TiepThu.comTiếp Thu
Những sai lầm khi học

Nhảy cóc lên phần nâng cao khi nền còn hổng: dấu hiệu nhận ra và cách lấp lỗ

Người lớn tự học hay bỏ qua phần cơ bản để vào thẳng phần nâng cao cho nhanh, rồi kẹt mãi. Dấu hiệu nền đang hổng, cách lần ra lỗ và lấp mà không học lại từ đầu.

Carpenter apprentice in a small Quảng Ngãi workshop practicing simple joints on scrap wood, older craftsman watching from beside the bench, sawdust in a shaft of light, hands in focus

Nhảy thẳng vào phần nâng cao khi nền còn hổng thường làm bạn học chậm hơn, không nhanh hơn, vì mỗi bước tiếp theo đều vấp vào chính lỗ hổng ở dưới. Kiến thức và kỹ năng được xây chồng lên nhau: phần nâng cao dựa vào phần cơ bản. Khi tầng dưới thiếu, tầng trên vẫn dựng được tạm bằng cách học thuộc mẫu, nhưng chỉ cần một thay đổi nhỏ là đổ.

Người lớn tự học dễ mắc lỗi này hơn học sinh, vì không có chương trình nào bắt học theo thứ tự, và vì người lớn thường muốn kết quả nhanh. Bài này giúp bạn nhận ra dấu hiệu nền đang hổng, lần ngược tìm đúng chỗ thiếu, và lấp lỗ có chọn lọc mà không phải học lại toàn bộ từ đầu.

Vì sao người lớn hay nhảy cóc

Lý do đầu tiên là muốn có kết quả dùng được ngay. Người học bảng tính muốn làm báo cáo tự động cho công ty, nên tìm thẳng hướng dẫn về macro mà bỏ qua cách tổ chức dữ liệu. Người học tiếng Anh muốn thuyết trình bằng tiếng Anh tháng sau, nên học thuộc bài nói mà bỏ qua phát âm cơ bản. Mục tiêu thực tế, áp lực thời gian thật, nên lựa chọn này rất dễ hiểu.

Lý do thứ hai là phần cơ bản trông nhàm và quá dễ. Người lớn đã có nhiều kinh nghiệm sống, nhìn bài cơ bản thấy "biết rồi", lướt qua. Đôi khi đúng là biết rồi; nhưng đôi khi cái biết đó chỉ là quen mặt, chưa phải làm được.

Lý do thứ ba là kinh nghiệm ở lĩnh vực gần làm ta tự tin quá mức. Một người giỏi kế toán học phân tích dữ liệu, nghĩ phần thống kê cơ bản là chuyện nhỏ, vì ngày nào cũng làm việc với con số. Nhưng làm việc với con số và hiểu phân phối, sai số là hai chuyện khác nhau. Cuối cùng, nhiều khoá học tự đặt tên "nâng cao" để hấp dẫn hơn, và người học bị cuốn vào mà không kiểm xem mình đã đủ điều kiện chưa.

Kiến thức xây chồng: tầng dưới thiếu thì tầng trên chòng chành

Hầu hết các lĩnh vực đều có cấu trúc tầng lớp. Trong ngoại ngữ, nghe hiểu ở tốc độ thật dựa vào việc nhận ra âm và từ quen; nếu phát âm cơ bản chưa vững, tai bạn không nhận ra được ngay cả những từ đã biết khi người bản ngữ nói nhanh. Trong nấu ăn, các món phức tạp dựa vào những kỹ năng nền như cầm dao, thái đều, canh lửa; thiếu chúng thì công thức hay đến đâu cũng khó ra món ổn định.

Trong nhạc cụ, giữ nhịp đều là nền của mọi thứ. Một người tập bài khó mà chưa giữ được nhịp sẽ chơi được từng đoạn nhưng không ghép thành bài trôi chảy. Trong các nghề tay chân như mộc, may, sửa chữa, kỹ năng đo, cắt, cầm dụng cụ an toàn là tầng dưới cùng; bỏ qua nó không chỉ làm sản phẩm kém mà còn gây nguy hiểm.

Nhà tâm lý học giáo dục thường nói tới vai trò của kiến thức có sẵn trong việc học điều mới: cái mới được hiểu thông qua việc nối với cái đã biết. Khi nền thiếu, cái mới không có chỗ để bám, và người học buộc phải học thuộc nó như một khối rời. Đó là lý do người nhảy cóc thường thấy mình phải nhớ rất nhiều thứ mà không thấy chúng liên quan với nhau.

Dấu hiệu nền của bạn đang hổng

Làm được theo mẫu, đổi đề một chút là bí. Bạn làm được báo cáo y như video hướng dẫn, nhưng khi dữ liệu của công ty có thêm một cột, mọi thứ đổ vỡ và bạn không biết sửa ở đâu.

