Những lời hứa đọc nhanh gấp ba, gấp năm lần mà vẫn hiểu trọn nội dung không được nghiên cứu ủng hộ. Tốc độ đọc bị giới hạn chủ yếu bởi tốc độ hiểu ngôn ngữ, không phải bởi đôi mắt chậm chạp. Khi đẩy tốc độ vượt quá giới hạn đó, cái bạn làm là đọc lướt: nhanh hơn thật, nhưng hiểu và nhớ ít hơn.
Điều đó không có nghĩa là không có gì để cải thiện. Người đọc nhiều thường đọc nhanh hơn nhờ vốn từ và kiến thức nền; đọc lướt đúng lúc là kỹ năng có ích; và nhiều người đọc chậm vì thói quen có thể sửa được. Bài này giải thích cơ chế đọc theo những gì giới tâm lý học đã thừa nhận rộng, xem xét từng kỹ thuật thường được dạy trong các khoá đọc nhanh, và gợi ý cách đọc nhanh hơn một cách có lý.
Mắt thật sự di chuyển thế nào khi đọc
Khi đọc, bạn cảm thấy mắt mình trượt đều trên dòng chữ. Thực tế, các nghiên cứu theo dõi chuyển động mắt từ lâu đã cho thấy mắt di chuyển bằng những cú nhảy rất nhanh, xen giữa là những lần dừng ngắn. Thông tin chủ yếu được tiếp nhận trong lúc dừng; trong lúc nhảy, bạn gần như không thấy gì rõ. Thỉnh thoảng mắt còn nhảy ngược lại để đọc lại một chỗ chưa rõ.
Ở mỗi lần dừng, vùng nhìn rõ đủ để nhận ra chữ chỉ hẹp quanh điểm nhìn. Chữ ở xa hơn trong tầm mắt bị mờ, chỉ đủ để mắt biết nên nhảy tới đâu tiếp theo. Đây là giới hạn của võng mạc: chỉ một vùng nhỏ ở giữa có độ phân giải cao. Vì vậy những lời hứa kiểu "luyện để nhìn cả dòng, cả trang trong một lần" va vào một giới hạn sinh học, không phải chỉ là chuyện luyện tập.
Điều quan trọng hơn: phần lớn thời gian trong mỗi lần dừng không phải dành cho việc nhìn mà cho việc hiểu — nhận ra từ, gắn nghĩa, ghép vào câu. Nghiên cứu cho thấy người đọc dừng lâu hơn ở những từ khó, từ ít gặp, và ở cuối câu khi phải tổng hợp nghĩa. Nói cách khác, mắt chờ đầu óc, chứ không phải đầu óc chờ mắt.
Từng kỹ thuật trong khoá đọc nhanh, xét lại
Bỏ đọc thầm trong đầu. Nhiều khoá học coi tiếng nói thầm trong đầu khi đọc là kẻ thù của tốc độ. Thực tế, các nghiên cứu cho thấy hiện tượng này gắn chặt với việc hiểu ngôn ngữ, nhất là với câu dài và nội dung khó; cố triệt tiêu nó thường làm giảm khả năng hiểu. Người đọc giỏi vẫn có tiếng nói trong đầu, chỉ là nó trôi nhanh và nhẹ.
Mở rộng tầm mắt để đọc nhiều chữ một lúc. Như đã nói, vùng nhìn rõ có giới hạn. Luyện tập không biến được phần nhìn mờ thành phần nhìn rõ. Người đọc có kinh nghiệm thường nhảy xa hơn một chút nhờ đoán trước được từ quen, nhưng đó là nhờ hiểu biết ngôn ngữ chứ không nhờ mở rộng tầm mắt.
Không bao giờ đọc ngược lại. Nhảy ngược lại là cách người đọc tự sửa khi chưa hiểu. Cấm hẳn việc này làm tăng tốc độ nhưng cũng làm mất cơ hội sửa sai. Thói quen đọc lại vô cớ vì lơ đãng thì nên bỏ; còn đọc lại vì câu khó thì nên giữ.
Dùng ngón tay hay bút dẫn đường. Cách này có thể giúp một số người giữ được chú ý và không lạc dòng. Lợi ích chủ yếu là chống lơ đãng, không phải tăng giới hạn đọc.
Ứng dụng chiếu từng chữ một ở giữa màn hình. Kiểu ứng dụng hiện lần lượt từng từ ở một chỗ cố định giúp mắt không phải di chuyển. Nhưng khi chạy nhanh, người đọc không thể dừng lại hay đọc lại chỗ khó, và nghiên cứu cho thấy khả năng hiểu thường giảm theo tốc độ.
