TiepThu.comTiếp Thu
Bộ não học và quên thế nào

Cảm xúc và trí nhớ: vì sao chuyện xúc động nhớ dai còn căng thẳng lại làm quên

Cảm xúc giúp khắc sâu ký ức nhưng cũng làm nó lệch đi; căng thẳng vừa phải giúp tập trung, quá mức lại làm quên. Cách dùng hiểu biết này khi tự học.

Vietnamese grandmother and adult daughter laughing together while cooking in a courtyard kitchen in Ninh Binh, steam rising from a pot, faces turned away, golden afternoon light

Cảm xúc có thể khắc ký ức sâu hơn: chuyện khiến bạn vui, sợ, xấu hổ hay xúc động thường được nhớ lâu hơn chuyện bình thường. Nhưng cảm xúc cũng làm ký ức lệch đi, và căng thẳng quá mức hay kéo dài lại khiến việc tiếp nhận và gọi ra trở nên khó khăn. Quan hệ giữa cảm xúc và trí nhớ không đơn giản là "càng xúc động càng nhớ".

Người lớn tự học hiếm khi nghĩ đến cảm xúc như một phần của phương pháp. Thực tế, nỗi lo bị đánh giá, sự chán ngán với tài liệu khô khan, hay niềm vui khi giải được một vấn đề đều ảnh hưởng tới những gì bạn nhớ được. Bài này đi qua những điều giới nghiên cứu đã thừa nhận rộng, nêu rõ những chỗ hay bị hiểu sai, và gợi ý cách dùng cảm xúc có lợi cho việc học.

Vì sao chuyện xúc động lại nhớ dai

Hãy thử nhớ lại ngày đầu đi làm, ngày nhận kết quả thi đại học, hay lần đầu bị khách hàng mắng thẳng mặt. Nhiều người nhớ những chuyện này rõ hơn hẳn một ngày làm việc bình thường tuần trước. Đây là hiện tượng ai cũng từng trải qua, và đã được nghiên cứu nhiều trong tâm lý học lẫn thần kinh học.

Cách giải thích được nhắc nhiều nhất liên quan đến hạch hạnh nhân — một cấu trúc nhỏ nằm sâu trong não, tham gia xử lý cảm xúc, nhất là những gì liên quan đến nguy hiểm và phần thưởng. Khi một sự việc gây xúc động, hạch hạnh nhân được cho là tác động lên vùng hồi hải mã và các vùng khác tham gia ghi nhớ, đồng thời cơ thể tiết ra các hormone căng thẳng. Kết quả là ký ức về sự việc đó được ưu tiên củng cố.

Về mặt tiến hoá, điều này hợp lý: nhớ chỗ có thú dữ hay nhớ loại quả ăn vào bị đau bụng quan trọng hơn nhớ từng bước chân trên đường đi. Cảm xúc hoạt động như một tín hiệu báo cho não biết chuyện này đáng giữ. Một hệ quả thú vị là cảm xúc không chỉ tác động lúc ghi nhớ mà còn trong giai đoạn sau đó: nhiều nghiên cứu gợi ý rằng ký ức cảm xúc được củng cố ưu tiên trong những giờ và những đêm tiếp theo.

Ký ức xúc động rõ nét nhưng chưa chắc đúng

Cảm giác chắc chắn không phải bằng chứng. Các nhà tâm lý học từng nghiên cứu những ký ức mà người ta mô tả là "nhớ như in" về nơi mình đứng, mình đang làm gì khi nghe một tin chấn động. Kiểu ký ức này thường được gọi là ký ức chớp nhoáng. Kết quả lặp lại ở nhiều nghiên cứu là: người ta rất tự tin vào những ký ức đó, nhưng khi so lời kể ngay sau sự kiện với lời kể vài năm sau, nhiều chi tiết đã thay đổi.

Cảm xúc thu hẹp sự chú ý. Khi xúc động mạnh, sự chú ý thường dồn vào trung tâm của sự việc và bỏ qua chi tiết xung quanh. Người bị dí dao trước mặt có thể nhớ rõ con dao nhưng không mô tả được khuôn mặt kẻ cầm dao. Vì vậy ký ức cảm xúc thường sắc nét ở phần cốt lõi mà mờ hoặc sai ở phần ngoại vi.

Kể lại nhiều lần làm ký ức đổi dạng. Chuyện xúc động thường được kể đi kể lại. Mỗi lần kể, chi tiết có thể được thêm, bớt, sắp xếp lại cho hợp câu chuyện. Theo thời gian, cái được nhớ là câu chuyện đã kể chứ không hẳn là sự việc ban đầu.

Ý nghĩa cho việc học. Một bài giảng gây ấn tượng mạnh dễ nhớ, nhưng điều bạn nhớ có thể là câu chuyện minh hoạ chứ không phải nguyên lý nó định minh hoạ. Khi học từ ví dụ gây xúc động, hãy tự hỏi lại: câu chuyện này muốn nói điều gì, và điều đó đúng trong trường hợp nào.

