Con người không chỉ dùng 10% bộ não. Gần như mọi vùng não đều có chức năng và đều hoạt động trong một ngày bình thường, chỉ không phải tất cả cùng lúc với cùng cường độ. Câu nói "chúng ta mới dùng một phần mười bộ não" là một trong những lời đồn khoa học phổ biến nhất, xuất hiện trong phim ảnh, sách kỹ năng và lời quảng cáo khoá học.
Với người tự học, lời đồn này không vô hại. Nó nuôi dưỡng niềm tin rằng có một kho năng lực bị khoá đang chờ được "mở" bằng một bí quyết, một loại thuốc hay một khoá học đặc biệt, thay vì bằng công sức luyện tập đều đặn. Bài này giải thích lời đồn đến từ đâu, những bằng chứng nào cho thấy nó sai, và điều gì đúng hơn về tiềm năng học tập của người lớn.
Lời đồn này bắt nguồn từ đâu
Không ai xác định được chắc chắn người đầu tiên nói ra con số 10%. Các nhà sử học về tâm lý học thường chỉ ra vài nguồn có thể đã góp phần. Một là những phát biểu đầu thế kỷ hai mươi của nhà tâm lý học Mỹ William James, rằng con người chỉ dùng một phần nhỏ khả năng tinh thần của mình. Ý của ông là con người có thể phát triển hơn nữa, không phải nói về phần trăm mô não, nhưng câu nói dễ bị trích lại thành một con số cụ thể.
Nguồn khác thường được nhắc là những hiểu biết còn sơ khai của khoa học thần kinh thời kỳ đầu. Khi các nhà nghiên cứu kích thích một số vùng vỏ não mà không thấy phản ứng rõ ràng nào, những vùng đó từng được gọi là "vùng câm". Ngày nay ta biết các vùng này tham gia những chức năng phức tạp như suy luận, lên kế hoạch, ngôn ngữ — những thứ không biểu hiện bằng một cái giật tay hay một tia sáng trong mắt.
Ngoài ra, não có một lượng rất lớn tế bào hỗ trợ bên cạnh tế bào thần kinh; từng có thời người ta cho rằng tế bào hỗ trợ đông hơn tế bào thần kinh nhiều lần, dù các ước tính về sau đưa ra tỷ lệ thấp hơn. Có thể một số người đã hiểu nhầm chuyện này thành "phần lớn não không làm gì", trong khi các tế bào hỗ trợ có những việc riêng và rất cần thiết. Sau đó, sách tự lực, quảng cáo và phim ảnh lặp lại con số 10% cho đến khi nó nghe như một sự thật hiển nhiên.
Những bằng chứng cho thấy lời đồn sai
Tổn thương ở hầu hết vùng nào cũng gây hậu quả. Nếu 90% não không được dùng, thì phần lớn các tổn thương não do đột quỵ hay chấn thương sẽ không để lại hậu quả gì. Thực tế ngược lại: tổn thương ở gần như bất kỳ vùng nào cũng có thể gây ra một vấn đề nào đó, từ yếu tay chân, khó nói, mất thị lực một phần cho tới thay đổi tính cách.
Não tiêu tốn năng lượng rất lớn. Não chỉ chiếm khoảng hai phần trăm khối lượng cơ thể ở người trưởng thành nhưng thường được ước tính tiêu thụ khoảng một phần năm năng lượng lúc nghỉ. Một cơ quan đắt đỏ như vậy khó có thể để chín phần mười nằm không trong suốt quá trình tiến hoá.
Ảnh quét não không thấy vùng nào ngủ im suốt. Các kỹ thuật chụp hình hoạt động não cho thấy những vùng khác nhau tăng giảm hoạt động theo việc bạn đang làm. Qua một ngày với đủ loại hoạt động, gần như mọi vùng đều có lúc được dùng. Kể cả khi ngủ, nhiều vùng vẫn hoạt động.
Não có cơ chế bỏ bớt phần không dùng. Ở giai đoạn phát triển, các kết nối thần kinh ít được dùng có xu hướng bị cắt tỉa. Một bộ não có phần lớn mô không hoạt động sẽ đi ngược với cơ chế đó.
Vậy tại sao ảnh chụp não chỉ "sáng" vài chỗ?
Nhiều người từng xem hình ảnh chụp não trên báo, chỉ thấy vài đốm màu sáng lên khi người tham gia làm một việc nào đó, và hiểu rằng phần còn lại "tắt". Đây là cách đọc sai. Các hình ảnh đó thường cho thấy sự chênh lệch: vùng nào hoạt động mạnh hơn so với lúc nghỉ hoặc so với một nhiệm vụ đối chứng. Những vùng không có màu vẫn hoạt động, chỉ là không thay đổi nhiều trong nhiệm vụ đó.
