TiepThu.comTiếp Thu
Bộ não học và quên thế nào

Khó khăn đáng có khi học: vì sao học vất vả vừa sức lại nhớ lâu hơn học trơn tru

Khó khăn đáng có là những trở ngại vừa sức làm buổi học chậm hơn nhưng giúp nhớ lâu và dùng linh hoạt hơn. Cách phân biệt khó có ích với khó vô ích.

Vietnamese man in his forties practicing guitar chords alone in a small Can Tho living room, fingers pressing strings with effort, face hidden by angle, warm lamp light, close side view

Khó khăn đáng có là những trở ngại vừa sức khiến buổi học có vẻ chậm và kém trơn tru hơn, nhưng lại giúp bạn nhớ lâu hơn và dùng kiến thức linh hoạt hơn về sau. Khái niệm này được nhà tâm lý học Robert Bjork và các cộng sự đưa ra từ những năm 1990, và đến nay là một trong những ý tưởng được nhắc nhiều nhất trong khoa học về việc học.

Điểm khiến khái niệm này quan trọng là nó đi ngược trực giác. Hầu hết người học đánh giá một buổi học theo cảm giác: thấy dễ hiểu, trôi chảy thì tin là học tốt. Nghiên cứu lại cho thấy cảm giác trôi chảy trong lúc học và mức độ nhớ lâu thường không đi cùng nhau. Bài này giải thích vì sao, và quan trọng hơn: làm sao phân biệt khó khăn có ích với khó khăn chỉ làm mệt.

Hiệu suất lúc học và việc học thật là hai chuyện khác nhau

Trong các công trình của mình, Bjork phân biệt hai thứ mà người ta hay đánh đồng. Một bên là hiệu suất trong lúc luyện tập: bạn làm bài tập nhanh đến đâu, đúng bao nhiêu, cảm thấy thạo cỡ nào ngay trong buổi. Bên kia là việc học thật: sau vài ngày, vài tuần, bạn còn nhớ và dùng được bao nhiêu, kể cả khi tình huống khác đi.

Hai thứ này có thể đi ngược nhau. Một buổi luyện mà mọi thứ đều quen, bài nào cũng giống bài trước, tài liệu mở sẵn bên cạnh, sẽ cho hiệu suất cao ngay lúc đó. Nhưng chính vì dễ, não không phải huy động nhiều, nên ký ức hình thành nông. Ngược lại, một buổi luyện mà bạn phải vật lộn nhớ lại, phải đổi cách làm liên tục, sẽ cho cảm giác kém cỏi, nhưng thường để lại dấu vết sâu hơn.

Thử hình dung hai người cùng học sử dụng một phần mềm quản lý kho. Người thứ nhất xem video hướng dẫn rồi làm theo từng bước ngay lúc xem, mọi thứ trơn tru. Người thứ hai xem xong, tắt video, tự làm lại từ đầu và mắc kẹt vài lần. Cuối buổi, người thứ nhất tự tin hơn. Một tuần sau, khi phải làm thật mà không có video, người thứ hai thường làm được nhiều hơn. Đây là ví dụ giả định, nhưng mô tả đúng kiểu kết quả mà nhiều thí nghiệm ghi nhận.

Vì sao khó khăn vừa sức lại giúp nhớ

Nỗ lực gọi ra làm lối vào ký ức vững hơn. Theo cách Bjork mô tả, mỗi ký ức có hai thuộc tính: độ bền khi lưu trữ và độ dễ gọi ra lúc này. Khi một thứ đang rất dễ gọi ra, gọi thêm lần nữa chẳng thêm được bao nhiêu. Khi nó đã hơi mờ và bạn phải cố mới nhớ ra, chính nỗ lực đó làm ký ức bền thêm nhiều hơn.

Phải xử lý sâu hơn. Khi không có lời giải mở sẵn, bạn buộc phải hiểu, so sánh, suy luận. Những thao tác đó gắn thông tin mới với hiểu biết cũ, tạo thêm manh mối để sau này tìm lại.

Luyện cả việc chọn cách làm. Trong đời thật, không ai báo trước "đây là bài dùng công thức số ba". Khi buổi luyện có những thay đổi bất ngờ, bạn không chỉ luyện làm mà còn luyện nhận ra phải làm gì — kỹ năng mà luyện dễ, luyện đều một dạng không cho bạn.

Giảm ảo tưởng thành thạo. Khó khăn vừa sức buộc bạn đối diện với chỗ mình chưa biết. Nhờ đó bạn đánh giá đúng hơn trình độ của mình, thay vì tin vào cảm giác quen thuộc khi đọc lại tài liệu.

