Trẻ bốn tuổi có thể hỏi “vì sao” hàng chục lần một ngày, nhưng tới lớp 4, lớp 5, nhiều trẻ gần như không còn đặt câu hỏi khi học — con chờ câu hỏi từ cô, từ sách, rồi tìm đáp án. Giữ được thói quen tự hỏi, và dạy con hỏi những câu giúp mình hiểu bài, là một trong những món quà lâu dài nhất cha mẹ có thể cho con trong việc học.
Bài này đi theo hai chặng: với trẻ mầm non, làm sao đón những câu hỏi vì sao để con không tắt hứng; với trẻ tiểu học, làm sao chuyển sự tò mò tự nhiên thành kỹ năng đặt câu hỏi khi đọc, khi nghe giảng, khi làm bài. Kèm theo là những thói quen nhỏ ở nhà và các lỗi người lớn hay mắc khiến con thôi hỏi.
Vì sao trẻ dần thôi hỏi
Không có một nguyên nhân duy nhất, nhưng vài điều thường gặp. Người lớn bận, trả lời qua loa hoặc gạt đi: “hỏi lắm thế”, “lớn lên khắc biết”. Trẻ học được rằng hỏi làm phiền người khác. Ở trường, nhịp học đòi trả lời nhanh và đúng, câu hỏi của trẻ đôi khi bị coi là làm chậm lớp. Có trẻ sợ hỏi vì sợ bị bạn cười là không biết.
Theo thời gian, việc học chuyển dần thành trả lời câu hỏi của người khác. Con giỏi tìm đáp án nhưng ít khi tự hỏi: điều này liên quan gì tới điều mình đã biết, nếu thay đổi một chi tiết thì sao, mình đã thật sự hiểu chưa. Trong khi đó, chính những câu tự hỏi này mới giúp hiểu sâu và nhớ lâu. Nhiều nghiên cứu về học tập cho thấy người học tự đặt và trả lời câu hỏi về bài thường hiểu tốt hơn người chỉ đọc lại.
Tin tốt là thói quen hỏi có thể được nuôi lại, và gia đình là nơi thuận lợi nhất vì không có áp lực thời gian hay điểm số như trên lớp. Điều cần nhất là người lớn coi trọng câu hỏi của con, kể cả câu hỏi ngớ ngẩn hay câu mình không trả lời được.
Đón câu hỏi vì sao của trẻ mầm non
Trả lời ngắn, rồi hỏi lại. Khi con hỏi “sao trời mưa?”, trả lời ngắn vừa tầm hiểu, rồi hỏi lại: “Con nghĩ nước mưa từ đâu ra?” Con được nghe câu trả lời và được nghĩ tiếp, thay vì nhận một bài giảng dài.
Không biết thì nói không biết. “Mẹ cũng không biết, mình cùng tìm hiểu nhé” dạy con hai điều: người lớn không biết hết, và có cách đi tìm. Sau đó thực sự cùng con tìm, trong sách, hỏi người hiểu biết, hoặc quan sát.
Đừng chê câu hỏi. Câu “sao con mèo không biết nói?” nghe ngớ ngẩn với người lớn nhưng là câu hỏi thật về thế giới với trẻ bốn tuổi. Mọi câu hỏi đều đáng được đón nhận nghiêm túc.
Hẹn lại khi đang bận. Nếu đang nấu ăn hay lái xe, nói thật: “Câu hay đấy, tối nay về mẹ con mình nói tiếp nhé.” Và nhớ nói tiếp. Trẻ sẽ học được rằng câu hỏi của mình được giữ lại, không bị bỏ qua.
Thỉnh thoảng người lớn cũng hỏi. Đi dạo, người lớn nói thành tiếng: “Lạ nhỉ, sao lá cây này lại đổi màu?” Con thấy người lớn cũng tò mò, và hỏi là chuyện bình thường của mọi lứa tuổi.
Khung câu hỏi cho trẻ tiểu học
Khi con bắt đầu đi học, có thể giới thiệu dần một số khung câu hỏi giúp con tự hỏi về bài. Không cần dạy hết một lúc; mỗi tháng thêm một kiểu.
