TiepThu.comTiếp Thu
Dạy con cách học

Mẹo ghi nhớ cho trẻ tiểu học: vần, hình, động tác — lúc nào giúp, lúc nào thành gánh

Cách giúp con tiểu học nhớ bảng chữ, quy tắc chính tả, bảng nhân, tên địa danh bằng vần, hình và động tác; để con tự chế mẹo và biết giới hạn.

Two siblings clapping a rhythm together on a balcony of a Ha Tinh house, younger boy copying older sister hand movements, mother folding laundry nearby, golden late afternoon, faces not visible

Mẹo ghi nhớ — câu vần, hình vẽ, động tác tay — giúp trẻ tiểu học nhớ nhanh những thứ cần thuộc như quy tắc chính tả, bảng nhân, thứ tự các tháng, nhưng nó chỉ là cái móc treo kiến thức, không thay được việc hiểu. Dùng đúng chỗ, mẹo nhớ làm việc học nhẹ đi và vui hơn; dùng sai chỗ, nó thành thêm một thứ phải học thuộc, hoặc khiến con nhớ câu vần mà không hiểu bài.

Bài này giúp cha mẹ phân biệt thứ gì nên dùng mẹo, thứ gì phải hiểu, giới thiệu ba nhóm mẹo hợp với trẻ tiểu học, và quan trọng nhất là cách để con tự chế mẹo của mình — bước chuyển từ dùng mẹo của người khác sang biết cách tự giúp mình nhớ.

Mẹo nhớ hoạt động thế nào

Trí nhớ con người, kể cả trẻ em, giữ thông tin tốt hơn khi nó gắn với thứ có sẵn: một nhịp điệu quen, một hình ảnh lạ, một cử động của cơ thể, một câu chuyện. Một danh sách rời rạc như thứ tự các hành tinh khó nhớ, nhưng khi biến thành một câu có vần hay một câu chuyện ngộ nghĩnh, các mục được buộc lại với nhau và dễ kéo ra hơn. Đây là nguyên lý cũ, người xưa đã dùng ca dao, vè, câu đối để truyền kiến thức nông lịch, thời tiết, đạo lý qua nhiều thế hệ.

Với trẻ tiểu học, mẹo nhớ hiệu quả nhất khi đơn giản, gắn với thứ con đã biết, và có chút vui. Câu vần càng ngắn, hình càng ngộ, động tác càng dễ làm thì càng dễ dính. Câu vần dài và phức tạp có khi còn khó nhớ hơn chính nội dung cần nhớ.

Nhưng cần nói rõ giới hạn. Mẹo nhớ giúp lấy lại thông tin, không giúp hiểu thông tin. Con có thể nhớ thứ tự bảng nhân bằng một bài hát mà không hiểu phép nhân là gì. Vì vậy mẹo nhớ nên đi sau hoặc đi cùng việc hiểu, không đi trước hay thay thế. Khi con đã hiểu, mẹo giúp con nhớ nhanh và chắc hơn; khi con chưa hiểu, mẹo chỉ là một chuỗi âm thanh.

Thứ gì nên dùng mẹo, thứ gì phải hiểu

Phân biệt rõ hai loại kiến thức giúp cha mẹ dùng mẹo đúng chỗ.

Loại kiến thứcVí dụNên làm
Quy ước, không có lý do để suy raThứ tự bảng chữ cái, tên các tháng, quy tắc viết hoa tên riêngDùng mẹo nhớ thoải mái
Dữ kiện cần thuộc nhanhBảng nhân, các đơn vị đo, tên tỉnh thànhHiểu ý nghĩa trước, rồi dùng mẹo để thuộc nhanh
Quy tắc có lý doQuy tắc chính tả có ngoại lệ, quy tắc dấu câuGiải thích lý do khi có thể, dùng mẹo cho phần ngoại lệ
Khái niệm, cách làmPhân số là gì, vì sao phải mượn khi trừPhải hiểu, không dùng mẹo thay
Câu chuyện, sự kiệnNội dung bài tập đọc, bài lịch sửKể lại, hỏi vì sao, không học thuộc từng câu

Một dấu hiệu dễ nhận ra: nếu sau khi nhớ mẹo, con không trả lời được câu hỏi “vì sao” hay không dùng được kiến thức trong một bài hơi khác, thì đó là chỗ cần quay lại hiểu, không phải chỗ cần thêm mẹo.

Ba nhóm mẹo hợp với trẻ tiểu học

Vần điệu và nhịp. Biến danh sách thành câu có vần hoặc đọc theo nhịp vỗ tay. Thứ tự các tháng, các ngày trong tuần, hay một quy tắc chính tả ngắn đều có thể vần hoá. Trẻ lớp 1, lớp 2 đặc biệt thích kiểu này. Vỗ tay, gõ bàn theo nhịp còn giúp những trẻ khó ngồi yên.