Những dạng khó khăn đáng có thường được nhắc

Các nhà nghiên cứu hay nêu một nhóm kỹ thuật cùng chung tinh thần. Nhiều kỹ thuật đã có tài liệu riêng bàn kỹ cách làm, ở đây chỉ nêu điểm chung để thấy chúng thuộc cùng một nguyên lý:

  • Giãn cách: chia việc ôn ra nhiều lần cách quãng thay vì dồn một lúc. Lần sau đến khi đã hơi quên, nên phải cố mới nhớ ra.
  • Tự kiểm tra: gấp tài liệu và tự gọi ra thay vì đọc lại. Khó hơn đọc lại, nhưng để lại dấu vết sâu hơn.
  • Trộn lẫn: luyện nhiều dạng xen nhau thay vì làm hết một dạng rồi mới sang dạng khác, để luyện cả khả năng phân biệt.
  • Thay đổi điều kiện luyện: tập ở nhiều chỗ, nhiều tình huống, nhiều biến thể, để kỹ năng không bị buộc vào một bối cảnh.
  • Tự tạo ra câu trả lời: thử đoán, thử giải trước khi được chỉ cách, kể cả khi đoán sai. Một số nghiên cứu cho thấy cố gắng trước khi được dạy giúp tiếp thu lời giải tốt hơn.
  • Giảm bớt phản hồi tức thì: với một số kỹ năng, nhận nhận xét sau một loạt lần thử thay vì sau từng lần giúp người học tự cảm nhận lỗi, thay vì dựa vào người sửa.

Điểm chung của chúng là làm buổi học có vẻ kém hiệu quả lúc đó. Chính vì vậy chúng hay bị bỏ qua: người học, và cả người dạy, đều muốn nhìn thấy tiến bộ ngay trong buổi.

Khó khăn đáng có và khó khăn vô ích

Không phải cái gì khó cũng tốt. Chữ "đáng có" trong khái niệm này mới là phần quan trọng. Bảng dưới giúp phân biệt:

Tình huốngKhó khăn đáng cóKhó khăn vô ích
Đọc tài liệuGấp sách lại tự tóm tắt mỗi phầnTài liệu dịch kém, trình bày rối, phải đoán ý tác giả
Luyện kỹ năngĐổi bài tập liên tục ở mức mình làm được phần lớnLao vào bài quá sức đến mức không làm được gì, không biết sai ở đâu
Ôn tậpÔn lúc đã hơi quên, phải cố mới nhớ raĐể quá lâu đến mức quên sạch, phải học lại từ đầu
Môi trườngTập ở vài nơi khác nhauHọc trong tiếng ồn, bị cắt ngang liên tục
Phản hồiTự thử trước rồi mới xem đáp ánKhông bao giờ có đáp án hay người sửa, sai mà không biết

Khó khăn đáng có là khó khăn bạn vượt qua được với một chút cố gắng, và quá trình vượt qua đó buộc bạn xử lý chính nội dung cần học. Khó khăn vô ích là thứ làm hao sức mà không liên quan đến nội dung, hoặc vượt xa khả năng hiện tại đến mức bạn không thu được gì ngoài nản lòng.

Mức vừa sức nằm ở đâu

Ranh giới giữa hai loại khó khăn không cố định mà thay đổi theo trình độ. Với người mới hoàn toàn, chỉ riêng việc hiểu thuật ngữ đã chiếm hết sức; thêm khó khăn lúc này dễ thành quá tải. Người mới thường cần ví dụ có lời giải, hướng dẫn từng bước, và luyện những dạng cơ bản đến khi thấy vững. Khi đã có nền, việc giảm dần sự dẫn dắt và tăng dần độ biến thể mới phát huy tác dụng.

Một dấu hiệu thực tế: nếu bạn làm được phần lớn nhưng phải nghĩ, phải nhớ, thỉnh thoảng sai rồi tự sửa được, đó thường là vùng vừa sức. Nếu bạn sai gần hết và không hiểu vì sao sai, mức khó đang quá cao, nên lùi lại một bước. Nếu bạn làm đúng hết mà không phải nghĩ, đó là lúc tăng độ khó lên một chút.

Người lớn tự học hay rơi vào hai cực. Cực thứ nhất là ở mãi trong vùng dễ: xem thêm video, đọc thêm tài liệu, vì cảm giác hiểu bài dễ chịu. Cực thứ hai là tự ép mình vào những bài quá khó, coi việc vật lộn mệt mỏi là bằng chứng của chăm chỉ. Cả hai đều phí công. Mục tiêu là đều đặn đặt mình vào chỗ phải cố gắng một chút, và có cách biết mình đúng hay sai.

Vì sao người học và người dạy đều ngại khó khăn đáng có

Nếu khó khăn vừa sức có lợi như vậy, vì sao ít người dùng? Lý do đầu tiên là cảm giác. Con người có xu hướng tin vào cảm giác trôi chảy: đọc một đoạn thấy dễ hiểu thì nghĩ là đã nắm, làm bài nhanh thì nghĩ là đã giỏi. Nhiều thí nghiệm cho thấy ngay cả khi người tham gia nhớ tốt hơn với cách học khó hơn, họ vẫn đánh giá cách học dễ là hiệu quả hơn. Cảm giác và kết quả lệch nhau, và người ta thường chọn theo cảm giác.