Căng thẳng: vừa phải thì giúp, quá mức thì hại

Căng thẳng không phải lúc nào cũng xấu. Một chút áp lực — hạn nộp sắp tới, buổi thuyết trình ngày mai — làm bạn tỉnh táo, tập trung hơn. Trong tâm lý học có một quan sát lâu đời rằng hiệu suất thường tăng theo mức kích thích đến một điểm nào đó rồi giảm xuống khi kích thích quá cao, thường được vẽ thành đường cong hình chữ U ngược. Mô hình này đơn giản hoá thực tế và có nhiều tranh luận, nhưng ý chính dễ thấy trong đời thường.

Khi căng thẳng vượt quá mức, chuyện ngược lại xảy ra. Đầu óc bị chiếm bởi nỗi lo, chiếc bàn làm việc của trí nhớ — nơi bạn xử lý thông tin — bị lấp bởi những suy nghĩ như "mình sẽ làm hỏng mất". Nhiều người từng trải qua cảm giác đứng trước sếp hoặc hội đồng phỏng vấn mà đầu trống rỗng, dù đã chuẩn bị kỹ. Đó là căng thẳng cản trở việc gọi ký ức ra, không phải vì bạn không biết.

Căng thẳng kéo dài hàng tuần, hàng tháng là chuyện khác nữa. Các nghiên cứu trên động vật và một số nghiên cứu trên người gợi ý rằng tình trạng căng thẳng mạn tính có thể ảnh hưởng xấu đến các vùng não liên quan đến trí nhớ, đồng thời làm hỏng giấc ngủ, ăn uống, vận động — những thứ vốn cần cho việc học. Với người đi làm vừa lo kinh tế vừa lo gia đình, thấy mình học khó vào hơn trước đôi khi là tín hiệu của quá tải chứ không phải vì đầu óc kém đi.

Các trạng thái cảm xúc và ảnh hưởng thường thấy lên việc học

Bảng dưới tổng hợp những gì thường được ghi nhận. Đây là xu hướng chung, mỗi người phản ứng khác nhau.

Trạng tháiẢnh hưởng thường thấyGợi ý khi tự học
Hứng thú, tò mòChú ý tốt hơn, dễ gắn kiến thức mới với điều đã biếtBắt đầu buổi học bằng một câu hỏi bạn thật sự muốn biết câu trả lời
Áp lực vừa phảiTỉnh táo, tập trung hơnĐặt mốc thời gian cụ thể, hợp sức, cho từng phần việc
Lo âu caoĐầu óc bị chiếm bởi nỗi lo, khó tiếp nhận và khó gọi raChia nhỏ mục tiêu, luyện trước trong điều kiện giống thật để giảm bất ngờ
Chán nảnChú ý trôi đi, đọc mà không vàoĐổi cách tiếp cận: làm thử, hỏi người, tìm ví dụ thực tế trong công việc
Căng thẳng kéo dàiNgủ kém, khó tập trung, học khó vàoGiảm tải, ưu tiên ngủ và nghỉ; nếu kéo dài, tìm gặp chuyên gia

Điểm cần nhớ: cảm xúc không phải nhiễu cần dẹp bỏ khỏi việc học. Nó là một phần của cơ chế ghi nhớ, và bạn có thể sắp xếp để nó làm việc có lợi cho mình.

Tâm trạng lúc học và lúc nhớ lại

Ngoài việc khắc sâu từng sự việc, cảm xúc còn ảnh hưởng tới việc bạn nhớ ra cái gì. Nhiều nghiên cứu gợi ý rằng khi đang buồn, người ta dễ nhớ ra những chuyện buồn hơn; khi vui, những ký ức vui dễ hiện lên hơn. Hiện tượng này giúp giải thích vì sao lúc chán nản, cả quá khứ có vẻ toàn thất bại, và vì sao người đang tuyệt vọng thấy khó nhớ ra những lần mình đã vượt qua khó khăn.

Có ý kiến cho rằng tâm trạng lúc học cũng trở thành một manh mối: học trong một trạng thái nào đó thì nhớ lại trong trạng thái tương tự dễ hơn một chút. Tuy vậy, kết quả về điểm này không đồng đều giữa các nghiên cứu, và tác động nếu có thường nhỏ so với những yếu tố như mức độ hiểu bài hay số lần luyện gọi ra. Không nên dựa vào nó để tự ép mình vào một tâm trạng nhất định khi học.

Điều đáng rút ra là tính tự nhận thức: khi đang buồn hoặc mệt, đánh giá của bạn về khả năng học của chính mình dễ bị tô xám. Câu "mình học mãi không vào" nói ra lúc kiệt sức thường không phản ánh đúng sự thật. Nên dời việc đánh giá tiến bộ vào lúc tinh thần ổn hơn, và dựa vào những gì đã ghi lại thay vì cảm giác tức thời.