Hình vẽ và hình tượng. Gắn một hình ảnh vào một khái niệm. Chẳng hạn vẽ chữ cái thành con vật có hình dáng giống chữ đó, vẽ một đồ vật lạ để nhớ một từ khó viết. Hình càng ngộ nghĩnh, càng của riêng con, càng dễ nhớ. Hình con tự vẽ thường hiệu quả hơn hình in sẵn.

Động tác cơ thể. Dùng tay chân để biểu diễn. Hai bàn tay nắm lại, các khớp ngón tay lồi lõm để đếm tháng nào có ba mươi mốt ngày là mẹo nhiều thế hệ đã dùng. Chỉ hướng bằng tay khi học phương hướng, dang tay đo khi học đơn vị dài. Vận động giúp trẻ nhớ bằng cả cơ thể.

Kết hợp với câu chuyện. Với những chuỗi dài hơn, nối các mục thành một câu chuyện ngắn, mỗi mục là một nhân vật hoặc một việc xảy ra. Trẻ lớp 3 trở lên có thể dùng cách này cho thứ tự các sự kiện hay các bước của một quy trình.

Để con tự chế mẹo nhớ

Mẹo nhớ do chính con tạo ra thường dính lâu hơn mẹo người lớn đưa sẵn, vì trong lúc chế, con đã phải xử lý nội dung nhiều lần. Đây cũng là bước để con biết tự giúp mình khi không có ai bên cạnh.

  1. Chọn một thứ con đang phải nhớ và thấy khó, như một nhóm từ hay nhầm chính tả.
  2. Hỏi con: “Con muốn nhớ cái này bằng cách nào: vần, hình hay động tác?”
  3. Để con thử chế, người lớn chỉ gợi ý khi con bí: “Từ này giống cái gì con biết không?”
  4. Kiểm tra mẹo: mẹo có đúng với nội dung không, có dễ hơn chính nội dung không.
  5. Dùng thử vài ngày. Nếu mẹo không giúp, cùng con sửa hoặc bỏ.
  6. Khuyến khích con chia sẻ mẹo hay với anh chị em, bạn bè, hoặc ghi vào một trang riêng trong vở.

Đừng ngạc nhiên nếu mẹo của con nghe vô lý với người lớn, miễn là nó giúp con nhớ đúng. Một câu ngớ ngẩn mà con thấy buồn cười thường bám lâu hơn một câu hợp lý nhưng nhạt. Điều cần kiểm duy nhất là mẹo không dẫn con tới thông tin sai.

Con nhớ bằng tai hay bằng mắt: đừng vội xếp loại

Nhiều cha mẹ từng nghe rằng mỗi trẻ có một “kiểu học” riêng — có bé học bằng nghe, có bé học bằng nhìn, có bé học bằng vận động — và cần dạy đúng kiểu đó mới hiệu quả. Ý tưởng này rất phổ biến, nhưng các nghiên cứu kiểm tra kỹ đã không tìm được bằng chứng thuyết phục rằng dạy khớp với “kiểu học” giúp trẻ học tốt hơn. Trẻ có thể thích một cách hơn cách khác, nhưng thích không có nghĩa là chỉ học được bằng cách đó.

Điều có cơ sở hơn là: nội dung nào hợp với kênh nào. Bản đồ, hình dạng hợp với hình ảnh; bài thơ, nhịp điệu hợp với âm thanh; phương hướng, kích thước hợp với động tác. Và với hầu hết trẻ, kết hợp nhiều kênh — vừa nói, vừa vẽ, vừa làm — thường giúp nhớ chắc hơn chỉ dùng một kênh. Vì vậy ba nhóm mẹo ở trên nên được thử cho mọi trẻ, không nên chọn một nhóm rồi bỏ các nhóm còn lại vì nghĩ con “thuộc kiểu nhìn”.

Gắn cho con một nhãn như “con là kiểu học bằng tai” còn có một rủi ro: con có thể dùng nó để né những cách học con thấy khó, như đọc sách hay viết. Tốt hơn là quan sát xem với bài nào, cách nào giúp con, và để con tự kể lại điều đó. Đó là hiểu biết cụ thể về chính mình, có ích hơn một cái nhãn chung chung.

Khi mẹo nhớ thành gánh nặng

Mẹo nhớ là công cụ, và công cụ nào cũng có lúc dùng sai. Một số dấu hiệu cho thấy nên dừng lại:

  • Con phải học thuộc mẹo dài hơn chính nội dung cần nhớ.
  • Con có quá nhiều mẹo cho quá nhiều thứ, bắt đầu nhầm mẹo này với mẹo kia.
  • Con nhớ mẹo nhưng không dùng được kiến thức khi bài hỏi hơi khác.
  • Người lớn mua hay tải về hàng loạt bộ mẹo, câu vần cho mọi môn và bắt con học hết.
  • Mẹo dựa trên một cách hiểu sai, chẳng hạn một câu vần chính tả không đúng với mọi trường hợp mà không nói rõ ngoại lệ.
  • Con mất hứng vì việc học biến thành học thuộc mẹo.