Đánh đổi giữa tốc độ và độ hiểu
Các nhà nghiên cứu về đọc nhìn chung đồng ý rằng có một sự đánh đổi: tăng tốc độ vượt quá mức đọc thoải mái của bạn thì độ hiểu giảm xuống. Đọc lướt nhanh gấp đôi, gấp ba vẫn có thể nắm được ý chung của một văn bản quen thuộc hay một văn bản dễ, nhưng bỏ sót chi tiết, lập luận và những chỗ tinh tế. Với văn bản khó hoặc lạ, tổn thất còn lớn hơn.
Một số người qua các khoá đọc nhanh thấy mình đọc xong sách nhanh hơn và tin rằng mình vẫn hiểu như cũ. Cảm giác đó khó kiểm tra nếu không có bài đánh giá độc lập. Người đọc lướt thường nắm được đề tài và vài ý nổi bật, và dễ nhầm điều đó với hiểu trọn. Cách tự kiểm đơn giản là sau khi đọc, gấp sách lại và thử giải thích lập luận chính cùng những ví dụ quan trọng cho người khác nghe.
Cũng cần nhắc rằng có những người đọc nhanh hơn hẳn mức trung bình mà vẫn hiểu tốt. Họ thường là người đọc rất nhiều trong một lĩnh vực, có vốn từ rộng và kiến thức nền dày, nên đoán trước được nhiều thứ. Tốc độ của họ là kết quả của nhiều năm đọc, không phải của một mẹo chuyển động mắt học trong vài buổi.
Vì sao nhiều người đọc chậm hơn mức mình có thể
Dù giới hạn sinh học là có thật, phần lớn người lớn không đọc chậm vì chạm tới giới hạn đó. Nguyên nhân thường gặp hơn là sự lơ đãng: đọc vài dòng thì nghĩ sang chuyện khác, mắt vẫn chạy trên trang nhưng đầu óc không theo, rồi phải quay lại đọc từ đầu đoạn. Mỗi lần như vậy tốn thời gian gấp đôi mà người đọc không nhận ra. Đọc trên điện thoại với thông báo bật liên tục làm chuyện này tệ hơn.
Nguyên nhân thứ hai là thiếu kiến thức nền và vốn từ trong lĩnh vực đang đọc. Một kỹ sư đọc tài liệu kỹ thuật của ngành mình nhanh hơn hẳn khi đọc một văn bản pháp luật, dù cùng một người, cùng đôi mắt. Gặp nhiều thuật ngữ lạ, mỗi lần dừng phải kéo dài, và câu phải đọc lại để ghép nghĩa. Cách giải quyết ở đây không phải là mẹo đọc, mà là bổ sung nền: đọc một tài liệu nhập môn trước, lập danh sách thuật ngữ hay gặp.
Nguyên nhân thứ ba ít được nhắc: đọc mọi thứ với cùng một tốc độ cẩn thận. Có người đọc thư quảng cáo cũng kỹ như đọc hợp đồng, vì thói quen hoặc vì lo bỏ sót. Học cách phân loại văn bản và chọn chế độ đọc phù hợp, như bảng dưới đây gợi ý, thường giúp tiết kiệm thời gian nhiều hơn bất kỳ kỹ thuật chuyển động mắt nào.
Đọc lướt, đọc thường và đọc kỹ: chọn chế độ theo mục đích
Thay vì cố đọc mọi thứ thật nhanh, người đọc giỏi chuyển chế độ theo mục đích. Bảng dưới gợi ý cách chọn:
| Mục đích | Chế độ phù hợp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xem tài liệu này có liên quan đến việc của mình không | Đọc lướt: tiêu đề, đoạn đầu, câu đầu mỗi đoạn, phần kết | Chỉ để quyết định có đọc tiếp hay không |
| Tìm một thông tin cụ thể | Đọc dò: lướt tìm từ khoá rồi đọc kỹ quanh đó | Nhanh và hiệu quả khi biết mình cần gì |
| Nắm ý chung của bài báo, thư từ | Đọc thường với tốc độ thoải mái | Không cần cố tăng tốc |
| Hiểu một lập luận, một quy trình, một văn bản pháp lý | Đọc kỹ, có thể đọc lại, ghi chú | Chậm là cần thiết; tăng tốc ở đây là tự gây hại |
| Nhớ lâu nội dung một cuốn sách | Đọc kỹ kèm dừng lại tự tóm tắt | Danh mục đọc sách để nhớ của trang bàn kỹ hơn |
Kỹ năng đáng luyện nhất không phải là đọc mọi thứ nhanh hơn, mà là biết khi nào được phép đọc lướt và khi nào phải đọc chậm. Một hợp đồng thuê nhà hay một hướng dẫn an toàn máy móc đọc lướt có thể gây hậu quả thật.
Dấu hiệu nên dè dặt với một khoá đọc nhanh
Không phải khoá học về đọc nào cũng vô ích; một số dạy kỹ năng đọc lướt, đọc dò, đọc có mục đích rất hữu dụng. Nhưng những dấu hiệu sau nên khiến bạn cân nhắc kỹ trước khi đóng tiền:
- Hứa tốc độ gấp nhiều lần mà "vẫn hiểu và nhớ một trăm phần trăm".
