Không có người "não trái" thiên về logic hay người "não phải" thiên về sáng tạo theo nghĩa mà các bài trắc nghiệm trên mạng hay nói. Hai bán cầu não có chuyên môn hoá một phần — ví dụ phần lớn chức năng ngôn ngữ ở đa số người nằm nhiều hơn ở bán cầu trái — nhưng hầu như mọi việc phức tạp, từ làm toán tới vẽ tranh, đều cần cả hai bán cầu phối hợp.
Lời đồn này phổ biến tới mức nhiều người lớn tự nhận "mình là người não trái nên không có khiếu nghệ thuật" hoặc "não phải nên không học được số liệu". Cái nhãn đó nghe vô hại nhưng có thể khiến người ta né những thứ họ hoàn toàn học được. Bài này đi từ nghiên cứu gốc, chỉ ra chỗ khoa học bị diễn giải quá đà, và rút ra bài học cho việc tự học.
Hạt nhân sự thật: hai bán cầu không giống hệt nhau
Bộ não người gồm hai bán cầu nối với nhau bằng một bó sợi thần kinh lớn gọi là thể chai. Từ thế kỷ mười chín, các bác sĩ đã nhận thấy những bệnh nhân bị tổn thương ở một số vùng của bán cầu trái thường gặp khó khăn về ngôn ngữ — khó nói ra lời hoặc khó hiểu lời người khác — trong khi tổn thương tương tự ở bán cầu phải thường không gây ra vấn đề ngôn ngữ rõ rệt như vậy. Những quan sát này mở đầu cho ý tưởng về sự chuyên môn hoá của hai bán cầu.
Ngày nay, các nghiên cứu cho thấy ở phần lớn người thuận tay phải và khá nhiều người thuận tay trái, các chức năng ngôn ngữ cốt lõi nghiêng về bán cầu trái. Bán cầu phải được cho là có vai trò nổi bật hơn trong một số khía cạnh như xử lý không gian, nhận diện khuôn mặt, nhận ra sắc thái cảm xúc trong giọng nói. Ngoài ra, mỗi bán cầu điều khiển chủ yếu nửa cơ thể bên đối diện.
Nhưng "nghiêng về" khác xa với "chỉ có ở". Ngay cả ngôn ngữ cũng cần bán cầu phải để hiểu ngữ điệu, ẩn ý, câu đùa. Nhận diện không gian cũng có phần đóng góp của bán cầu trái. Sự chuyên môn hoá là có thật, nhưng là chuyện phân công trong một đội, không phải hai người làm hai nghề khác hẳn nhau.
Những thí nghiệm tách đôi bộ não
Người bệnh được cắt thể chai. Từ khoảng giữa thế kỷ hai mươi, để chữa những ca động kinh nặng không đáp ứng thuốc, một số bệnh nhân được phẫu thuật cắt thể chai, làm hai bán cầu gần như mất đường liên lạc trực tiếp. Nhà khoa học Roger Sperry và các cộng sự đã nghiên cứu những bệnh nhân này, và Sperry được trao giải Nobel năm 1981 cho các phát hiện về chức năng chuyên biệt của hai bán cầu.
Điều các thí nghiệm cho thấy. Khi hình ảnh chỉ được đưa tới một bán cầu, người bệnh có thể biểu hiện những phản ứng khác nhau tuỳ bán cầu nào nhận được: ví dụ khó gọi tên đồ vật bằng lời nếu thông tin chỉ tới bán cầu phải, nhưng vẫn chọn đúng đồ vật bằng tay trái. Những kết quả này cho thấy hai bán cầu có thể xử lý một số việc theo cách khác nhau khi bị tách rời.
Điều các thí nghiệm không cho thấy. Đây là những người có não đã bị can thiệp phẫu thuật, trong điều kiện thí nghiệm được dựng rất đặc biệt. Ở người bình thường, thể chai liên tục truyền thông tin qua lại giữa hai bên, và hai bán cầu làm việc như một hệ thống thống nhất. Từ phát hiện về bệnh nhân tách não suy ra rằng người khoẻ mạnh có "bán cầu trội" quyết định tính cách là một bước nhảy quá xa.
Sách phổ biến khuếch đại. Những kết quả trên sau đó được sách phổ thông, khoá học kinh doanh và quảng cáo diễn giải thành thuyết "não trái logic, não phải sáng tạo", rồi thành trắc nghiệm phân loại người. Chính các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực này nhiều lần lưu ý rằng cách diễn giải đó vượt xa bằng chứng.
