiệm theo cách tương tự về sau cho đường cong có hình dạng khá giống.
Cần đọc đường cong này cho đúng. Nhiều bài viết trên mạng trích những con số phần trăm rất cụ thể như thể là quy luật cho mọi người, mọi loại kiến thức. Thực ra con số phụ thuộc mạnh vào thứ được học. Ebbinghaus cố tình dùng âm tiết vô nghĩa — loại thông tin khó nhớ nhất. Với nội dung có nghĩa, có liên hệ với điều bạn biết, đường cong thường thoải hơn nhiều. Bài học rút ra là hình dạng, không phải con số: quên nhanh nhất ở giai đoạn đầu, nên lần ôn sớm có giá trị lớn.
Nguyên nhân thứ nhất: không dùng thì mờ dần
Ý tưởng cũ nhất về quên. Cách giải thích đơn giản nhất là dấu vết ký ức phai dần theo thời gian nếu không được dùng tới, giống con đường mòn bỏ hoang cỏ mọc lấp. Đây là cách nghĩ trực giác và có phần đúng, nhưng các nhà nghiên cứu thấy rất khó chứng minh thời gian tự nó làm phai, vì trong thời gian đó luôn có những trải nghiệm khác xen vào.
Ví dụ đời thường. Bạn học một khoá Excel nâng cao ở công ty, sau đó sáu tháng không dùng hàm nào ngoài phép cộng. Khi cần làm báo cáo, bạn biết là mình "từng biết" nhưng không làm ra được. Ký ức không mất hẳn: thường bạn học lại nhanh hơn lần đầu, đúng như Ebbinghaus đo được khi học lại danh sách cũ.
Điều cần làm. Với kiến thức muốn giữ, hãy hẹn lịch dùng lại, dù chỉ một lần mỗi vài tuần. Với kiến thức chỉ cần lúc nào đó, ghi chép gọn để học lại nhanh thay vì cố giữ tất cả trong đầu.
Nguyên nhân thứ hai: ký ức chen lấn nhau
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nhiễu — ký ức này cản trở ký ức kia — giải thích được phần lớn chuyện quên hằng ngày, có lẽ nhiều hơn chuyện phai theo thời gian. Có hai chiều nhiễu. Chiều thứ nhất: cái cũ cản cái mới. Bạn đổi mật khẩu thư điện tử, nhưng ngón tay cứ gõ mật khẩu cũ. Người chuyển từ lái xe số sàn sang số tự động vẫn có lúc đạp tìm chân côn.
Chiều thứ hai: cái mới đè lên cái cũ. Bạn học tiếng Hàn được vài tháng, đến lúc nói tiếng Anh thì từ vựng bỗng lẫn lộn hoặc biến mất. Bạn đỗ xe ở tầng hầm trung tâm thương mại mỗi tuần một lần, và lần nào cũng phải nghĩ xem hôm nay đỗ khu nào, vì ký ức các lần trước chen vào. Càng nhiều ký ức giống nhau, càng khó lấy đúng cái mình cần.
Ý nghĩa cho người tự học là nên làm nổi rõ chỗ khác nhau giữa những thứ dễ lẫn. Khi học hai khái niệm gần nhau, hãy đặt chúng cạnh nhau và tự hỏi "khác nhau ở đâu", thay vì học riêng rồi để chúng tự lẫn vào nhau. Khi học một quy trình mới thay quy trình cũ ở công ty, viết ra rõ bước nào đã đổi. Gắn mỗi ký ức với một chi tiết riêng — một nơi, một cảm giác, một ví dụ — cũng giúp phân biệt.
Nguyên nhân thứ ba: ký ức còn đó nhưng không gọi ra được
Hiện tượng "biết mà không nói ra được". Bạn chắc chắn biết tên một diễn viên, biết nó bắt đầu bằng chữ gì, nhưng không nói ra được; vài giờ sau cái tên tự bật lên. Hiện tượng này thường được gọi là "chữ nằm ở đầu lưỡi". Nó cho thấy ký ức vẫn còn, chỉ là lối vào tạm bị chặn.