| Kiểu câu hỏi | Giúp con làm gì | Ví dụ trong bài học |
|---|---|---|
| Cái gì, ở đâu, khi nào | Nắm thông tin cơ bản | “Câu chuyện xảy ra ở đâu? Ai là nhân vật chính?” |
| Vì sao | Tìm nguyên nhân, lý do | “Vì sao cây cần ánh sáng?” |
| Giống và khác | So sánh, phân loại | “Hình vuông và hình chữ nhật giống nhau ở chỗ nào?” |
| Nếu… thì sao | Suy luận, tưởng tượng | “Nếu không có ong thì cây ăn quả sẽ ra sao?” |
| Liên quan thế nào | Nối kiến thức mới với cái đã biết | “Phép nhân có liên quan gì tới phép cộng con đã học?” |
| Mình đã hiểu chưa | Tự kiểm tra | “Mình có giải thích lại được cho em không?” |
Với trẻ lớp 1, lớp 2, hai ba kiểu đầu là đủ. Từ lớp 3 trở lên, các kiểu “nếu… thì sao” và “liên quan thế nào” giúp con đi sâu hơn. Kiểu cuối, tự hỏi mình đã hiểu chưa, là câu hỏi quan trọng nhất khi tự học, và có thể nhắc con ở mọi lứa tuổi.
Hỏi trước khi đọc, hỏi trong khi nghe
Một thói quen cụ thể giúp con đặt câu hỏi khi học bài mới hoặc đọc sách. Áp dụng được từ khoảng lớp 2.
- Trước khi đọc một bài mới trong sách, con nhìn tên bài và hình minh hoạ, rồi tự đặt một hai câu hỏi: “Bài này nói về gì? Mình muốn biết điều gì?”
- Ghi câu hỏi ra một mẩu giấy nhỏ hoặc nói ra cho bố mẹ nghe.
- Khi đọc, con tìm xem bài có trả lời câu hỏi của mình không.
- Đọc xong, con kể lại câu nào đã có câu trả lời, câu nào chưa.
- Câu chưa có lời đáp được giữ lại để hỏi cô, tìm trong sách khác, hoặc cùng bố mẹ tìm hiểu.
Cách này biến việc đọc từ thụ động sang có mục đích: con đọc để tìm, không phải đọc để xong. Với bài nghe giảng trên lớp, có thể gợi ý con nghĩ trước một câu muốn hỏi cô về bài hôm nay, kể cả khi con không dám giơ tay hỏi, thì việc tự đặt câu hỏi trong đầu đã giúp con nghe chăm chú hơn.
Không cần làm với mọi bài, mọi môn. Chọn một hai bài mỗi tuần con thấy hứng thú. Nếu con đặt câu hỏi lạc đề, không sao; đó vẫn là câu hỏi của con và có thể giữ lại để nói chuyện sau.
Những thói quen nhỏ trong nhà nuôi câu hỏi
Không cần tổ chức thành giờ học riêng, vài thói quen nhẹ nhàng đã đủ tạo không khí:
- Sổ câu hỏi của con: một cuốn vở nhỏ con ghi lại những câu hỏi nảy ra trong ngày. Cuối tuần, cả nhà chọn một hai câu để cùng tìm hiểu.
- Câu hỏi bữa tối: thay câu “hôm nay học gì?” bằng “hôm nay con thắc mắc điều gì?”.
- Đố ngược: con đặt câu hỏi cho bố mẹ về bài con vừa học. Để đặt được câu đố, con phải hiểu bài.
- Khen câu hỏi hay: ghi nhận khi con hỏi một câu khiến cả nhà phải nghĩ, như “câu hỏi này hay quá, bố chưa bao giờ nghĩ tới”.
- Đi chơi kiểu khám phá: ra công viên, chợ, cánh đồng, mỗi người tìm một điều mình thắc mắc.
Khi con hỏi về những chủ đề nhạy cảm như cái chết, cơ thể, chuyện gia đình, người lớn trả lời thật thà ở mức phù hợp với tuổi, không gạt đi. Gạt câu hỏi khó dạy con rằng có những điều không được hỏi, và con sẽ đi tìm câu trả lời ở nơi khác, nhiều khi kém tin cậy hơn.
Câu hỏi giúp con nhìn lại cách mình học
Ngoài câu hỏi về nội dung bài, còn một loại câu hỏi ít được để ý: câu hỏi về chính cách con học. Đây là bước đầu của việc tự hiểu mình, thứ giúp con tự điều chỉnh khi lên lớp lớn. Sau một buổi học hoặc một bài kiểm tra, người lớn có thể gợi một trong những câu sau, dần dần để con tự hỏi mình:
- Hôm nay phần nào con thấy khó nhất? Con đã làm gì khi gặp chỗ khó đó?
- Có lúc nào con tưởng hiểu rồi mà làm bài lại thấy chưa hiểu không?
- Cách nào giúp con nhớ bài này: đọc to, vẽ hình, giảng lại, hay làm bài tập?
- Nếu được học lại bài này, con sẽ làm khác đi ở chỗ nào?
- Lần sau gặp bài giống thế, con sẽ hỏi mình câu gì trước tiên?