Sai lặp lại ở những chỗ rất cơ bản. Những lỗi lớn của bạn hoá ra bắt nguồn từ một chỗ nhỏ, như nhầm thì động từ, đặt tay sai thế, đo sai đơn vị, và lỗi đó xuất hiện đi xuất hiện lại.

Không giải thích được vì sao làm như vậy. Bạn biết các bước, nhưng nếu ai hỏi tại sao bước ba phải trước bước bốn, bạn không trả lời được ngoài "hướng dẫn bảo thế".

Mỗi phần mới đều khó như nhau. Ở người có nền vững, phần sau thường dễ vào hơn vì dựa vào phần trước. Nếu mỗi bài mới đều như bắt đầu lại từ số không, có thể nền chưa đủ để bám.

Phải nhớ quá nhiều thứ rời rạc. Bạn có cảm giác môn học là một danh sách dài những mẹo, quy tắc, ngoại lệ không liên quan gì nhau, trong khi người giỏi hơn nhìn chúng như một hệ thống.

Né những câu hỏi "cơ bản" của người khác. Khi người mới hỏi một câu đơn giản, bạn thấy lúng túng, vì chính câu đó là chỗ bạn đã bỏ qua.

Lần ngược để tìm đúng lỗ hổng

Lấp nền không có nghĩa là học lại tất cả. Việc đầu tiên là tìm đúng chỗ thiếu, và cách hiệu quả nhất là lần ngược từ chỗ bạn đang bí.

  1. Ghi lại cụ thể một chỗ bạn hay bí, càng rõ càng tốt, ví dụ "không đọc được câu có mệnh đề quan hệ dài" thay vì "đọc tiếng Anh kém".
  2. Tự hỏi: để làm được việc này, cần biết những gì ngay ở tầng dưới? Liệt kê hai ba thứ.
  3. Kiểm từng thứ đó bằng một bài tập nhỏ, làm không nhìn tài liệu. Thứ nào làm không được hoặc làm được mà không giải thích được là ứng viên lỗ hổng.
  4. Lặp lại câu hỏi ở bước hai với chính lỗ hổng vừa tìm được, lùi thêm một tầng nếu cần. Thường chỉ cần lùi hai ba tầng là chạm tới chỗ thật sự thiếu.
  5. Ghi lại "bản đồ" lỗ hổng: từ chỗ bí ở trên xuống chỗ thiếu ở dưới. Bản đồ này cho bạn thứ tự lấp, từ dưới lên.

Cách lần ngược này cũng chính là cách người dạy giỏi chẩn đoán học viên. Nếu có điều kiện, nhờ một người có nghề làm cùng bạn một buổi; họ thường thấy lỗ hổng nhanh hơn nhiều so với tự soi.

Lấp lỗ: lùi lại bao xa là vừa

Bảng dưới là gợi ý cho một số tình huống phổ biến, chỉ mang tính ví dụ. Nguyên tắc chung là lùi tới tầng bạn làm được chắc chắn, rồi đi lên lại nhanh.

Chỗ đang bíLỗ hổng thường gặp ở dướiLấp thế nào
Nghe tiếng Anh tốc độ thật không kịpNhận diện âm, nối âm, trọng âmVài tuần luyện nghe chép từng câu ngắn, nói theo, song song với học tiếp
Báo cáo bảng tính hay lỗi khi dữ liệu thay đổiCách tổ chức dữ liệu, tham chiếu ôLàm lại vài bài nhỏ về dữ liệu dạng bảng, tham chiếu tuyệt đối, tương đối
Đọc báo cáo thống kê không hiểuTỉ lệ, trung bình, phân tánHọc lại các khái niệm này bằng ví dụ từ chính công việc của mình
Chơi đàn ghép bài không trôiGiữ nhịp, chuyển hợp âmTập với máy đếm nhịp ở tốc độ chậm, chỉ các đoạn chuyển
Món ăn lúc ngon lúc dởCanh lửa, nêm nếm, sơ chế đềuNấu lặp lại một món đơn giản nhiều lần, chú ý một yếu tố mỗi lần

Điểm chung: lấp lỗ thường không cần ngừng hẳn phần đang học. Dành một phần mỗi buổi cho phần nền trong vài tuần, phần còn lại tiếp tục như cũ. Khi nền vững dần, bạn sẽ thấy phần nâng cao tự nhiên dễ thở hơn.

Không cần học lại từ đầu, và người lớn có lợi thế riêng

Phát hiện ra mình hổng nền dễ làm người ta nản: chẳng lẽ phải học lại từ bài một. Thực tế hiếm khi cần như vậy. Phần lớn nền của bạn có thể vẫn ổn, chỉ có vài chỗ thiếu. Lấp có chọn lọc những chỗ đó nhanh hơn rất nhiều so với học lại toàn bộ, và tránh được cảm giác nhàm khi phải ngồi lại những phần đã biết.