Mẹo nhớ cũng cần được ôn lại như mọi kiến thức khác. Một câu vần học một lần rồi bỏ sẽ quên như mọi thứ học một lần. Nhắc lại vài lần trong những ngày sau, lúc đi đường, lúc chờ cơm, thì mẹo mới thành công cụ của con.

Cuối cùng, cảnh giác với các khoá học hay sản phẩm hứa giúp trẻ “nhớ siêu tốc”, “thuộc cả cuốn sách trong vài ngày”. Trí nhớ của trẻ phát triển theo tuổi và nhờ luyện tập đều đặn; không có lối tắt thần kỳ nào được chứng minh. Nếu con gặp khó khăn kéo dài trong việc ghi nhớ so với yêu cầu của lớp, nên trao đổi với giáo viên.

Mẹo nhớ trong đời sống gia đình

Không cần ngồi vào bàn học mới dùng mẹo nhớ. Nhiều mẹo hay nhất ra đời trong lúc chơi, trên đường đi học, trong bữa cơm. Cả nhà có thể có những câu vần riêng, những cử chỉ riêng mà chỉ người trong nhà hiểu, và đó là một phần của văn hoá gia đình. Một câu vần cả nhà cùng đọc khi xếp giày dép, một cử chỉ cả nhà cùng làm khi đếm bậc cầu thang, những thứ nhỏ đó làm việc nhớ trở thành trò chơi chung.

Ông bà thường biết những câu ca dao, đồng dao, câu vè dùng để nhớ mùa vụ, thời tiết, số đếm. Nhờ ông bà dạy lại cho cháu là một cách vừa giúp cháu nhớ, vừa nối các thế hệ. Trẻ được nghe ông bà kể câu vè ngày xưa người ta dùng để nhớ việc đồng áng cũng hiểu ra rằng mẹo nhớ không phải phát minh mới, mà là cách người ta vẫn luôn học.

Khi con lớn dần, những mẹo nhớ của tuổi nhỏ sẽ được thay bằng cách học khác: tóm tắt, sơ đồ, tự kiểm tra. Điều con giữ lại không phải câu vần cụ thể, mà là ý thức rằng mình có thể chủ động tìm cách giúp trí nhớ, thay vì chỉ đọc đi đọc lại và hy vọng nhớ được.

Câu hỏi thường gặp

Mẹo nhớ có làm con lười hiểu bài không?

Có thể, nếu dùng mẹo thay cho việc hiểu. Vì vậy nên phân biệt: với kiến thức là quy ước, dùng mẹo thoải mái; với khái niệm và cách làm, phải hiểu trước. Sau khi dùng mẹo, thỉnh thoảng hỏi con vì sao để chắc con không chỉ nhớ câu vần.

Trẻ mấy tuổi thì dùng được mẹo ghi nhớ?

Trẻ mầm non đã học được nhiều qua bài hát, đồng dao, là một dạng mẹo nhớ tự nhiên. Từ lớp 1, có thể dùng mẹo vần, hình, động tác cho kiến thức trên lớp. Từ lớp 3, lớp 4, trẻ bắt đầu tự chế mẹo được và có thể dùng cách kể chuyện cho chuỗi dài hơn.

Có nên dùng mẹo để học thuộc bảng cửu chương không?

Nên giúp con hiểu phép nhân là cộng nhiều lần trước, bằng đồ vật, hình vẽ. Sau khi hiểu, mẹo nhịp điệu, quy luật trong bảng như bảng chín có tổng các chữ số bằng chín sẽ giúp con thuộc nhanh và kiểm tra lại được.

Con chế mẹo nghe vô lý có nên sửa không?

Không cần sửa nếu mẹo giúp con nhớ đúng. Mẹo càng của riêng con càng dễ nhớ. Chỉ cần kiểm xem mẹo có dẫn tới thông tin sai không. Nếu sai, cùng con chỉnh lại thay vì thay bằng mẹo của người lớn.

Trẻ hay quên có nên dùng nhiều mẹo hơn không?

Không hẳn. Trẻ hay quên có thể cần ôn lại thường xuyên hơn, ngủ đủ hơn, học ít một mà đều hơn. Thêm quá nhiều mẹo dễ gây rối. Nếu tình trạng hay quên kéo dài và ảnh hưởng tới việc học, nên trao đổi với giáo viên và hỏi ý kiến chuyên gia.

Có nên cho con học các khoá luyện trí nhớ không?

Nên thận trọng với những khoá hứa hẹn kết quả thần tốc. Trí nhớ của trẻ phát triển nhờ tuổi, giấc ngủ, sức khoẻ và cách học đều đặn. Các kỹ thuật ghi nhớ đơn giản có thể dạy ở nhà, không cần chi phí lớn. Hỏi ý kiến giáo viên trước khi quyết định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138