Chỉ hỏi một câu mỗi lần, đừng biến thành bảng hỏi. Trẻ lớp 1, lớp 2 trả lời còn đơn giản, như “con thấy vẽ hình thì dễ nhớ”, nhưng đó đã là một phát hiện về bản thân. Tới lớp 4, lớp 5, nhiều trẻ bắt đầu nói được những điều khá tinh như “con hay làm sai khi vội” hay “con hiểu bài khi có ví dụ”.
Những câu trả lời này đáng được ghi lại, có thể ngay trong sổ câu hỏi của con. Sau vài tháng, đọc lại cùng con, con sẽ thấy mình đã hiểu thêm về cách mình học. Đó chính là tinh thần của danh mục này: dạy con không chỉ học bài mà học cách học.
Những phản ứng khiến con thôi hỏi
Có những phản ứng rất quen của người lớn, nói ra không chủ ý, nhưng lặp lại nhiều lần thì con dần im lặng. “Hỏi gì mà hỏi lắm thế” khiến con thấy câu hỏi là phiền. “Cái đó cô dạy rồi mà không nhớ à” khiến con ngại hỏi lại khi chưa hiểu. “Hỏi linh tinh, lo học đi” khiến con nghĩ tò mò và học là hai việc tách rời.
Cũng có kiểu phản ứng tinh tế hơn: người lớn trả lời quá dài, quá kỹ, biến mỗi câu hỏi thành một bài giảng. Con hỏi một câu, nhận về mười phút giảng giải, và lần sau sẽ nghĩ kỹ trước khi hỏi. Thường thì trả lời ngắn và hỏi lại con một câu hiệu quả hơn. Ngược lại, có người lớn lại trả lời ngay mọi câu hỏi bài tập bằng đáp án, nhanh cho xong. Con quen được đưa sẵn lời giải nên không còn lý do để tự hỏi tiếp. Khi con hỏi về bài tập, hỏi lại con trước: “Con nghĩ đề đang hỏi gì?”
Nếu nhận ra mình đã lỡ có những phản ứng này, không cần tự trách. Chỉ cần từ hôm nay thay đổi một chút, và thỉnh thoảng nói với con: “Bố thích khi con hỏi.” Trẻ phục hồi thói quen hỏi khá nhanh khi thấy người lớn thật sự hoan nghênh.
Câu hỏi thường gặp
Con hỏi quá nhiều làm bố mẹ mệt thì sao?
Chuyện bình thường. Có thể hẹn con một thời điểm trong ngày dành cho câu hỏi, hoặc nhờ con ghi lại vào sổ câu hỏi để nói sau. Điều quan trọng là con không cảm thấy câu hỏi bị gạt đi, mà chỉ được hẹn lại vào lúc phù hợp hơn.
Con hỏi những câu bố mẹ không trả lời được thì làm sao?
Nói thật là không biết và đề nghị cùng tìm hiểu. Cùng con tra sách, hỏi người hiểu biết, hoặc quan sát. Việc cùng tìm câu trả lời dạy con nhiều hơn một câu trả lời có sẵn, vì con thấy cách người lớn đi tìm hiểu một điều mới.
Con không bao giờ hỏi gì khi học thì có đáng lo không?
Không nhất thiết đáng lo, nhiều trẻ trầm tính tự nghĩ trong đầu. Có thể thử những cách nhẹ như đố ngược, hỏi trước khi đọc, sổ câu hỏi. Nếu con im lặng kèm theo những dấu hiệu khác như buồn bã, né tránh kéo dài, nên trao đổi với giáo viên.
Dạy con hỏi có làm con hay cãi lời người lớn không?
Đặt câu hỏi để hiểu khác với cãi lời. Người lớn có thể giải thích cho con rằng hỏi vì sao là tốt, và cũng dạy con hỏi lễ phép, đúng lúc. Trẻ được nghe giải thích lý do thường hợp tác tốt hơn trẻ chỉ được ra lệnh.
Có nên khuyến khích con hỏi cô giáo trên lớp không?
Nên, nhưng tôn trọng tính cách của con. Trẻ nhút nhát có thể bắt đầu bằng hỏi cô sau giờ học, hoặc viết câu hỏi ra giấy. Ở nhà có thể tập trước cách hỏi. Nếu con gặp khó khăn kéo dài khi hỏi cô, cha mẹ có thể trao đổi nhẹ nhàng với giáo viên.
Câu hỏi của con ngày càng khó, bố mẹ nên làm gì?
Đó là dấu hiệu tốt cho thấy con đang suy nghĩ sâu hơn. Không cần trả lời hết; có thể cùng con tìm sách phù hợp, hỏi thầy cô bộ môn, hoặc hỏi người làm nghề liên quan. Ghi nhận rằng câu hỏi của con hay, kể cả khi chưa tìm được lời đáp.