Manh mối quyết định. Ký ức được gọi ra nhờ manh mối, và manh mối hiệu quả nhất thường là những thứ có mặt lúc bạn ghi nhớ. Đó là lý do quay lại nơi cũ, gặp lại người cũ, nghe lại bài hát cũ có thể kéo ra cả chuỗi chuyện tưởng đã quên. Các nhà tâm lý học gọi đây là nguyên tắc đặc hiệu mã hoá: điều kiện lúc gọi ra càng giống lúc ghi vào, càng dễ nhớ.
Hệ quả khi học. Nếu bạn chỉ học một kiến thức trong đúng một bối cảnh, nó dễ bị buộc vào bối cảnh đó. Học kỹ năng thuyết trình chỉ bằng cách đọc thì đến khi đứng trước người thật, manh mối khác hẳn. Thay đổi cách tiếp cận — đọc, nói lại, làm thử, áp vào tình huống khác — tạo ra nhiều lối gọi hơn cho cùng một ký ức.
Thử tự nhớ lại thay vì xem lại. Mỗi lần bạn cố gọi một ký ức ra, lối vào nó được củng cố thêm. Đây là nền tảng của phương pháp gợi nhớ chủ động mà nhiều tài liệu học tập đã bàn; ở đây chỉ cần nhớ nguyên lý: luyện gọi ra mới làm lối gọi vững.
Nhận ra mình đang quên kiểu nào
Bốn kiểu quên thường gặp ở người lớn, với dấu hiệu và cách xử lý. Một tình huống có thể pha nhiều kiểu cùng lúc.
| Kiểu quên | Dấu hiệu nhận ra | Cách xử lý phù hợp |
|---|---|---|
| Chưa từng ghi vào | Không có chút cảm giác quen nào, kể cả khi người khác nhắc | Chú ý lúc tiếp nhận; nhắc lại thành lời ngay khi nghe |
| Phai do không dùng | Biết là từng biết; học lại thấy nhanh hơn lần đầu | Hẹn lịch dùng lại; ghi chép gọn để học lại |
| Ký ức chen nhau | Nhớ nhầm sang cái giống; lẫn cái cũ với cái mới | Đặt hai thứ cạnh nhau để so; ghi rõ chỗ đã đổi |
| Thiếu lối gọi ra | Cảm giác "ở đầu lưỡi"; nhắc một chữ là nhớ ra cả chuỗi | Tạo nhiều manh mối; luyện tự gọi ra ở nhiều bối cảnh |
Kiểu đầu tiên chiếm phần lớn những lần "quên" trong đời thường mà ít người nhận ra. Bạn không quên tên người vừa được giới thiệu — có thể bạn chưa từng nghe kỹ, vì lúc đó đang lo mình sẽ nói gì tiếp theo.
Quên không hẳn là lỗi của bộ não
Nghe có vẻ ngược, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng quên là một phần hữu ích của trí nhớ. Nếu bạn nhớ nguyên vẹn mọi chỗ đỗ xe trong mười năm, việc tìm chỗ đỗ hôm nay sẽ khó hơn nhiều. Nếu mọi mật khẩu cũ đều sắc nét như mật khẩu mới, bạn gõ nhầm suốt ngày. Bộ não ưu tiên giữ thứ được dùng nhiều, thứ gắn với cảm xúc, thứ có nghĩa, và để mờ đi những chi tiết vụn vặt ít khi cần lại.
Quên cũng giúp con người khái quát. Khi các chi tiết cụ thể của từng lần trải nghiệm mờ đi, cái còn lại là quy luật chung: bạn không nhớ từng buổi họp với một khách hàng khó tính, nhưng nhớ rằng với khách này phải gửi tài liệu trước một ngày. Với người học, điều này có nghĩa là không cần nhớ mọi thứ, chỉ cần chọn đúng thứ để nhớ.
