Người lớn tự học hiếm khi bỏ cuộc vào một thời điểm ngẫu nhiên. Phần lớn rơi vào vài chặng quen thuộc: khi hứng khởi ban đầu cạn, sau ngày lỡ đầu tiên, khi tiến bộ chững lại, khi gặp phần khó thật sự, và khi so mình với người khác. Biết trước những chặng này giúp bạn nhận ra lúc mình đang đứng ở đó, thay vì nghĩ "chắc mình không hợp" rồi dừng hẳn.
Bài này đi qua từng chặng: vì sao nó xảy ra, dấu hiệu nhận biết, và việc cụ thể nên làm. Cuối bài có phần chuẩn bị trước khi bắt đầu một việc học mới để đỡ gãy giữa chừng, và một phần nói thẳng rằng có những lúc dừng lại là quyết định đúng, miễn là dừng có cân nhắc chứ không phải trôi tuột đi.
Chặng một: hứng khởi cạn sau vài tuần
Những tuần đầu học một thứ mới thường rất dễ chịu. Mọi thứ đều mới, tiến bộ thấy rõ từng ngày: hôm qua chưa biết gì, hôm nay đã chào hỏi được bằng ngoại ngữ, đã đánh được hợp âm đầu tiên. Cảm giác mới mẻ là nhiên liệu mạnh, nhưng nó cạn nhanh. Khoảng tuần thứ hai, thứ ba, việc học bắt đầu trở thành một việc phải làm, nằm giữa danh sách những việc phải làm khác.
Dấu hiệu nhận biết là bạn bắt đầu tìm lý do để hoãn: hôm nay mệt, hôm nay bận, mai học bù. Không có sự kiện gì lớn, chỉ là việc học không còn kéo bạn như trước. Nhiều người hiểu nhầm cảm giác này là dấu hiệu mình chọn sai môn.
Việc nên làm là chuyển từ dựa vào hứng sang dựa vào nếp. Gắn buổi học vào một mốc cố định đã có sẵn trong ngày, như sau bữa sáng hay khi con đi ngủ, và giảm buổi học xuống mức nhỏ tới mức khó từ chối, kể cả mười phút. Mục tiêu của chặng này không phải học nhiều, mà là đi qua mà không đứt. Hứng thú thường quay lại sau đó, khi bạn bắt đầu làm được những thứ có ý nghĩa hơn.
Chặng hai: lỡ một ngày rồi lỡ luôn
Nhiều người giữ được nhịp học rất đều cho tới ngày đầu tiên bị lỡ: con ốm, phải tăng ca, đi đám cưới ở quê. Ngày thứ hai lỡ dễ hơn ngày thứ nhất, ngày thứ ba còn dễ hơn nữa. Sau một tuần, việc quay lại cảm giác như bắt đầu từ đầu, kèm theo cảm giác có lỗi, và nhiều người chọn không quay lại để khỏi phải đối diện.
Gốc rễ thường là lối nghĩ tất cả hoặc không: hoặc là chuỗi ngày hoàn hảo, hoặc là đã thất bại. Thực tế, một vài ngày lỡ gần như không ảnh hưởng gì tới kết quả dài hạn; thứ ảnh hưởng là việc lỡ một ngày biến thành bỏ hẳn.
Việc nên làm: đặt trước một quy tắc "không lỡ hai lần liền". Lỡ một hôm là bình thường, hôm sau quay lại với buổi học ngắn nhất có thể, chỉ năm phút ôn lại cũng được. Nếu đã lỡ dài, đừng cố học bù cho những ngày đã mất; bắt đầu lại từ buổi nhỏ, coi như một lần khởi động mới. Học bù dồn dập chỉ làm buổi quay lại thêm nặng nề và dễ gãy lần nữa.
Chặng ba: tiến bộ chững lại
Sau giai đoạn đầu tiến nhanh, hầu như kỹ năng nào cũng có lúc tiến bộ chậm hẳn, có khi tưởng như đứng yên nhiều tuần. Người học ngoại ngữ thấy mình mãi ở mức giao tiếp cơ bản, người chạy bộ không cải thiện được tốc độ, người học đàn vấp đúng những đoạn đó. Giai đoạn này thường được gọi là vùng chững hay bình nguyên.
Điều dễ hiểu lầm là chững lại không có nghĩa là không học được gì. Ở nhiều kỹ năng, đây là lúc những gì đã học đang được sắp xếp và củng cố, hoặc là lúc cách luyện cũ đã hết tác dụng và cần một cách khác. Một số người còn thật ra vẫn tiến, chỉ là ở những chỗ khó thấy hơn, vì những tiến bộ đầu luôn lớn và dễ nhìn nhất.