Dùng cảm xúc có lợi cho việc tự học

Một số cách dùng hiểu biết trên vào việc học hằng ngày của người lớn:

  1. Tìm lý do của riêng mình. Trước khi học một mảng mới, viết ra một câu: học cái này để làm được việc gì cụ thể. Lý do gắn với đời sống của bạn tạo ra hứng thú bền hơn lời động viên chung chung.
  2. Gắn kiến thức với chuyện thật. Một nguyên tắc an toàn điện nhớ lâu hơn khi gắn với một sự cố bạn từng nghe kể; một quy định thuế nhớ lâu hơn khi gắn với một lần bạn làm sai.
  3. Luyện trong điều kiện gần giống thật. Nếu bạn lo khi thuyết trình, hãy tập nói trước vài người quen. Quen với cảm giác căng thẳng làm nó bớt chặn trí nhớ khi đến lúc thật.
  4. Viết nỗi lo ra giấy. Một số nghiên cứu cho thấy viết ra những lo lắng trước một bài kiểm tra quan trọng giúp giảm ảnh hưởng của lo âu lên kết quả. Cách này đơn giản, không tốn kém, đáng thử.
  5. Ghi nhận tiến bộ nhỏ. Cảm giác làm được việc khó là một phần thưởng. Ghi lại những gì hôm nay làm được mà hôm qua chưa làm được giúp duy trì động lực.

Tránh cực ngược lại: biến mọi buổi học thành chuỗi kích thích liên tục, nhạc dồn dập, video giật gân. Kích thích quá nhiều làm chú ý chạy theo hình thức thay vì nội dung.

Khi nào nên tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia

Học khó vào trong một giai đoạn căng thẳng là chuyện thường gặp và thường tự cải thiện khi hoàn cảnh dịu đi. Tuy vậy, có những trường hợp nên được chuyên gia xem xét thay vì tự cố gắng. Bài viết này không chẩn đoán hay điều trị; nó chỉ gợi ý những dấu hiệu nên đi khám.

Nếu bạn buồn bã, mất hứng thú với gần như mọi thứ kéo dài nhiều tuần, khó ngủ hoặc ngủ quá nhiều, mệt mỏi liên tục, khó tập trung đến mức ảnh hưởng công việc, hãy tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Trầm cảm và rối loạn lo âu có thể làm giảm rõ rệt khả năng chú ý và ghi nhớ, và đều là những tình trạng có thể điều trị.

Nếu bạn từng trải qua một biến cố nặng nề và sau đó bị ám ảnh bởi những ký ức không mong muốn, gặp ác mộng, luôn trong trạng thái cảnh giác, đó cũng là lý do để tìm hỗ trợ chuyên môn. Những trường hợp quên kèm theo nhầm lẫn, lạc đường, thay đổi tính tình cần được khám sớm. Đừng tự dùng thuốc an thần, thuốc bổ não hay chất kích thích để chống chọi; những thứ đó có thể làm vấn đề nặng thêm hoặc che mất nguyên nhân thật.

Câu hỏi thường gặp

Học lúc đang buồn có nhớ được không?

Vẫn nhớ được, nhưng thường kém hơn vì nỗi buồn chiếm sự chú ý và làm giảm động lực. Với buổi học quan trọng, nên chọn lúc tinh thần ổn hơn. Nếu buồn kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng mọi mặt, nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Vì sao đi thi hoặc phỏng vấn hay bị quên những thứ đã thuộc?

Căng thẳng cao chiếm chỗ trong trí nhớ làm việc và cản việc gọi ký ức ra, dù ký ức vẫn còn. Luyện trước trong điều kiện giống thật, chuẩn bị kỹ để giảm bất ngờ và hít thở chậm vài nhịp trước khi bắt đầu thường giúp giảm hiện tượng này.

Có nên cố tạo cảm xúc mạnh để nhớ bài lâu hơn không?

Không cần tạo cảm xúc mạnh. Hứng thú và tò mò vừa phải thường đủ giúp chú ý tốt hơn. Cảm xúc quá mạnh còn khiến bạn nhớ phần gây ấn tượng mà bỏ sót phần nguyên lý, và có thể làm ký ức lệch đi.

Ký ức buồn có quên được không?

Ký ức gắn với cảm xúc mạnh thường bền, nhưng mức độ đau đớn khi nhớ lại thường giảm dần theo thời gian và khi được chia sẻ. Nếu ký ức buồn liên tục ập đến, gây ác mộng hay làm bạn không sinh hoạt bình thường được, nên tìm hỗ trợ chuyên môn.

Uống thuốc an thần trước khi thi có giúp nhớ tốt hơn không?

Không nên tự dùng. Một số loại thuốc an thần có thể làm giảm tỉnh táo và ảnh hưởng đến trí nhớ. Mọi loại thuốc tác động lên thần kinh đều cần bác sĩ chỉ định. Nếu lo âu thi cử nặng, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Vì sao học điều mình thích thấy dễ nhớ hơn?

Khi thích một chủ đề, bạn chú ý tốt hơn, tự đặt nhiều câu hỏi hơn và thường đã có sẵn kiến thức nền để gắn thông tin mới vào. Cả ba điều đó đều giúp ghi nhớ. Với chủ đề khô khan, hãy tìm điểm liên quan đến việc bạn quan tâm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138