Nghiên cứu trên người khoẻ mạnh nói gì
Nếu thuyết người não trái, người não phải đúng, ta sẽ kỳ vọng thấy trên ảnh chụp não có những người mà mạng lưới bên trái hoạt động mạnh hơn hẳn trên toàn bộ, và những người ngược lại. Một số nhóm nghiên cứu đã thử tìm điều này bằng cách phân tích dữ liệu chụp não của số đông người tham gia. Kết quả được công bố cho thấy có những mạng lưới cụ thể nghiêng về một bên, nhưng không thấy kiểu người nào có cả một bán cầu "trội" hơn nói chung.
Các nghiên cứu về sáng tạo cũng không ủng hộ hình ảnh "não phải là nơi sáng tạo". Sáng tạo, dù là viết văn, thiết kế hay tìm ra giải pháp mới trong công việc, đòi hỏi nhiều thứ cùng lúc: kiến thức chuyên môn, khả năng liên tưởng, khả năng đánh giá ý tưởng nào dùng được, sự kiên trì làm đi làm lại. Những năng lực này dựa vào mạng lưới trải rộng trên cả hai bán cầu.
Tương tự, làm toán không chỉ là việc của "não trái". Hiểu một phép tính có thể cần ngôn ngữ, nhưng hình dung một bài hình học, ước lượng nhanh độ lớn của con số hay nhìn ra quy luật cũng cần những vùng khác. Người giỏi toán và người giỏi vẽ khác nhau ở chỗ họ đã luyện gì, quan tâm gì, chứ không phải ở chỗ họ dùng bên não nào.
Lời đồn và điều đúng hơn về hai bán cầu
Một số câu nói quen thuộc và cách hiểu sát với nghiên cứu hơn:
| Câu nói phổ biến | Điều đúng hơn |
|---|---|
| Người não trái giỏi logic, người não phải giỏi nghệ thuật | Không có bằng chứng cho thấy người khoẻ mạnh được chia thành hai kiểu như vậy |
| Ngôn ngữ nằm ở não trái | Ở đa số người, chức năng ngôn ngữ cốt lõi nghiêng về bán cầu trái, nhưng hiểu ngữ điệu và ẩn ý cần cả bán cầu phải |
| Muốn sáng tạo phải kích hoạt não phải | Sáng tạo dựa vào nhiều mạng lưới trên cả hai bán cầu, cùng với kiến thức và luyện tập |
| Người thuận tay trái là người não phải | Thuận tay và cách tổ chức chức năng não có liên quan một phần nhưng không thể suy ra tính cách hay khả năng |
| Bài tập đồng bộ hai bán cầu giúp thông minh hơn | Hai bán cầu ở người khoẻ mạnh vốn đã liên lạc liên tục; các lời hứa kiểu này thiếu cơ sở |
Một điểm hay bị bỏ qua: chính các nhà nghiên cứu thường dùng ngôn ngữ thận trọng như "nghiêng về", "đóng góp nhiều hơn". Sự thận trọng đó thường bị cắt mất khi khoa học đi vào sách kỹ năng và quảng cáo.
Hai bán cầu phối hợp trong một việc rất bình thường
Để thấy sự phối hợp, hãy lấy một việc quen thuộc: bạn đọc to một câu chuyện cười cho cả nhà nghe trong bữa cơm. Nhận ra mặt chữ, ghép chữ thành từ, hiểu nghĩa từng câu là những việc mà các vùng ngôn ngữ, ở đa số người nghiêng về bên trái, đảm nhận nhiều. Nhưng để hiểu vì sao câu chuyện buồn cười — một cú lật bất ngờ, một ẩn ý — và để đọc với ngữ điệu đúng, ngắt nghỉ đúng chỗ, các vùng ở bán cầu phải cũng được huy động.
Cùng lúc đó, bạn nhìn nét mặt người nghe để biết họ có theo kịp không, nhận ra ai đang cười gượng, điều chỉnh tốc độ đọc. Những việc nhận diện khuôn mặt và sắc thái cảm xúc này lại có phần đóng góp nổi bật của bán cầu phải. Thông tin từ hai bên liên tục được trao đổi qua thể chai, nhanh đến mức bạn không hề cảm thấy có hai "bộ phận" đang làm việc.
Chuyện học cũng vậy. Một người học nấu một món mới vừa đọc công thức, vừa ước lượng lượng gia vị bằng mắt, vừa nghe tiếng dầu, vừa nhớ lại vị món mẹ nấu. Không có chỗ nào trong quá trình đó mà một nửa bộ não có thể đứng ngoài. Vì vậy, thay vì hỏi "việc này hợp với não trái hay não phải", câu hỏi hữu ích hơn là "việc này cần những kỹ năng nhỏ nào, và mình đã luyện kỹ năng nào trong số đó".