Việc nên làm là đo lại một cách khách quan thay vì dựa vào cảm giác, ví dụ ghi âm mình nói hôm nay so với hai tháng trước, và thay đổi một yếu tố trong cách luyện: tập phần yếu thay vì phần quen, tìm người cho phản hồi, đổi độ khó. Cách vượt vùng chững trong từng kỹ năng thực hành được bàn kỹ ở danh mục học kỹ năng thực hành; ở đây chỉ cần nhớ: chững lại là một chặng bình thường, không phải vạch kết thúc.
Chặng bốn và năm: gặp phần khó thật, và khi so với người khác
Gặp phần khó thật. Ở mọi môn học đều có những khúc dốc: ngữ pháp phức tạp trong ngoại ngữ, kỹ thuật bấm hợp âm chặn trong guitar, phần thống kê trong khoá phân tích dữ liệu. Lần đầu chạm vào, tốc độ học tụt hẳn, và cảm giác "mình không làm được" rất mạnh. Cách đi qua là chia phần khó thành những bước nhỏ hơn, cho phép mình học chậm lại ở đoạn này, và tìm thêm một nguồn giải thích khác vì đôi khi cái khó nằm ở cách trình bày của tài liệu chứ không phải ở bạn.
Cho phép thời gian dài hơn kế hoạch. Khi lập kế hoạch, ít ai tính tới khúc dốc. Nếu một phần chiếm gấp đôi thời gian dự kiến, đó là chuyện thường, không phải dấu hiệu thất bại. Điều chỉnh kế hoạch thay vì điều chỉnh niềm tin vào bản thân.
So mình với người khác. Nhìn thấy một người bạn đã nói tiếng Anh trôi chảy sau một năm, hay một người trên mạng chơi đàn hay sau vài tháng, rất dễ nản. Nhưng bạn chỉ thấy kết quả của họ, không thấy họ học bao nhiêu giờ, có nền gì từ trước, có bao nhiêu thời gian rảnh. Phép so sánh đó gần như luôn thiếu dữ liệu.
Đổi thước đo về chính mình. Thay câu hỏi "mình có giỏi bằng người đó không" bằng "mình hôm nay có hơn mình ba tháng trước không". Lưu lại bằng chứng tiến bộ như bản ghi âm, bức vẽ, bài làm cũ để có thể so một cách công bằng với chính mình.
Năm chặng, dấu hiệu và việc nên làm
Bảng tóm gọn để bạn đối chiếu khi thấy mình bắt đầu muốn bỏ.
| Chặng | Thường gặp khi nào | Dấu hiệu | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Hứng khởi cạn | Tuần thứ hai tới thứ sáu | Tìm lý do hoãn, thấy học là nghĩa vụ | Gắn với nếp có sẵn, giảm buổi học xuống mức tối thiểu |
| Lỡ một ngày rồi lỡ luôn | Sau sự kiện làm gián đoạn | Ngại quay lại, cảm giác có lỗi | Không lỡ hai lần liền, quay lại bằng buổi rất ngắn, không học bù |
| Tiến bộ chững lại | Sau vài tháng | Cảm giác đứng yên, nhàm | Đo lại khách quan, đổi một yếu tố trong cách luyện |
| Gặp phần khó thật | Bất cứ lúc nào | Tốc độ tụt, nghĩ mình không hợp | Chia nhỏ, chậm lại, tìm nguồn giải thích khác |
| So với người khác | Khi thấy người tiến nhanh hơn | Nản, thấy mình kém | So với chính mình, lưu bằng chứng tiến bộ |
Có thể bạn rơi vào hai chặng cùng lúc, ví dụ vừa chững lại vừa lỡ mấy hôm. Khi đó xử lý chặng dễ trước, tức là quay lại nhịp bằng buổi ngắn, rồi mới tính đến việc đổi cách luyện.
Chuẩn bị trước khi bắt đầu để đỡ bỏ ngang
Phần lớn những gì giúp đi qua các chặng khó có thể sắp sẵn ngay từ đầu, khi tinh thần còn đang tốt.
- Viết ra lý do học bằng một hai câu cụ thể, ví dụ "để nói chuyện được với khách du lịch ở quán" chứ không chỉ "để giỏi tiếng Anh", rồi để ở chỗ dễ thấy.
- Đặt mức tối thiểu cho những ngày tệ: mười phút, một trang, một bài tập. Ngày nào cũng ít nhất làm mức này.
