TiepThu.comTiếp Thu
Dạy con cách học

Khen con thông minh hay khen cách con làm: lời khen dạy trẻ nghĩ gì về việc học

Lời khen nào giúp trẻ dám thử bài khó, lời khen nào khiến trẻ né thử thách; cách khen chiến lược, quá trình và nói sau khi con làm chưa tốt.

Father and young daughter sitting on a wooden floor in a Hue living room, girl rebuilding a fallen block tower, father watching calmly, both seen from behind, warm lamp light

Khen con “thông minh quá” nghe như một món quà, nhưng với nhiều trẻ, câu đó lặng lẽ dạy rằng giỏi là thứ có sẵn trong người, còn phải cố gắng nghĩa là mình không giỏi. Khen cách con làm — con đã thử cách khác, con đã quay lại kiểm tra, con đã kiên nhẫn đọc lại đề — thì dạy một điều khác hẳn: việc học là chuỗi hành động con điều khiển được. Hai kiểu khen chỉ khác nhau vài chữ, nhưng theo năm tháng, chúng nuôi hai thái độ rất khác trước một bài khó.

Bài này không bảo cha mẹ bỏ hẳn câu khen con giỏi, cũng không biến lời khen thành công thức máy móc. Mục tiêu là hiểu trẻ thật sự nghe thấy gì sau mỗi lời khen, chỗ nào nghiên cứu đã khá rõ, chỗ nào còn tranh luận, rồi chọn những câu nói hằng ngày giúp con dám thử, dám sai và biết mình học bằng cách nào.

Trẻ nghe thấy gì bên dưới một lời khen

Trẻ không chỉ nghe nghĩa đen của câu khen; trẻ rút ra một quy luật về cách người lớn đánh giá mình. Khi mỗi lần làm đúng bài là một lần được gọi là thông minh, trẻ dễ suy ra điều ngược lại: lần nào làm sai thì mình không thông minh. Từ đó, bài khó không còn là bài khó nữa mà trở thành một phép thử xem mình có còn được yêu quý, được coi là giỏi hay không. Nhiều trẻ chọn cách an toàn nhất là né những bài mình chưa chắc làm được.

Ngược lại, khi lời khen gắn với việc con đã làm — con chia bài toán thành hai phần, con thử ba cách mới ra, con hỏi lại cô chỗ chưa hiểu — trẻ học được rằng kết quả đến từ hành động. Hành động thì lặp lại được, sửa được, tập thêm được. Một đứa trẻ tin rằng cách làm quyết định kết quả sẽ có lý do để thử lại sau khi sai, vì lần sau con có thể đổi cách.

Điều này cũng giải thích một cảnh quen thuộc: đứa trẻ được khen giỏi suốt những năm tiểu học bỗng chững lại khi lên lớp lớn, gặp môn học đòi hỏi kiên trì. Không phải con kém đi, mà lần đầu tiên con phải vật lộn, và con chưa có sẵn cách hiểu nào cho việc vật lộn ngoài ý nghĩ “hoá ra mình không giỏi như mọi người nói”.

Điều nghiên cứu cho thấy và chỗ còn tranh luận

Từ cuối thập niên 1990, nhóm của nhà tâm lý học Carol Dweck đã làm nhiều thí nghiệm so sánh trẻ được khen vì trí thông minh với trẻ được khen vì nỗ lực sau cùng một bài tập. Kết quả được nhắc lại nhiều lần: trẻ được khen thông minh có xu hướng chọn bài dễ hơn ở lượt sau, và nản nhanh hơn khi gặp bài khó. Từ các nghiên cứu này ra đời khái niệm thường được dịch là “tư duy phát triển”, tức niềm tin rằng năng lực có thể lớn lên nhờ luyện tập và cách học đúng.

Tuy vậy, cha mẹ nên biết rằng câu chuyện không đơn giản như các bài chia sẻ trên mạng. Những chương trình dạy tư duy phát triển ở quy mô lớn trong trường học cho thấy hiệu quả nhìn chung khiêm tốn hơn nhiều so với kỳ vọng ban đầu, và mức tác động khác nhau tuỳ nhóm học sinh. Giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận về việc hiệu quả lớn tới đâu và ở ai. Một lời khen đổi khác không biến đứa trẻ thành người khác.

Điều có thể giữ lại một cách thận trọng là thế này: lời khen của người lớn là một trong nhiều tín hiệu giúp trẻ hình thành cách hiểu về việc học. Thay đổi lời khen là việc rẻ, không có hại, và nếu đi kèm với những thói quen khác trong nhà — cho con thời gian thử, không phạt khi con sai, cùng con xem lại cách làm — thì nó góp phần vào một môi trường học lành mạnh. Đừng kỳ vọng nó là phép màu.