Vì vậy việc đầu tiên khi tự học là quyết định phần nào phải thuộc, phần nào chỉ cần biết tra ở đâu. Một kỹ thuật viên điện không cần thuộc mọi bảng tiết diện dây, nhưng phải thuộc những nguyên tắc an toàn. Một người học nấu ăn không cần nhớ chính xác mọi định lượng, nhưng phải nhớ thứ tự cho nguyên liệu vào chảo và dấu hiệu dầu đã đủ nóng.
Khi nào hay quên là chuyện cần đi khám
Quên vặt là chuyện thường, nhất là khi căng thẳng, thiếu ngủ hoặc ôm nhiều việc. Bài này không thay cho ý kiến của bác sĩ, nhưng những dấu hiệu sau nên được đưa đi khám sớm thay vì tự giải thích là do bận:
- Quên ngày càng nhiều trong vài tháng, người thân nhận ra trước cả bạn.
- Hỏi đi hỏi lại cùng một câu trong một cuộc trò chuyện.
- Lạc đường ở nơi rất quen, như khu phố mình sống lâu năm.
- Khó làm những việc trước đây làm thạo, như trả tiền, nấu một món quen, dùng điện thoại.
- Quên kèm theo thay đổi tính tình, khó tìm từ khi nói, hoặc sau một chấn thương vùng đầu.
- Quên đi kèm buồn chán kéo dài, mất ngủ, mất hứng thú với mọi thứ.
Nhiều nguyên nhân gây giảm trí nhớ có thể điều trị được, từ rối loạn giấc ngủ, trầm cảm tới tác dụng phụ của thuốc hay vấn đề tuyến giáp. Đi khám sớm giúp tìm ra đúng nguyên nhân. Đừng tự mua thuốc bổ não hay thực phẩm chức năng quảng cáo "tăng trí nhớ" để thay cho việc khám.
Câu hỏi thường gặp
Đường cong quên có đúng với mọi người không?
Hình dạng chung — quên nhanh lúc đầu rồi chậm dần — được ghi nhận khá ổn định. Nhưng tốc độ quên khác nhau theo loại nội dung, mức độ hiểu, số lần đã ôn và tình trạng của người học. Không nên tin những con số phần trăm cố định được trích như quy luật chung.
Đã quên rồi thì học lại có nhanh hơn không?
Thường là có. Ngay trong thí nghiệm của Ebbinghaus, học lại một danh sách đã quên tốn ít công hơn học lần đầu. Ký ức chưa mất hẳn nên lần học lại được hưởng phần dấu vết còn sót. Đây là lý do không nên nản khi phát hiện mình quên kiến thức cũ.
Vì sao chuyện cũ nhớ rõ mà chuyện hôm qua lại quên?
Chuyện cũ được nhớ rõ thường là những chuyện đã được kể lại, nghĩ lại nhiều lần hoặc gắn với cảm xúc mạnh. Chuyện hôm qua thường là việc lặp lại hằng ngày, dễ lẫn với những ngày khác. Nếu hiện tượng này tăng lên rõ rệt ở người lớn tuổi, nên đi khám để được đánh giá.
Có nên cố nhớ mọi thứ không?
Không cần. Những thứ hiếm khi dùng hoặc dễ tra cứu nên ghi lại ở chỗ tin cậy. Dành sức nhớ cho những gì bạn dùng thường xuyên, những nguyên tắc nền của nghề và những thứ cần phản ứng nhanh mà không có thời gian tra.
Quên tên người mới gặp có phải trí nhớ kém?
Phần lớn trường hợp là do lúc được giới thiệu bạn chưa thật sự chú ý, vì đang lo chào hỏi hay nghĩ câu tiếp theo. Nhắc lại tên ngay trong câu trả lời và gắn với một chi tiết của người đó giúp ghi vào tốt hơn. Danh mục ghi nhớ đời thường của trang có bài riêng về chuyện này.
Căng thẳng có làm hay quên hơn không?
Căng thẳng làm chiếm chỗ trong trí nhớ làm việc và khiến khó tập trung lúc tiếp nhận thông tin, nên dễ quên hơn. Căng thẳng kéo dài còn ảnh hưởng giấc ngủ. Nếu tình trạng này kéo dài và làm bạn khó sinh hoạt, nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.