- Ghi trước vào lịch năm chặng dễ bỏ và nhắc mình khi tới chặng đó, ví dụ một dòng nhắc vào tuần thứ ba.
- Tìm một người đồng hành: bạn học cùng, người thân hỏi thăm mỗi tuần, hay một nhóm nhỏ. Không cần học chung, chỉ cần có người biết bạn đang học.
- Lưu một bằng chứng của ngày đầu tiên như bản ghi âm, bài làm, ảnh chụp, để vài tháng sau có cái để so.
- Hẹn trước một ngày xem lại sau ba tháng, để quyết định tiếp tục, điều chỉnh hay dừng một cách có cân nhắc.
Những bước này mất khoảng một buổi tối, nhưng chúng làm thay phần ý chí vào những ngày bạn không có nhiều ý chí.
Khi nào dừng lại là quyết định đúng
Không phải lần dừng nào cũng là thất bại. Mục tiêu có thể thay đổi: bạn học tiếng Hàn để chuẩn bị chuyển công tác, giờ kế hoạch đó không còn. Hoàn cảnh có thể thay đổi: có con nhỏ, chăm cha mẹ ốm, công việc mới đòi hỏi nhiều hơn. Hoặc sau một thời gian đủ dài, bạn nhận ra mình không còn thích việc đó, và có việc khác đáng dành thời gian hơn.
Khác biệt nằm ở việc dừng có chủ ý hay trôi tuột. Dừng có chủ ý là bạn ngồi xuống, nhìn lại lý do ban đầu, cân nhắc hoàn cảnh hiện tại, rồi quyết định, có khi kèm một mốc xem lại sau. Trôi tuột là không có quyết định nào, chỉ là việc học dần biến mất khỏi đời sống, để lại cảm giác dở dang.
Nếu dừng có chủ ý, hãy ghi lại mình đã học tới đâu và tài liệu để ở đâu. Rất nhiều người quay lại một môn học sau vài năm, và lúc đó những ghi chép này giúp bắt đầu lại nhanh hơn nhiều. Nếu cảm giác chán nản lan sang mọi mặt cuộc sống, kéo dài nhiều tuần, kèm mất ngủ, mất hứng thú với cả những việc từng thích, nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, vì đó có thể không còn là chuyện học.
Câu hỏi thường gặp
Bỏ ngang nhiều lần có phải là do thiếu ý chí không?
Thường không đơn giản như vậy. Bỏ ngang hay đến từ kế hoạch quá tham, thiếu nếp cố định, không có ai đồng hành, hoặc gặp chặng khó mà không biết đó là chuyện bình thường. Sửa những yếu tố này thường hiệu quả hơn là cố ép ý chí của mình.
Học lại sau một thời gian dài bỏ thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu bằng việc tự kiểm xem mình còn nhớ gì, không nhìn tài liệu, rồi quay lại từ phần còn hơi nhớ thay vì từ con số không. Thường bạn sẽ thấy phần còn lại nhiều hơn tưởng, và lần học lại đi nhanh hơn lần đầu.
Có nên công khai mục tiêu học với nhiều người để không dám bỏ?
Công khai rộng không phải lúc nào cũng giúp; với một số người, việc được khen vì đã đặt mục tiêu làm giảm động lực thực hiện. Có một hai người đồng hành cụ thể, hỏi thăm tiến độ đều đặn, thường hữu ích hơn thông báo với đông người.
Chững lại bao lâu thì nên lo?
Nếu đã nhiều tháng không thấy tiến bộ dù đo khách quan, và bạn đã thử đổi cách luyện, đó là lúc nên tìm người có nghề nhìn qua cách học của mình. Thường vấn đề nằm ở phương pháp hoặc ở việc thiếu phản hồi, ít khi nằm ở khả năng.
Học một mình hay học theo nhóm thì ít bỏ ngang hơn?
Nhóm học tạo ra cam kết và nhịp đều, nhiều người thấy dễ duy trì hơn. Nhưng nhóm cũng có thể tan, kéo theo việc học. Cách an toàn là có nhóm hoặc bạn đồng hành, đồng thời giữ một nếp học riêng nhỏ không phụ thuộc vào nhóm.
Tự thưởng cho mình khi học đều có tác dụng không?
Phần thưởng nhỏ có thể giúp giai đoạn đầu khi nếp chưa hình thành, ví dụ một tách cà phê ngon sau buổi học. Về lâu dài, cảm giác làm được những thứ mới mới là phần thưởng giữ người học ở lại, nên nhớ ghi nhận cả những tiến bộ nhỏ.