Đổi câu khen quen miệng thành câu khen cách làm

Bảng dưới gợi ý vài câu thay thế. Không cần nói đúng từng chữ; quan trọng là câu khen chỉ ra một việc cụ thể con đã làm, để con biết lặp lại điều gì.

Câu quen miệngTrẻ có thể hiểuCâu thay thế gợi ý
Con thông minh quá!Mình giỏi sẵn, không cần cốCon đọc lại đề lần hai nên mới thấy chỗ người ta hỏi ngược
Bài dễ thế mà con làm nhanh ghêNhanh mới là giỏiCon làm chắc từng bước; giờ mình thử một bài khó hơn nhé
Con giỏi toán y như bốGiỏi là do di truyềnCon chịu ngồi với bài này hai mươi phút, đó là cách người ta giỏi toán
Con là nhất lớp rồiGiá trị của mình nằm ở thứ hạngCon hiểu được phân số rồi, tuần trước con còn lẫn tử với mẫu
Đúng hết, giỏi lắmChỉ đúng hết mới được khenCon kiểm tra lại từng câu trước khi nộp, thói quen đó đáng giữ

Để ý rằng câu thay thế không nhắc tới bạn khác trong lớp. Khen bằng cách đặt con lên trên người khác dạy trẻ rằng việc học là một cuộc đua, và khi có bạn nhỉnh hơn thì niềm vui học cũng mất theo. Mốc so sánh lành mạnh nhất là chính con của tuần trước.

Khen nỗ lực cũng có thể sai cách

Khen suông “con cố gắng lắm” khi bài vẫn sai. Trẻ nhận ra ngay lời khen an ủi. Nếu con đã cố mà chưa ra, điều con cần là một cách làm khác chứ không phải lời xoa đầu. Câu hữu ích hơn: “Con đã cố cách này, chưa ra; mình thử nghĩ cách khác xem.” Nỗ lực chỉ đáng khen khi đi cùng việc điều chỉnh.

Khen cố gắng mà bỏ qua kết quả. Kết quả vẫn quan trọng, và trẻ biết điều đó. Giả vờ rằng điểm sai không quan trọng khiến con mất lòng tin vào người lớn. Cứ nói thật: bài này còn sai hai chỗ, rồi cùng con xem hai chỗ đó sai vì đâu.

Khen quá nhiều, khen mọi thứ. Lời khen dày đặc mất giá. Trẻ được khen cả việc cầm bút lên sẽ bắt đầu làm để được khen thay vì vì tò mò. Một lời khen cụ thể mỗi buổi học có sức nặng hơn mười câu “giỏi quá”.

Khen người khác trước mặt con để kích con. “Bạn A chăm thế mà được điểm cao” là so sánh trá hình. Nó không dạy con cách học mà chỉ dạy con thấy mình kém. Nếu muốn con học một thói quen của bạn, hãy nói về thói quen đó như một cách làm, không gắn với tên ai.

Lời khen hợp với từng độ tuổi

Cùng một tinh thần nhưng cách nói nên đổi theo tuổi, vì trẻ nhỏ cần hình ảnh cụ thể còn trẻ lớn nhạy với lời khen giả.

  • 3–5 tuổi: mô tả việc con vừa làm, ngắn và có hình ảnh: “Tháp đổ, con xây lại, lần này con đặt khối to ở dưới.” Trẻ tuổi này chưa cần lời giải thích dài về nỗ lực.
  • 6–8 tuổi: gọi tên chiến lược: “Con đếm bằng ngón tay rồi kiểm lại bằng que tính, hai cách ra cùng số.” Trẻ bắt đầu hiểu rằng có nhiều cách để làm một việc.
  • 9–11 tuổi: hỏi con kể lại cách làm, rồi khen phần con tự nhận ra: “Con nói con đổi cách vì cách đầu dài quá, đó là biết tự điều chỉnh.”
  • Từ 12 tuổi: bớt khen, thêm ghi nhận và hỏi ý kiến. Trẻ lớn dễ khó chịu khi bị khen như trẻ con. “Con thấy lần này ôn khác lần trước chỗ nào?” đôi khi là lời ghi nhận tốt nhất.

Với trẻ ở mọi tuổi, lời khen đến ngay sau việc làm có tác dụng hơn lời khen dồn lại cuối tuần. Nếu lỡ mất lúc đó, buổi tối vẫn có thể nhắc lại: “Chiều nay mẹ thấy con…”, miễn là cụ thể.

Nói gì sau khi con làm bài chưa tốt

Thời điểm lời nói của cha mẹ ảnh hưởng mạnh nhất không phải lúc con làm đúng mà lúc con vừa làm sai. Trình tự dưới đây giúp tránh phản xạ trách hoặc an ủi suông.