Người lớn còn có một lợi thế: hiểu biết rộng và kinh nghiệm sống giúp nối kiến thức mới với cái đã biết. Khi lấp lại phần thống kê cơ bản, bạn có sẵn hàng trăm ví dụ từ công việc của mình để làm nghĩa cho các khái niệm. Khi học lại phát âm, bạn đã biết nhiều từ, chỉ cần sửa cách nói. Lần lấp nền ở tuổi trưởng thành thường nhanh hơn lần đầu học ở tuổi đi học, miễn là bạn chịu thừa nhận chỗ thiếu thay vì tự bảo mình đã biết.

Điều quan trọng là thay đổi cách nhìn về phần cơ bản: nó không phải là phần cho người mới, mà là phần người giỏi luôn quay lại. Người làm nghề lâu năm vẫn thường tự kiểm lại những thao tác nền, vì họ biết mọi thứ phía trên đều dựa vào đó.

Ví dụ giả định: chủ quán học phân tích doanh thu

Anh Toàn mở quán cà phê ở Quảng Ngãi (ví dụ giả định) và muốn tự phân tích doanh thu để biết món nào bán chạy theo giờ. Anh mua một khoá phân tích dữ liệu nâng cao, làm theo được vài bài nhưng khi áp vào số liệu của quán thì kết quả kỳ lạ. Anh lần ngược như sau:

  • Chỗ bí: bảng tổng hợp ra con số doanh thu theo giờ cao gấp đôi thực tế.
  • Tầng dưới: cách dữ liệu được nhập. Anh phát hiện mỗi đơn có món thêm bị ghi thành hai dòng, nên khi cộng bị đếm trùng.
  • Tầng dưới nữa: anh chưa từng học về cách tổ chức dữ liệu dạng bảng, mỗi dòng một bản ghi, mỗi cột một thuộc tính.
  • Anh dành hai tuần học lại phần này bằng chính dữ liệu của quán, xoá thông tin khách nếu có, sửa cách nhập liệu cho nhân viên.
  • Quay lại khoá nâng cao, các bài sau trở nên dễ hiểu hơn vì anh đã hiểu dữ liệu của mình được cấu tạo thế nào.

Hai tuần lùi lại nhìn thì như chậm, nhưng nếu không lùi, anh có thể mất nhiều tháng đưa ra quyết định dựa trên những con số sai mà không hay biết.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết mình đã đủ nền để học phần nâng cao?

Thử làm vài bài ở mức cơ bản mà không nhìn tài liệu và giải thích được vì sao làm như vậy. Nếu làm được trơn tru và giải thích rõ, bạn có thể đi tiếp. Nhiều khoá học tốt có bài kiểm tra đầu vào hoặc danh sách kiến thức cần có, đáng xem trước khi đăng ký.

Học phần nâng cao rồi quay lại lấp nền có được không?

Được, và đôi khi còn có ích vì bạn biết rõ mình cần nền để làm gì. Điều quan trọng là thật sự quay lại khi thấy dấu hiệu hổng, thay vì cố học thuộc phần nâng cao để chữa cháy. Lấp sớm thì đỡ tốn công hơn lấp muộn.

Có những kỹ năng nào tuyệt đối không được nhảy cóc?

Những kỹ năng liên quan tới an toàn như lái xe, dùng điện, dùng máy móc có lưỡi cắt, bơi ở vùng nước sâu thì phần nền và quy tắc an toàn là bắt buộc, phải học đủ và có người hướng dẫn. Nhảy cóc ở đây không chỉ học kém mà còn có thể gây tai nạn.

Học lại phần cơ bản thấy chán quá, phải làm sao?

Gắn phần cơ bản với việc thật của bạn, như dùng số liệu công việc, nấu món gia đình hay ăn, luyện câu sẽ nói với khách, để nó có ý nghĩa. Chia nhỏ và xen với phần đang học để không phải ngồi hàng giờ chỉ với phần cơ bản.

Kinh nghiệm làm việc lâu năm có thay được phần nền lý thuyết không?

Kinh nghiệm cho bạn rất nhiều, nhưng thường có những khoảng trống mà công việc hằng ngày không chạm tới. Khi học có hệ thống, hãy dùng kinh nghiệm để hiểu nhanh hơn, nhưng vẫn kiểm từng phần nền thay vì mặc định là đã biết.

Tự tìm lỗ hổng khó quá thì có cách nào khác không?

Nhờ một người có nghề hoặc người học trước bạn vài bước xem bạn làm một buổi và hỏi bạn vài câu "vì sao". Họ thường phát hiện chỗ thiếu rất nhanh. Bạn cũng có thể làm đề kiểm tra trình độ của các chương trình học uy tín để thấy phần nào mình còn yếu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138