Lý do thứ hai nằm ở phía người dạy. Một lớp học mà học viên làm đúng hết trong buổi, ra về vui vẻ, được đánh giá cao; một lớp học mà học viên vật lộn, sai nhiều, dễ bị phàn nàn. Các khoá học thương mại vì vậy có động lực làm mọi thứ có vẻ dễ và nhanh. Khi gặp lời quảng cáo kiểu học nhẹ nhàng mà nhớ mãi, bạn nên nhớ rằng cảm giác nhẹ nhàng trong lúc học không phải là thước đo của việc nhớ lâu.

Lý do thứ ba là thời gian. Người đi làm có ít giờ học, nên muốn mỗi giờ phải thấy ngay kết quả. Khó khăn đáng có lại đòi hỏi kiên nhẫn: lợi ích hiện ra sau vài ngày, vài tuần. Hiểu được điều này giúp bạn bớt sốt ruột và không bỏ cách học tốt chỉ vì buổi học hôm nay cho cảm giác kém.

Đưa khó khăn đáng có vào việc tự học từ tuần này

Bạn không cần thay đổi toàn bộ cách học. Bắt đầu bằng vài điều chỉnh nhỏ:

  1. Sau mỗi phần đọc hoặc mỗi video, tạm dừng và tự nói lại ý chính trước khi đi tiếp.
  2. Khi học một quy trình, làm lại từ đầu mà không nhìn hướng dẫn; chỉ mở ra khi thật sự kẹt.
  3. Trước khi xem lời giải hay cách làm mẫu, thử tự làm vài phút, dù đoán sai cũng được.
  4. Thay vì luyện một dạng bài hoặc một động tác cho đến khi thuần rồi mới sang cái khác, xen kẽ vài dạng trong cùng một buổi.
  5. Ghi lại cảm giác cuối buổi nhưng đừng dùng nó để đánh giá. Đánh giá bằng việc vài ngày sau còn làm được gì mà không cần nhìn tài liệu.

Điều cần chuẩn bị tinh thần: những buổi học như vậy thường cho cảm giác mình kém hơn. Đó là cái giá ngắn hạn cho lợi ích dài hạn. Hãy tin vào kết quả đo sau vài ngày, không tin vào cảm giác trong lúc học.

Câu hỏi thường gặp

Khó khăn đáng có có phải là học càng khổ càng tốt không?

Không. Khái niệm này nói về những khó khăn vừa sức buộc bạn xử lý nội dung cần học. Học trong điều kiện tồi, tài liệu rối, bài quá sức hay thiếu ngủ chỉ làm mệt mà không giúp nhớ. Chữ đáng có quan trọng hơn chữ khó khăn.

Vì sao xem video hướng dẫn thấy hiểu mà tự làm lại không được?

Lúc xem, mọi bước đều có sẵn trước mắt nên bạn chỉ cần nhận ra, không cần tự gọi ra. Cảm giác quen thuộc đó dễ bị nhầm với biết làm. Tự làm lại khi tắt video mới cho thấy bạn đã nắm đến đâu, và cũng là cách luyện hiệu quả hơn.

Người mới bắt đầu có nên áp dụng ngay không?

Nên áp dụng ở mức nhẹ. Người mới cần nhiều ví dụ mẫu và hướng dẫn hơn, vì kiến thức nền còn mỏng. Có thể bắt đầu bằng việc tự nhắc lại ý chính sau mỗi phần, rồi tăng dần độ biến thể và giảm dần sự dẫn dắt khi đã vững hơn.

Làm sao biết một buổi học có hiệu quả nếu không dựa vào cảm giác?

Hãy kiểm tra sau một khoảng nghỉ, ví dụ hôm sau hoặc vài ngày sau: không nhìn tài liệu, bạn còn giải thích được, làm được bao nhiêu. Cách đo này đáng tin hơn cảm giác tự tin ngay cuối buổi.

Khái niệm này có áp dụng cho kỹ năng tay chân không?

Có. Nhiều nghiên cứu về học vận động cho thấy thay đổi điều kiện tập, xen kẽ các biến thể và không sửa từng lỗi ngay lập tức giúp kỹ năng bền hơn dù buổi tập có vẻ kém. Với những kỹ năng có rủi ro như bơi hay dùng dụng cụ sắc, an toàn luôn đặt trước.

Có nên tự làm khó bằng cách học khi đang mệt không?

Không nên. Mệt mỏi, thiếu ngủ làm giảm khả năng chú ý và củng cố, nên không phải là khó khăn đáng có. Nên học lúc tỉnh táo, và tạo độ khó bằng cách học, ví dụ tự gọi ra hay xen kẽ dạng bài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138