  1. Ghi nhận cảm xúc trước: “Con buồn vì bài này sai nhiều nhỉ.” Một câu là đủ, không cần giảng.
  2. Tách kết quả khỏi con người: bài làm chưa tốt, không phải con kém. Tránh những từ gắn vào bản thân như “đoảng”, “dốt”, “lười”.
  3. Cùng xem một hai lỗi, không phải tất cả. Hỏi con: “Chỗ này con nghĩ thế nào mà ra số này?” để tìm cách nghĩ dẫn tới lỗi.
  4. Gọi tên một việc cụ thể để lần sau thử khác: đọc lại đề, viết từng bước, hỏi cô chỗ chưa hiểu.
  5. Kết thúc bằng một điều con đã làm được trong bài, có thật, không bịa ra để an ủi.

Nếu con liên tục làm sai một dạng bài trong nhiều tuần dù đã thử nhiều cách ở nhà, đó là lúc trao đổi với giáo viên để hiểu con đang vướng ở đâu, thay vì tăng thêm giờ ôn hay thêm lời động viên.

Cha mẹ nói về việc học của chính mình

Trẻ học cách nghĩ về việc học từ cách người lớn nói về việc học của họ. Một người cha hay nói “bố dốt toán từ bé” hay một người mẹ than “mẹ không có khiếu ngoại ngữ” đang vô tình dạy con rằng năng lực là cố định. Ngược lại, khi con nghe bố mẹ nói “bố chưa biết dùng chức năng này, bố đang tập” hay “mẹ làm hỏng món này hai lần rồi, lần ba mẹ giảm lửa xem sao”, con thấy việc học là chuyện bình thường của người lớn.

Cách làm đơn giản là kể cho con nghe một việc bạn đang học, kể cả việc nhỏ: trồng cây, sửa xe đạp, học một bài hát. Kể cả chỗ bạn làm chưa được và cách bạn định thử lại. Không cần giảng giải, trẻ sẽ tự rút ra rằng người lớn cũng vấp, và vấp không có gì đáng xấu hổ.

Cuối cùng, nhớ rằng thay đổi lời khen là thay đổi thói quen của chính cha mẹ, và thói quen thì không đổi trong một tuần. Bạn sẽ còn buột miệng khen “giỏi quá” nhiều lần. Không sao cả; chỉ cần thêm một câu cụ thể ngay sau đó là lời khen đã có nội dung.

Câu hỏi thường gặp

Có nên bỏ hẳn câu khen con thông minh không?

Không cần bỏ hẳn. Thỉnh thoảng nói con thông minh không làm hỏng đứa trẻ. Vấn đề nằm ở chỗ nếu đó là kiểu khen duy nhất con nghe được. Nên để phần lớn lời khen chỉ vào việc cụ thể con đã làm, để con biết mình cần lặp lại điều gì.

Khen nỗ lực có làm con nghĩ chỉ cần cố là đủ không?

Có thể, nếu chỉ khen chữ cố gắng chung chung. Vì vậy nên khen cách làm và sự điều chỉnh: con đã đổi cách, con đã kiểm tra lại, con đã hỏi khi bí. Cố gắng mà không đổi cách thì cần được giúp tìm cách khác chứ không chỉ được khen.

Tư duy phát triển có phải đã được chứng minh chắc chắn không?

Các thí nghiệm ban đầu về lời khen cho kết quả khá rõ, nhưng các chương trình dạy tư duy phát triển ở quy mô lớn cho thấy hiệu quả nhỏ hơn kỳ vọng và còn tranh luận. Nên xem đây là một thói quen giao tiếp tốt, không phải phương pháp đảm bảo kết quả.

Con được ông bà khen giỏi suốt thì làm sao?

Không cần tranh cãi với ông bà. Bạn có thể nhẹ nhàng thêm vào sau lời khen của ông bà một câu hỏi: con làm thế nào mà ra vậy. Dần dần cả nhà quen với việc hỏi về cách làm, và lời khen chung chung tự bớt đi mà không ai phật lòng.

Con lớn rồi, khen gì con cũng gạt đi thì sao?

Trẻ lớn hay nghi ngờ lời khen, nhất là lời khen chung chung. Hãy chuyển sang ghi nhận ngắn, cụ thể, không cường điệu, hoặc hỏi ý kiến con về cách con đã làm. Được hỏi ý kiến nghiêm túc nhiều khi có giá trị hơn được khen với trẻ tuổi này.

Có nên thưởng quà khi con cố gắng học không?

Phần thưởng vật chất dễ khiến trẻ học để nhận quà, và khi hết quà thì hết động lực. Nếu dùng, nên hiếm, bất ngờ và gắn với một việc đã làm xong chứ không hứa trước. Lời ghi nhận cụ thể và thời gian làm việc vui cùng nhau thường bền hơn quà.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138