Có thể hình dung bằng một thành phố về đêm chụp từ trên cao. Nếu bạn chỉ tô màu những khu phố sáng đèn hơn hẳn so với lúc chiều, tấm ảnh sẽ chỉ có vài chấm màu. Điều đó không có nghĩa các khu còn lại mất điện; chúng vẫn sáng như cũ, chỉ không thay đổi.
Não cũng không nên hoạt động tối đa ở mọi vùng cùng lúc. Hoạt động đồng loạt, mất kiểm soát của rất nhiều tế bào thần kinh chính là điều xảy ra trong cơn co giật. Một bộ não khoẻ mạnh vận hành bằng cách huy động đúng vùng, đúng lúc, và giữ các vùng khác ở mức nền. Đó là hiệu quả, không phải lãng phí.
Những lời quảng cáo dựa trên lời đồn 10%
Lời đồn này là mảnh đất màu mỡ cho các sản phẩm hứa hẹn "kích hoạt phần não ngủ quên". Khi gặp những lời sau, bạn nên dè dặt:
- Khoá học hứa giúp bạn sử dụng 100% bộ não hoặc "đánh thức tiềm năng ẩn giấu" trong vài buổi.
- Thực phẩm chức năng, viên uống được quảng cáo là mở khoá năng lực não, tăng trí thông minh nhanh chóng.
- Thiết bị phát âm thanh, ánh sáng hoặc dòng điện nhẹ hứa đồng bộ hai bán cầu, kích hoạt vùng não chưa dùng.
- Phương pháp "học siêu tốc" cam kết nhớ cả cuốn sách sau một lần đọc nhờ khai thác phần não còn lại.
- Lời kể kiểu "nhà khoa học nổi tiếng chỉ dùng được 15% não nên mới thành thiên tài" — không có cơ sở.
Không phải mọi khoá học về trí nhớ đều vô giá trị; một số dạy những kỹ thuật có bằng chứng. Nhưng nếu lời quảng cáo dựa vào lời đồn 10%, đó là dấu hiệu người bán không hiểu hoặc không quan tâm đến khoa học. Về thuốc và thực phẩm chức năng, đừng tự dùng để "tăng trí não"; hãy hỏi bác sĩ nếu bạn lo về trí nhớ.
Lời đồn và điều đúng hơn
Những câu nói quanh lời đồn 10% thường có một hạt nhân dễ hiểu, cần được diễn đạt lại cho đúng:
| Câu nói phổ biến | Điều đúng hơn |
|---|---|
| Ta chỉ dùng 10% bộ não | Gần như mọi vùng não đều có chức năng và đều được dùng, chỉ không cùng lúc |
| Có phần não ngủ quên chờ được đánh thức | Năng lực tăng lên nhờ luyện tập làm thay đổi kết nối giữa các vùng đã có |
| Thiên tài dùng nhiều phần trăm não hơn người thường | Người giỏi một lĩnh vực có kiến thức và kỹ năng tích luỹ lâu năm, không phải dùng nhiều mô não hơn |
| Đến tuổi trưởng thành thì não đã cố định | Não người lớn vẫn thay đổi khi học, dù tốc độ và cách thay đổi khác với trẻ em |
| Có cách học không cần cố gắng | Việc học bền vững luôn cần nỗ lực, luyện tập và thời gian |
Phía sau lời đồn 10% là một mong muốn rất con người: tin rằng mình có thể giỏi hơn nhiều so với hiện tại. Mong muốn đó không sai. Chỉ có con đường dẫn tới nó không phải là mở khoá một phần não bị bỏ phí, mà là luyện tập có phương pháp.
Cách đọc một tin "khoa học về não" trên mạng xã hội
Lời đồn 10% chỉ là một trong rất nhiều câu nói về não lan truyền trên mạng. Trước khi tin và chia sẻ một thông tin kiểu "các nhà khoa học phát hiện não người…", bạn có thể tự kiểm theo vài bước:
- Tìm xem tin có nêu ai nghiên cứu, ở đâu, công bố khi nào không. Tin chỉ ghi "các nhà khoa học cho biết" mà không có gì kiểm được thì nên dè dặt.
- Phân biệt nghiên cứu trên động vật, trên một nhóm nhỏ người, hay tổng hợp từ nhiều nghiên cứu. Kết quả trên chuột hay trên vài chục người thường chưa đủ để thành lời khuyên cho mọi người.
- Để ý những từ tuyệt đối như "chứng minh", "chắc chắn", "bí mật", "kích hoạt", "100%". Giới nghiên cứu ít khi nói như vậy.