- Cam kết đọc xong một cuốn sách dày trong vài chục phút với độ hiểu như đọc kỹ.
- Dựa vào những lời đồn như "não chỉ dùng 10%", "kích hoạt não phải để chụp ảnh trang sách".
- Đo kết quả bằng tốc độ là chính, còn độ hiểu chỉ được kiểm bằng vài câu hỏi dễ hoặc bằng cảm nhận của học viên.
- Khuyến khích bỏ hẳn việc đọc thầm và cấm đọc lại, bất kể văn bản khó hay dễ.
- Dùng lời chứng thực của học viên làm bằng chứng duy nhất, không có đánh giá độc lập.
Nếu bạn vẫn muốn học, hãy chọn nơi nói rõ sự đánh đổi giữa tốc độ và độ hiểu, và dạy cách chọn chế độ đọc theo mục đích. Đó là dấu hiệu của người dạy hiểu vấn đề.
Cách đọc nhanh hơn một cách có lý
Nếu mục tiêu của bạn là đọc được nhiều hơn mà không mất độ hiểu, những cách sau có cơ sở hơn các mẹo chuyển động mắt:
- Đọc nhiều và đều trong lĩnh vực bạn quan tâm. Vốn từ và kiến thức nền là thứ làm tăng tốc độ đọc bền nhất.
- Trước khi đọc, lướt qua mục lục, tiêu đề và phần kết để có khung. Có khung rồi, phần chi tiết đọc nhanh và dễ hiểu hơn.
- Đặt câu hỏi trước khi đọc: mình cần gì từ tài liệu này. Câu hỏi giúp bạn biết đoạn nào đọc kỹ, đoạn nào đi qua.
- Loại bỏ nguồn gây đọc lại vô cớ: tắt thông báo, đọc ở chỗ yên, chọn giờ còn tỉnh táo.
- Kiểm tra mắt định kỳ, nhất là khi thấy mỏi mắt, nhìn mờ hoặc phải đưa sách ra xa. Đọc chậm đôi khi chỉ vì cần kính.
- Chấp nhận rằng một số tài liệu phải đọc chậm. Đó không phải là thất bại.
Nếu bạn hoặc con bạn đọc rất chậm so với bạn cùng lứa, hay đảo chữ, khó nhận ra mặt chữ dù đã cố gắng, đó có thể là khó khăn về đọc cần được chuyên gia đánh giá, không phải chuyện cần một khoá đọc nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Người bình thường đọc nhanh khoảng bao nhiêu?
Tốc độ đọc khác nhau theo ngôn ngữ, loại văn bản và người đọc, nên khó đưa ra một con số chung chính xác. Điều chắc hơn là tốc độ đọc thoải mái mà vẫn hiểu tốt của người lớn có giới hạn, và vượt xa giới hạn đó thường là đọc lướt.
Đọc thầm trong đầu có làm đọc chậm không?
Tiếng nói thầm gắn với quá trình hiểu ngôn ngữ, nhất là với câu dài và nội dung khó. Người đọc giỏi vẫn có nó, chỉ là nó trôi nhanh. Cố triệt tiêu hoàn toàn thường làm giảm khả năng hiểu hơn là giúp đọc nhanh mà vẫn hiểu.
Đọc lướt có phải là kỹ năng xấu không?
Không. Đọc lướt rất hữu ích để chọn tài liệu, tìm thông tin, nắm khung trước khi đọc kỹ. Vấn đề chỉ nảy sinh khi bạn đọc lướt những thứ cần hiểu sâu rồi tin rằng mình đã hiểu trọn.
Nghe sách nói ở tốc độ nhanh có giống đọc nhanh không?
Có điểm giống: tăng tốc đến một mức thì vẫn theo kịp, quá mức đó thì hiểu và nhớ kém đi. Mức phù hợp tuỳ nội dung và độ quen thuộc. Với nội dung khó, nên giữ tốc độ vừa phải và dừng lại khi cần.
Trẻ em có nên học đọc nhanh không?
Trẻ cần đọc trôi chảy và hiểu trước, tốc độ sẽ tăng dần theo vốn từ và thói quen đọc. Ép trẻ đọc nhanh có thể làm trẻ bỏ qua việc hiểu và mất hứng thú. Nếu trẻ đọc chậm bất thường, nên trao đổi với giáo viên hoặc chuyên gia.
Có cách nào kiểm tra mình đọc lướt hay hiểu thật?
Sau khi đọc, gấp tài liệu lại và tự trả lời: lập luận chính là gì, ví dụ nào minh hoạ, tác giả đi đến kết luận bằng cách nào. Nếu chỉ nhớ đề tài và vài câu nổi bật, có lẽ bạn đã đọc lướt.