Cái nhãn não trái, não phải gây hại thế nào khi tự học
Nhận mình là người não trái hay não phải có vẻ chỉ là chuyện vui, nhưng nó có thể ảnh hưởng thật đến lựa chọn học tập của người lớn:
- Một kế toán tự cho mình là "não trái" nên không dám đăng ký lớp vẽ dù rất muốn thử.
- Một người làm thiết kế tin mình "não phải" nên né việc học đọc báo cáo tài chính, dù công việc đòi hỏi.
- Cha mẹ nói với con "con giống mẹ, não phải, không học được toán", vô tình tạo ra một giới hạn tự định đoạt cho con.
- Nhà tuyển dụng dùng trắc nghiệm não trái, não phải để phân loại ứng viên — một cách làm không có cơ sở khoa học.
- Người học bỏ cuộc sớm khi gặp khó, vì nghĩ "đây không phải loại não của mình", thay vì xem lại cách học.
Mọi người có điểm mạnh, điểm yếu và sở thích khác nhau. Những khác biệt đó đến từ trải nghiệm, luyện tập, hứng thú và nhiều yếu tố khác — không phải từ việc một nửa bộ não "thắng" nửa kia.
Học một kỹ năng "trái ngành" khi đã lớn
Nếu bạn từng tự nhận mình thuộc một bên não và muốn thử một kỹ năng ở "bên kia", đây là cách bắt đầu:
- Bỏ nhãn. Thay câu "mình không có khiếu" bằng câu "mình chưa luyện".
- Chọn một mục tiêu nhỏ, cụ thể và có thể kiểm tra: vẽ được một cái cốc có bóng đổ, đọc được bảng cân đối của công ty mình.
- Tìm hướng dẫn cho người mới hoàn toàn, có nhiều ví dụ mẫu và chia nhỏ từng bước.
- Luyện đều mỗi tuần vài buổi ngắn thay vì một buổi dài rồi bỏ dở.
- Giữ lại sản phẩm hoặc bài làm đầu tiên để sau vài tháng so sánh. Tiến bộ nhìn thấy được là bằng chứng tốt nhất chống lại cái nhãn cũ.
Kinh nghiệm sẵn có trong nghề cũ thường giúp ích nhiều hơn bạn nghĩ. Người làm kế toán quen tỉ mỉ, đo đạc, nên khi học vẽ thường nắm tỷ lệ khá nhanh. Người làm thiết kế quen nhìn bố cục, nên khi đọc báo cáo thường nhận ra cấu trúc trình bày sớm.
Câu hỏi thường gặp
Vậy có ai trội một bên não không?
Ở từng chức năng cụ thể, như ngôn ngữ, có sự nghiêng về một bán cầu, và mức độ nghiêng khác nhau giữa người với người. Nhưng không có bằng chứng cho thấy người khoẻ mạnh có cả một bán cầu trội quyết định tính cách hay năng lực nói chung.
Người thuận tay trái có sáng tạo hơn không?
Không có bằng chứng đủ vững cho thấy người thuận tay trái sáng tạo hơn một cách rõ rệt. Thuận tay có liên quan một phần đến cách tổ chức chức năng não, nhưng sáng tạo phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác như kiến thức, môi trường và luyện tập.
Trắc nghiệm não trái não phải trên mạng có giá trị gì không?
Nó có thể là một trò vui, giúp bạn nghĩ về sở thích của mình. Nhưng kết quả không phản ánh cách não bạn hoạt động, và không nên dùng để chọn nghề, chọn cách học hay đánh giá người khác.
Đột quỵ một bên não thì ảnh hưởng thế nào?
Ảnh hưởng tuỳ vùng tổn thương và mức độ, có thể gây yếu liệt nửa người bên đối diện, khó nói, khó hiểu lời, rối loạn nhận biết không gian. Đột quỵ là cấp cứu: khi thấy méo miệng, yếu tay chân, nói khó đột ngột, cần đưa người bệnh đến bệnh viện ngay.
Có nên cho trẻ làm bài tập phát triển não phải không?
Trẻ cần được tiếp xúc với nhiều hoạt động: chơi, đọc, vẽ, vận động, âm nhạc, trò chuyện. Không cần, và không có cơ sở, để chọn bài tập theo một bên não. Các chương trình quảng cáo phát triển não phải nên được cân nhắc kỹ trước khi đóng tiền.
Vì sao lời đồn này vẫn phổ biến dù đã bị bác bỏ?
Nó dễ hiểu, chia người thành hai nhóm rõ ràng, có hạt nhân khoa học thật từ các nghiên cứu về bệnh nhân tách não, và được dùng nhiều trong sách kỹ năng, quảng cáo. Những lời đồn có vẻ khoa học và giúp người ta tự giải thích bản thân thường sống rất lâu.