- Xem cuối bài có bán gì không: khoá học, viên uống, thiết bị. Tin khoa học đi kèm nút mua hàng cần được đọc kỹ hơn gấp đôi.
- Hỏi xem điều đó có mâu thuẫn với những gì đã được thừa nhận rộng không. Một phát hiện lật ngược mọi hiểu biết cũ là có thể, nhưng hiếm, và thường cần thời gian để được kiểm chứng lại.
Thói quen này không đòi hỏi kiến thức chuyên môn. Nó chỉ cần bạn chậm lại vài phút trước khi tin, và chấp nhận rằng nhiều câu hỏi về não khoa học vẫn chưa có câu trả lời chắc chắn.
Tiềm năng thật của người lớn nằm ở đâu
Khoa học thần kinh hiện đại cho thấy một điều có lẽ còn khích lệ hơn lời đồn 10%: bộ não người lớn vẫn có khả năng thay đổi khi học. Khi bạn luyện một kỹ năng mới hoặc tích luỹ kiến thức mới, kết nối giữa các tế bào thần kinh được tăng cường, sắp xếp lại. Hiện tượng này thường được gọi là tính dẻo của não. Nó không phải mở thêm vùng mới, mà là tổ chức lại cách các vùng đang có làm việc với nhau.
Điều đó có nghĩa là tiềm năng nằm ở quá trình luyện tập chứ không nằm sẵn ở một chỗ nào chờ được bật lên. Người bốn mươi tuổi học đàn sẽ không bỗng nhiên chơi giỏi nhờ kích hoạt một vùng não; họ giỏi lên từ từ qua hàng trăm giờ tập có chủ đích. Người năm mươi tuổi học ngoại ngữ có thể chậm hơn người trẻ ở một số mặt, nhưng có lợi thế về vốn sống, khả năng tổ chức và động lực rõ ràng.
Những yếu tố có bằng chứng tương đối vững cho một bộ não làm việc tốt ở người lớn cũng khá bình thường: ngủ đủ, vận động đều đặn, quản lý căng thẳng, giữ kết nối xã hội, và tiếp tục học những thứ mới đủ thử thách. Không có bí quyết nào kịch tính hơn thế, và đó lại là tin tốt: những thứ này ai cũng có thể bắt đầu từ hôm nay, không cần mua gì đặc biệt.
Câu hỏi thường gặp
Nếu não được dùng hết, sao vẫn có người học giỏi hơn người khác?
Khác biệt nằm ở kiến thức nền, mức độ luyện tập, phương pháp học, động lực, hoàn cảnh và cả yếu tố bẩm sinh, không phải ở phần trăm não được dùng. Hai người dùng cùng một bộ não theo cách tổ chức khác nhau do trải nghiệm khác nhau.
Có phải người chỉ còn một nửa não vẫn sống bình thường?
Có những trường hợp được ghi nhận người phải phẫu thuật cắt bỏ một phần lớn não từ khi còn nhỏ vẫn phát triển khá tốt nhờ phần còn lại đảm nhận chức năng. Điều này cho thấy não trẻ rất dẻo, không chứng minh rằng người bình thường đang bỏ phí phần lớn não.
Thiền có giúp kích hoạt phần não chưa dùng không?
Thiền và các bài tập chú ý có thể giúp một số người giảm căng thẳng, cải thiện khả năng tập trung, và đang được nghiên cứu thêm. Nhưng cách giải thích là kích hoạt phần não chưa dùng thì không đúng. Thiền nếu có lợi là nhờ luyện cách dùng não, không phải mở khoá.
Bộ phim về người dùng 100% não có dựa trên khoa học không?
Không. Những bộ phim kiểu này lấy lời đồn 10% làm tiền đề hư cấu cho câu chuyện. Chúng có giá trị giải trí nhưng không phản ánh hiểu biết khoa học về cách não hoạt động.
Trò chơi luyện não có làm tăng trí thông minh không?
Người chơi thường giỏi lên ở chính trò chơi đó. Việc kỹ năng đó lan sang những việc khác trong đời sống thì bằng chứng còn hạn chế và gây tranh cãi. Học một kỹ năng thật như ngoại ngữ hay nhạc cụ mang lại cả niềm vui lẫn kỹ năng dùng được.
Làm sao kiểm tra một lời khuyên về não có đáng tin không?
Hãy xem nó có hứa kết quả nhanh và lớn bất thường không, có bán kèm sản phẩm không, có dẫn nguồn cụ thể không, và có trái với những điều giới khoa học thừa nhận rộng rãi không. Lời khuyên dựa trên lời đồn 10% là dấu hiệu nên dè dặt.